«Η μαγεια ειναι συνυφασμενη με την αρχη του ανθρωπου»

Οι Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς (Ε.Η.Π.Κ.) θεσπίστηκαν επίσημα από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1991, υποστηρίζονται από την Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από το 2003 συμμετέχουν και οι 49 χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Πολιτισμού.

Το σκεπτικό του προγράμματος συνοψίζεται στην ιδέα «Ευρώπη, μια κοινή κληρονομιά». Βασικός στόχος του είναι η ενίσχυση της κοινής ευρωπαϊκής συνείδησης και του διαπολιτισμικού διαλόγου και ως εκ τούτου η ενθάρρυνση των διασυνοριακών συνεργασιών για την προβολή και προστασία της κοινής ευρωπαϊκής κληρονομιάς. Κάθε χώρα αποφασίζει το θέμα του εορτασμού της.

Για τη διετία 2009-2010 το θέμα που έχει επιλεγεί είναι η Μαγεία και ο γενικός τίτλος που καλύπτει τις εκδηλώσεις είναι: Μάγοι, ξόρκια και φυλακτά: Η μαγεία στον αρχαίο και χριστιανικό κόσμο.

Η ΙΘ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων συμμετέχει και φέτος στο πρόγραμμα των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς με την έκδοση ενός εντύπου με θέμα ,b>«Αποτροπαϊκά σύμβολα από τη Θράκη».

Στο έντυπο αυτό που κυκλοφόρησε με τη μορφή τρίπτυχου φυλλαδίου, παρουσιάζονται αρχαιολογικά ευρήματα που υποδηλώνουν τη χρήση της μαγείας, όπως κατάδεσμοι, φυλακτά, ομοιώματα, γοργόνεια και προέρχονται από περιοχές των Νομαρχιακών Διαμερισμάτων Ξάνθης, Ροδόπης και Έβρου.

Κατά τη διάρκεια των ημερών του προγράμματος, από 25 – 27 Σεπτεμβρίου 2009, οι επισκέπτες των Αρχαιολογικών Μουσείων Κομοτηνής και Αβδήρων θα έχουν τη δυνατότητα να δουν από κοντά τα αντικείμενα αυτά και να προμηθευτούν δωρεάν το σχετικό ενημερωτικό φυλλάδιο, ενώ να σημειωθεί ότι η είσοδος είναι ελεύθερη

Τα κείμενα και η επιμέλεια του ενημερωτικού φυλλαδίου είναι της Κυριακής Χατζηπροκοπίου και της Αθανασίας Τσόκα, με την οποία ο «ΠτΘ» είχε μια ενδιαφέρουσα συνομιλία για τα μάγια, τα ξόρκια και τον συμβολισμό τους.

ΠτΘ: Έχετε εκδώσει ένα εξαιρετικό τρίπτυχο όπου συγκεφαλαιώνεται η θεωρία για τη μαγεία και το πώς αυτή περνά στον αρχαίο κόσμο και στο οποίο βλέπουμε να απεικονίζονται μια σειρά αντικειμένων που έχουν βρεθεί στην περιοχή μας…

Α.Τ.: Η επιλογή είναι από τους τρεις νομούς της Θράκης. Προσπαθήσαμε να συμπεριλάβουμε όλες τις περιοχές αρμοδιότητας της Εφορίας μας και έχουμε επιλέξει αντιπροσωπευτικά δείγματα αποτροπαϊκών συμβόλων με εξαίρεση τους καταδέσμους που εντάσσονται στην κατηγορία της μαύρης μαγείας.

ΠτΘ: Ως νεοέλληνες γνωρίζουμε την μαγεία περισσότερο ως άκουσμα. Ξέρουμε όμως ότι οι άνθρωποι καταφεύγουν σε μάντεις, μάγους, εξορκιστές και ότι χρησιμοποιούν πληθώρα μαγικών συμβόλων, όπως το μάτι για τη βασκανία, το οποίο υπάρχει από την αρχαιότητα και το οποίο βλέπουμε και στο έντυπο της Εφορείας. Το να ξορκίζουμε το κακό ήταν λοιπόν συνήθεια από την αρχαία εποχή. Μπορούμε να μιλήσουμε για συστηματική πίστη στη μαγεία και στην εκδίωξη των κακών πνευμάτων από τότε;

Α.Τ.: Η μαγεία είναι συνυφασμένη με την αρχή του ανθρώπου. Μαγεία και θρησκεία μπαίνουν παράλληλα αλλά ακολουθούν διαφορετικούς δρόμους. Παράλληλα με τον καπνό της θυσίας που ανεβαίνει προς τον Όλυμπο υπάρχει και ένας άλλος δρόμος αυτός της μαγείας που κατεβαίνει στον Άδη. Μαγεία και θρησκεία έχουν τους ίδιους σκοπούς. Ο άνθρωπος μέσα από τις θρησκευτικές αλλά και μαγικές τελετές προσπαθεί να πετύχει το καλύτερο, να υποτάξει τις δυνάμεις της ζωής και της φύσης για να καλυτερεύσει την μοίρα του. Απλά η μαγεία και η θρησκεία χρησιμοποιούν διαφορετικές πρακτικές. Ο σκοπός όμως είναι ο ίδιος. Εκείνο που διαφέρει είναι οι πρακτικές για να φθάσει ο άνθρωπος στον επιδιωκόμενο σκοπό.

ΠτΘ: Ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων εμπιστεύεται τα μάγια και τη μαγεία. Εσείς ως αρχαιολόγος όταν βλέπετε το γαλάζιο ματάκι ή βλέπετε τους καταδέσμους με τις κατάρες ξαφνιάζεστε ή θεωρείτε ότι αυτό είναι εντελώς συνυφασμένο με την ανθρώπινη φύση;

Α.Τ.: Η ανθρώπινη φύση δεν άλλαξε, είναι ίδια. Σε όποια εποχή κι αν βρισκόμαστε σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, σʼ όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες από τις πιο πρωτόγονες έως και τις πιο εξελιγμένες η ανθρώπινη φύση είναι ίδια. Θέλει πάντα να επιτύχει τους σκοπούς και τους στόχους, θέλει χρήματα, υγεία, επιτυχία, δόξα, να αποκτήσει το αντικείμενο του ερωτικού πόθου. Άρα όλα αυτά με κάποιο τρόπο πρέπει να τα αποκτήσει. Κάποιοι άνθρωποι προσπαθούν να τα αποκτήσουν με τον αγώνα της δημιουργίας, κάποιοι άλλοι προσεύχονται και υψώνουν θυμιάματα στον ουρανό και κάποιοι άλλοι επιλέγουν το δρόμο της κατάβασης, της ασέληνης νύχτας, τον πάτο του πηγαδιού για να τα αποκτήσουν.

ΠτΘ: Πολλά από αυτά σώζονται και φθάνουν μέχρι τις μέρες μας για παράδειγμα τα μαντικά με το νερό του πηγαδιού, τα φυλαχτά…

Α.Τ.: Τα φυλαχτά ξεκινάνε από την αρχή που εμφανίζεται ο άνθρωπος. Η έννοια του φυλαχτού είναι ότι όταν αποκτήσω το αντικείμενο του φόβου μου μέσα από την τέχνη δεσμεύω το φόβο μου και από την άλλη αποκτώ τις ιδιότητες που έχει αυτό το αντικείμενο. Για παράδειγμα μια μάσκα απεικονίζει ένα άγριο ζώο. Αυτό που φοβάται ο άνθρωπος σε ένα ζώο είναι τα ορθάνοιχτα μάτια, τα κοφτερά δόντια, το θυμωμένο πρόσωπο, τη δύναμη που το χαρακτηρίζει. Όταν λοιπόν αυτή η μάσκα γίνει αντικείμενο πλέον του ανθρώπου θεωρείται ότι παίρνει τα χαρακτηριστικά του ζώου και από την άλλη αποτρέπει το κακό.

ΠτΘ: Η χρήση του γοργονείου παίζει τον ίδιο ρόλο; Είναι και αυτό αποτροπαϊκό σύμβολο;

Α.Τ.: Είναι αυτό που έλεγα. Είναι γνωστός ο μύθος της Μέδουσας Γοργούς, την οποία αποκεφάλισε ο Περσέας με τη βοήθεια της Αθηνάς και του Ερμή.

ΠτΘ: Η οποία όμως στη σαρκοφάγο του εντύπου σας δεν φαίνεται άσχημη…

Α.Τ.: Προέρχεται από τα ρωμαϊκά χρόνια και έχει πλέον εξιδανικευτεί η μορφή. Εάν παρατηρήσετε όμως στον ασκό που βρέθηκε στην Στρύμη, είναι του 5ου αιώνα, εκεί τα χαρακτηριστικά είναι ενός φοβερού τέρατος, με φίδια στα μαλλιά και θυμωμένο πρόσωπο. Η Μέδουσα λοιπόν Γοργώ είχε το εξής χαρακτηριστικό, πέτρωνε όποιον την κοιτούσε στα μάτια με το φοβερό βλέμμα. Όταν ο Περσέας αποκτά το κεφάλι της ο ίδιος μπορεί να πετρώσει τους αντιπάλους του. Με τον αποκεφαλισμό δεν χάνει την ιδιότητα να πετρώνει τον αντίπαλο.

ΠτΘ: Μια πολύ γοητευτική απεικόνιση που υπάρχει ακόμη στο έντυπο είναι αυτή στο φρούριο της Καλύβας με τον Πρίαπο και τον υπερφυσικό του φαλλό που βρίσκεται στην εξωτερική πύλη του φρουρίου στην Ξάνθη.

Α.Τ:Ο μύθος του Πρίαπου είναι λιγότερο διαδεδομένος από το μύθο της Γοργούς. Ωστόσο αυτός ο, με αβέβαιη καταγωγή δύσμορφος και κάποτε κερασφόρος απεριποίητος γιος της Αφροδίτης και του Διονύσου, είναι έτοιμος όχι μόνο για οργασμό με σκοπό την αναπαραγωγή, αλλά και την τιμωρία όποιου τολμήσει να αγνοήσει τη δύναμή του ή να επιβουλευτεί όσα αυτός προστατεύει. Βλέπετε ότι το ίδιο σύμβολο χρησιμοποιείται και με καλό και με κακό σκοπό. Προστατεύει τους λαχανόκηπους και γενικά την πόλη αλλά από την άλλη όμως αποτρέπει και την βασκανία.

ΠτΘ: Πολύ λίγο έχουμε συνειδητοποιήσει ότι ο φαλλός είχε και αυτή τη συμβολική στα αρχαία χρόνια. Περισσότερο τον συνδέαμε με την ευγονία και λιγότερο με το μάτι…

Α.Τ.: Ήταν διαδεδομένη πρακτική και μάλιστα φαλλοί υπάρχουν στα σπίτια της Δήλου, στα ύστερα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια βέβαια είναι έξω από τα σπίτια οι φαλλοί, σε εντοιχισμένους λίθους με ανάγλυφο φαλλών για να αποτρέπουν το κακό μάτι. Μη ξεχνάτε τις στήλες στην αρχαία Αθήνα πού ήταν στους δρόμους και στα σταυροδρόμια για να προστατεύουν την πόλη από το κακό μάτι του Παυσανία και ουσιαστικά ήταν το κεφάλι του Ερμή και τα γεννητικά του όργανα. Ο Αλκιβιάδης τιμωρήθηκε για την αποκοπή των Ερμών, γιατί οι Αθηναίοι θεωρούσαν σημαντική την παρουσία τους στους δρόμους και στα σταυροδρόμια. Προστάτευαν την πόλη.

ΠτΘ: Μια οικεία χειρονομία και σε εμάς σήμερα είναι ακόμη η μούντζα…

Α.Τ.: Ένα άλλο σύμβολο με καταγωγή αρχαιοελληνική. Είναι υψωμένο χέρι με την παλάμη προς τα έξω σε στάση ικεσίας και δέους. Αποτρέπει το κακό. Αν το δούμε σαν χειρονομία σταματάμε κάτι. Όπως ακριβώς το έχει αποτυπωμένο η μορφή του ειδωλίου από τα Άβδηρα. Η μούντζα πέρασε και στη νεοελληνική καθημερινότητα και η χειρονομία αυτή έχει την έννοια της κατάρας.

ΠτΘ: Υπάρχει θεός που έχει συνδεθεί, εκτός από τις αναφορές που κάναμε, αποκλειστικά και μόνο με τη μαγεία;

Α.Τ.: Αν μιλάμε για τη βλαπτική μαγεία, οι επικλήσεις γίνονταν στην Εκάτη, στον Ερμή, στην Περσεφόνη, σε θεότητες του κάτω κόσμου. Όταν κάποιος έστελνε ένα κατάδεσμο στον τάφο ενός πηγαδιού ή τον έβαζε σε ένα τάφο ενός ανθρώπου που πέθανε πρόωρα ή που είχε άσχημο τέλος, εκεί για να πιάσει καλύτερα η κατάρα προσευχόταν στις χθόνιες θεότητες. Στην Εκάτη, στον Ερμή, στην Περσεφόνη αυτές ήταν οι θεότητες που σχετίζονταν με τον κάτω κόσμο. Η πράξη συνοδευόταν με λόγια. γιατί πίστευαν ότι έτσι η κατάρα θα πιάσει καλύτερα.

ΠτΘ: Τις κατάρες που βρήκατε να διασώζονται σε ποικίλα υλικά τις έχετε διαβάσει;

Α.Τ.: Δεν τις έχουμε διαβάσει, γιατί συνήθως οι κατάδεσμοι είναι γραμμένοι σε ακατάληπτη γλώσσα.

ΠτΘ: Αυτό γινόταν σκόπιμα;

Α.Τ.: Ακριβώς. Βέβαια υπάρχουν κάποιοι κατάδεσμοι που έχουν διαβασθεί. Όσοι έχουν διαβασθεί αναφέρονται εναντίον δικαστικών αντιπάλων και συνήθως ξεκινάνε με το ρήμα καταδέω ή καταδένω τον τάδε ή τον δείνα ή την τάδε για να μη μπορεί να μιλήσει στο δικαστήριο, να κλείσουν τα μάτια και το στόμα της και τα αυτιά της. Αναφέρονται δηλαδή σε περιπτώσεις που έχουμε αντιδίκους στο δικαστήριο όταν θέλουμε να δέσουμε το στόμα κάποιου για να μην μας κατηγορήσει.

ΠτΘ: Είναι σημαντικό το γεγονός ότι χρησιμοποιείται το ίδιο ρήμα το δένω και στο λαϊκό πολιτισμό…

Α.Τ.: Τον δένουν για να μην μπορεί να μιλήσει και να ακούσει.

ΠτΘ: Μιλήστε μας όμως και για την κατάρα της Τέω για το σιτάρι…

Α.Τ.: Το στάρι τότε ήταν πολύ σημαντικό και έπρεπε να το θωρακίσουν, γιατί ήταν σημαντικό για την πόλη και έτσι καταφεύγουν στην κατάρα. Όποιος εμποδίσει με οποιοδήποτε τρόπο την μεταφορά του σταριού αυτός και οι απόγονοί του να χαθούν.

ΠτΘ: κ.Τσόκα σας ευχαριστώ πολύ για αυτή τη συνομιλία.

Α.Τ.: Κι εγώ σας ευχαριστώ

Τ.Β.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.