Η δημοψηφισματικη εκτροπη της δημοκρατιας

Τι σημαίνει σήμερα “πολιτική”; Ποιοι είναι αυτοί οι οποίοι “κάνουν πολιτική”; Με ποια μέσα την παράγουν και την ασκούν και με ποιους τρόπους απευθύνονται στο ακροατήριό τους; Πώς δομείται αυτό το τελευταίο;

Τα ερωτήματα αυτά είναι κεντρικά στην κλασική πλέον ανάλυση του Patrick Champagne για τη συγκρότηση αυτού που αποκαλεί “νέο πολιτικό παιχνίδι”, το οποίο στην πραγματικότητα σκηνοθετείται διαμέσου του τεχνήματος “κοινή γνώμη”.

Οι απαντήσεις του συγγραφέα δεν είναι απλώς πειστικές, καθ’ ότι επιχειρηματολογημένες και “παραδειγματικές”, αφού υποστηρίζονται μέσα και από την διεισδυτική ανάλυση συγκεκριμένων περιπτώσεων, είναι, θα λέγαμε, και πρωτοποριακές. Γιατί, αναφερόμενος στην ανασυγκρότηση του πολιτικού πεδίου, διερευνά διεξοδικά τις θέσεις και τους ρόλους όλων εκείνων των παραγόντων οι οποίοι συμμετέχουν αποφασιστικά στην ανακατανομή και ανακατασκευή του πολιτικού έργου ως |θεαματικού στιγμιότυπου|, ως εμπορικού τηλεοπτικού προϊόντος προς κατανάλωση.

Πιο συγκεκριμένα, τι ακριβώς υποβάλλει ο συγγραφέας; Ότι ο “πολιτικός χώρος” μετασχηματίσθηκε, ότι τα ΜΜΕ αντικατέστησαν πλέον το Κοινοβούλιο, η “αντιπροσώπευση” δεν είναι πλέον αυτό που ήταν κάποτε. Ότι η αλλαγή του ίδιου του ορισμού του πολιτικού αγώνα διολίσθησε μέσω της μεντιοποίησης, τηλεοπτικοποίησης, της πολιτικής, σε “τηλεοπτικές επιδείξεις”, οι οποίες εδράζονται πλέον πάνω σε μία μαγικής φύσης συμμαχία ανάμεσα στις δημοσκοπήσεις και στην τηλεόραση. Ότι οι πολιτικοί μοιάζουν όλο και περισσότερο ως διάσημοι παράγοντες, ως “ηθοποιοί”, των οποίων η διευρυμένη αποδοχή περνά μέσα από επιτυχημένα τηλεοπτικά ενσταντανέ. Ότι, στο πλαίσιο αυτό, η μεταβολή της φύσης του πολιτικού κεφαλαίου εντοπίζεται στην ετοιμολογία των πολιτικών, στην τηλεγένειά τους, στην ταχύτητα των απαντήσεων και στην καλή “επικοινωνιακή” τους προετοιμασία. Ότι κάποιοι άλλοι παράγοντες οι οποίοι με τη συμμετοχή τους συμβάλλουν στη φαινομενική “διεύρυνση” του πολιτικού πεδίου, οι δημοσιογράφοι, οι πολιτολόγοι, οι επικοινωνιολόγοι, δεν είναι, ακριβώς, απλοί παρατηρητές, αλλά δομικά πλέον στοιχεία του καινούργιου πολιτικού τοπίου, μέτοχοι επί ίσοις όροις στην πολιτική διαπάλη, ακόμα και χειραγωγοί του ίδιου του πολιτικού αγώνα. Αν όλα πλέον αρχίζουν και τελειώνουν με, και στην τηλεόραση, η εξουσία της στηρίζεται αποφασιστικά σε όλους εκείνους οι οποίοι “έχουν συμφέρον να πιστέψουν και να κάνουν τους άλλους να πιστέψουν στην εξουσία” της. Δημοσιογράφοι και πολιτολόγοι επιβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο “βλέπουμε”, για παράδειγμα, μία τηλεμονομαχία, χρήζοντας |πραξικοπηματικά|, όπως υπογραμμίζει ο Champagne, νικητές και ηττημένους, ενώ στην πραγματικότητα χάνουμε την “ουσία” της: ότι όλα παίζονται έξω από τη σκηνοθεσία της, στο πριν και στο μετά από αυτήν. Ότι η πολιτική πάλη είναι σε τελευταία ανάλυση |”μία συμβολική πάλη που αφορά τον ορισμό των κανόνων του παιχνιδιού που καθορίζουν από μόνοι τους τη θεώρηση της εξέλιξης του αγώνα”|. Ότι όλα πλέον διακυβεύονται από την αέναη προσφυγή στις δημοσκοπήσεις και στα στανταρισμένα ερωτήματά τους, τα οποία υποτίθεται ότι μεταφέρουν και συνοψίζουν τις απόψεις και τις γνώμες των πολιτών, ενώ στην πραγματικότητα κατασκευάζουν “γνώμες” για τους πολίτες, τις οποίες και τις θέτουν υπό μορφή διλημματικών ερωτημάτων προς απάντηση στους πολιτικούς. Ότι, με τον τρόπο αυτό, το πολιτικό “απο-λαϊκοποιείται” προς όφελος του αποκαλούμενου “λαού των δημοσκοπήσεων”. Και ότι, τέλος, στο πλαίσιο αυτού του επικοινωνιακού παιχνιδιού, αυτό το οποίο μπορούμε και επιβάλλεται να παρατηρήσουμε είναι, αφενός, μία αλαζονική αποξένωση, μία αλαζονική αυτοαναφορικότητα του πολιτικού πεδίου και, αφετέρου, μία επιχείρηση κλοπής, θα λέγαμε, της πραγματικότητας, της υπαρκτής πραγματικότητας, και επιλεκτικής κατασκευής μιας νέο-πραγματικότητας, η οποία και επινοείται από τους νεοεισελθόντες παράγοντες του πολιτικού πεδίου.

Νομίζω ότι το μείζον ζήτημα που προκύπτει από τη συγκεκριμένη τροπή που λαμβάνει το πολιτικό και η πολιτική, θα μπορούσε και θα έπρεπε να συνοψισθεί στα τεράστια προβλήματα |αντιπροσωπευτικότητας| τα οποία εξ αντικειμένου τίθενται. Όλη η προβληματική του εν λόγω έργου του Patrick Champagne είναι επικεντρωμένη γύρω από αυτό το κρίσιμο πρόβλημα, το οποίο συνιστά πρόδηλα και τον ίδιο τον πυρήνα της δημοκρατίας, τόσο ως σχέση όσο και ως καθεστώς: |ποιος αντιπροσωπεύει ποιόν, και με ποια μέσα, σε αυτήν την ακάθεκτη διαδικασία τηλεοπτικής μεσολάβησης και (ανα-)κατασκευής της “γνώμης” και του “κοινού”|. Δεν θα ήταν υπερβολικό να υποστηρίξουμε εν συντομία δύο πράγματα. Πρώτον, όπως και ο ίδιος ο συγγραφέας ρητά επισημαίνει, αυτή η διαδικασία μεντιοποίησης και δημοσκοπικής αλλοίωσης της πολιτικής προϋποθέτειτην ουσιαστική υποτίμηση, ακόμα και απονέκρωση, των ίδιων των “παραδοσιακών” αντιπροσωπευτικών θεσμών. Με τα ίδια τα λόγια του P. Champagne: “Οι δρώντες του κοινωνικού πεδίου που, συνήθως, καταγγέλλουν την κατάρρευση των αντιπροσωπευτικών θεσμών, την αποξένωση των μισθωτών από τα συνδικάτα τους, την έλλειψη κοινωνικής μαχητικότητας κτλ, εκτός των άλλων, ενισχύουν, μέσω του απλού πολλαπλασιασμού των δημοσκοπήσεων γνώμης και της νομιμοποίησης που τους αποδίδουν, ένα αληθινό έργο από-νομιμοποίησης των παραδοσιακά ονομαζόμενων ‘ενδιάμεσων σωμάτων’, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση μιας δημοκρατικής συμβουλής, η οποία, κατά συνέπεια, υπερβαίνει τους θεσμοθετημένους εκπροσώπους”. Και ο συγγραφέας θα σπεύσει να προσθέσει: “Χωρίς να παραβλέπουμε τα φαινόμενα κατάχρησης που συνεπάγεται σχεδόν αναγκαστικά ο θεσμός της εκπροσώπησης σε οποιοδήποτε επίπεδο, τα πάντα μας κάνουν ωστόσο να πιστεύουμε ότι είναι μικρότερα από αυτά που προκαλούνται από αυτή καθεαυτή την καθαρή υποκατάσταση κάθε εκπροσώπησης”. Εδώ, το συμπέρασμα προκύπτει αβίαστα. Η “παραδοσιακή” αντιπροσώπευση θεωρείται, από το πλέγμα της νέο-μεντιακής εξουσίας, ως μη-δημοκρατική, ως αλλοτριωτική σχέση, και ως τέτοια υποκαθίσταται από μία θα λέγαμε μονοθεματική έκφραση και αμεσοδημοκρατική συγκρότηση γνώμης: είσθε υπέρ ή κατά της νομιμοποίησης των εκτρώσεων, υπέρ ή κατά της επιβολής ενός συγκεκριμένου φόρου, υπέρ ή κατά ενός οποιουδήποτε συγκεκριμένου μέτρου. Τόσο η συγκεκριμένη δημοσκοπική και δημοψηφισματικού τύπου προσφυγή στον “λαό”, όσο και το ίδιο το περιεχόμενο της προσφυγής, προϋποθέτουν ότι μία ορισμένη “γενική πολιτική” την οποία επεξεργάζονται και ασκούν τα αντιπροσωπευτικά σώματα είναι παλιομοδίτικη, αναποτελεσματική, πέρα από τις ανάγκες της κοινωνίας ή, έστω, της συγκεκριμένης ομάδας στην οποία απευθύνεται. Έτσι, υπερτονίζονται εκείνα τα πράγματι αλλοτριωτικά στοιχεία της δημοκρατικής αντιπροσώπευσης, η εξ αντικειμένου απόσταση από την κοινωνία, προκειμένου να της χρεωθούν αποκλειστικά όλες οι δυσλειτουργίες της δημοκρατικής σχέσης και, εξ αυτού, να προκριθούν πλέον νομιμοποιημένες όλες οι προσφυγές σε υποτίθεται αμεσοδημοκρατικές μορφές συγκρότησης γνώμης. Μία τέτοια επιχείρηση, εκτός των άλλων, δεν παραβλέπει μόνο αυτό για το οποίο ο Champagne διερωτάται διαρκώς: πώς σχηματίζεται η “γνώμη”, αλλά και ένα άλλο κρίσιμο ζήτημα για την ίδια τη δημοκρατία: τι γίνεται με την πολιτική βούληση; Με ποιο τρόπο πλέον οφείλει αυτή η τελευταία να εκφράζεται από τα αντιπροσωπευτικά σώματα, με πρώτο στη σειρά το Κοινοβούλιο; Διατείνομαι το εξής: ότι η συγκεκριμένη δημοσκοπική και τηλεοπτική διαδικασία προβαίνει με αποφασιστικό τρόπο στην δημοψηφισματική παραφθορά της δημοκρατίας, διαστρέφοντας εκείνα τα στοιχεία της τα οποία επιβάλλουν την ύπαρξη μιας σχετικής αποστασιοποίησης, μία ορισμένη χρονοτριβή, έναν εκ των προτέρων διάλογο και, ταυτόχρονα, μη δημοψηφισματικού τύπου ερωτήματα “ναι” ή “όχι”, “υπέρ” ή “κατά”, ερωτήματα τα οποία απονομιμοποιούν ακριβώς και μία δευτεροβάθμια επεξεργασία πριν τεθούν προς τελική κρίση.

Ωστόσο, το πρόβλημα αυτό δεν μπορεί ούτε πρέπει να αποκρύψει ένα άλλο, εξίσου σημαντικό. Μαζί με τη συκοφάντηση της αντιπροσώπευσης και της εκ των άνω “βολονταριστικής” πολιτικής ρύθμισης, προάγεται και μία πολύ συγκεκριμένη και προσανατολισμένη ανάπλαση του κοινωνικού. Η αλήθεια του κοινωνικού πλαισιώνεται στην συντεχνιακή τηλεοπτική της σκηνοθεσία, με μία αυθαίρετη στιγμιοτυπική της αποτύπωση, ανάλογα με τους κανόνες της τηλεοπτικής λογικής και του ομώνυμου συμφέροντος. Αποκρύπτεται ή και διαστρέφεται, με τον τρόπο αυτό, κάθε άλλη αλήθεια η οποία δεν χωρά στην εικόνα της θεαματικής απεικόνισης, και πάνω από όλα εκείνη η “εικόνα” η οποία θα μπορούσε να αναπαριστά μορφές ταξικής και πολιτικής κυριαρχίας και αντίστασης. Η αλήθεια της αντίστασης γίνεται συχνά το θέαμα μιας “εκτροπής”, ενός σκανδάλου, οι σπασμένες βιτρίνες από μία διαδήλωση, και όχι οι αναβαθμοί μιας κοινωνικής αγωνιστικότητας η οποία αμφισβητεί τις προτεραιότητες και τα περιεχόμενα μιας πολιτικής. Την ίδια στιγμή, και με την ίδια αυτή κίνηση, μπορούν να χλευάζονται μορφές κοινωνικής αμφισβήτησης, επινοητικότητας και αυτονομίας, όταν, βέβαια, δεν μπορούν να σκηνοθετούνται και αυτές στο ντεκόρ μιας εξωτικής ανασυγκρότησης του κοινωνικού. Με δυο λόγια, η “από τα κάτω” κοινωνική αυτενέργεια καταδικάζεται και αυτή με τη σειρά της ως “αρχαϊκή” και ενίοτε “άγρια”, η οποιαδήποτε απόπειρα ανάληψης του λόγου από τους κυριαρχούμενους καταγγέλλεται ως επικίνδυνη, ακόμα και αντιδημοκρατική, από μία (τηλεοπτική) εξουσία η οποία αναζητά τη διευρυμένη της νομιμοποίηση μέσα σε έναν νέο-χαοτικό κόσμο που εν πολλοίς η ίδια κατασκευάζει.

Το βιβλίο του Patrick Champagne δεν θέτει απλώς κεφαλαιώδη ερωτήματα για τη σημερινή συρρίκνωση του πολιτικού, την αποξένωσή του από τον βιόκοσμο των κοινωνικών αναγκών. Μας βοηθά να κατανοήσουμε σε κριτική και ορθολογική βάση μία σειρά από μετασχηματισμούς, οι οποίοι έχουν πλήξει τη δημοκρατική ποιότητα της σχέσης μας με τους ανθρώπους και τους θεσμούς, υποδεικνύοντας εκείνους τους μηχανισμούς, τους παράγοντες και τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες επιχειρείται η ανασυγκρότηση του εξουσιαστικού φαινομένου στις μέρες μας. Η διεισδυτική και εναργής ανάλυση αυτών των μετασχηματισμών, των διολισθήσεων, των μεταμφιέσεων, των παραφθορών και των υποκαταστάσεων, δεν είναι μόνον μία ακαδημαϊκού τύπου αναγκαιότητα, αλλά και ένα πολιτικό χρέος. Ταυτίζεται με το ίδιο το χρέος της πολιτικής, με μία άλλη αντίληψη για την πολιτική, με μία “άλλη πολιτική” από αυτή του μεντιακού και δημοσκοπικού μονόδρομου.

Ανδρέα Πανταζόπουλου, Εφημερίδα «Αυγή»

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.