Για μια σωφρονιστικη ευ-τοπια

Χωρίς ελεύθερο χώρο

δεν υπάρχει καθόλου αθωότητα

ούτε ελευθερία.

Η φυλακή γι’ αυτόν που δεν μπορεί ν’ αναπνεύσει

είναι θάνατος ή τρέλα.

Τι μπορείς να κάνεις εκεί άλλο

από το να σκοτώνεις και ν’ αρπάζεις;

Albert Camus, Η θάλασσα σε απόσταση αναπνοής

Τούτες τις μέρες, που πολλές διαβεβαιώσεις παρέχονται για τη μοναδικότητα της χώρας μας στον τρόπο με τον οποίο θα δικαστούν «οι τρομοκράτες» της 17 Νοέμβρη και, συγχρόνως, επανειλημμένα είναι τα πλάνα της δημιουργίας νέων κελιών στο σωφρονιστικό κατάστημα Κορυδαλλού – με απευθείας ανάθεση παρακαλώ!-, τα οποία, συν τοις άλλοις, δεν θα είναι όπως δείχνουν οι μακέτες στο στυλ των κελιών Μπάαντερ – Μάινχοφ – άλλη μία κατάκτηση της δημοκρατίας μας! –, έντονη ήταν η ανάγκη ν’ ανατρέξουμε ξανά «Στην ποιητική του φυλακισμένου χώρου», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντωνίου Ν. Σάκκουλα εφέτος, μας συντρόφεψε αρκετό καιρό, αλλά η παρουσίαση των μακετών των κελιών κατέστησε εμφανή την ανάγκη για έναν, μαζί του, νέον διάλογο.

Τα της φυλακής εξάλλου τον τελευταίο καιρό παρέμειναν επίκαιρα, όχι μόνο για τις κάθε λογής αποδράσεις ούτε για τους αμιμήτου κάλλους διαλόγους Αΐντα Τζαβέλα – Αραβαντινού.

Η φυλακή ως χώρος σωφρονισμού είναι διαρκής πραγματικότητα στη συνείδηση ως χώρος ουτοπίας μέχρι στιγμής, ως αυτός, που τόσο γλαφυρά παρουσιάζει στα παραμύθια του ο Τζιάνι Ροντάρι, θέτοντας ερωτήματα για την αναγκαιότητά τους. Εξάλλου διαρκή παραμένουν τα ζητήματα για την φυλακή σήμερα είτε αυτή ονομάζεται Γκουαντανάμο είτε ο,τιδήποτε άλλο «δημοκρατικό».

«Η ποιητική του φυλακισμένου χώρου» του Γιάννη Πανούση φιλοξενείται εκτενώς, λοιπόν, στον «Παρατηρητή της Θράκης», ως αντίδραση αφ’ ενός σε όσα ερωτηματικά περί σεβασμού στην εφαρμογή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τίθενται σήμερα και, κυρίως, ως θέση ότι τουλάχιστον, οφείλουμε να εμμείνουμε ως άνθρωποι της προόδου στα «ελάσσονα». Ήτοι, στην βεβαιότητα ότι οφείλουμε – κι είναι βήμα προς κατάκτηση – να διεκδικήσουμε φυλακές σωφρονιστικά όντως ιδρύματα και ότι κοντά στ’ άλλα, – κι ας είναι καιροί επιλεκτικής διαχείρισης του όρου σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων-, ότι εμείς οφείλουμε υπηρετώντας την ου-τοπία, από την οποία ξεκινήσαμε, ν’ αναζητούμε την υλοποίηση το οράματος της σωφρονιστικής ευτοπίας.

Και μία ο λόγος στο συγκεκριμένο βιβλίο να σημειώσουμε ότι ο προβληματισμός περί σωφρονιστικών καταστημάτων του συγγραφέα εκτείνεται σε 8 κεφάλαια με τίτλους:

Α. Εισαγωγικά.

Β. Η φυλακή ως ειδικός χώρος.

Γ. Η μορφή της φυλακής.

Δ. Το απάνθρωπο χθες.

Ε. Το ανθρωπιστικό σήμερα, με τέσσερα υποκεφάλαια τα κάτωθι.

1. .Σύγχρονες αντιλήψεις.

2. Το θεσμικό πλαίσιο στην Ελλάδα.

3. Ισχύον Σωφρονιστικός Κώδικας.

4. Νέα πολιτική στη χωροθέτηση και την κατασκευή των φυλακών.

Στ. Το πρόβλημα της συγκυρίας: Υπερπληθυσμός.

Ζ. Η αρχιτεκτονική πρόκληση.

Η. Επιμύθιο.

Στην έκδοση φιλοξενούνται ακόμη τέσσερα παραρτήματα για το ειδικό πλαίσιο χωροταξικού σχεδιασμού καταστημάτων κράτησης, το πρόγραμμα εκσυγχρονισμού, τρία παραδείγματα λειτουργούντων σωφρονιστικών καταστημάτων και στατιστικός πίνακας κρατουμένων 2001.

Από την προαναφερόμενη έκδοση του Γιάννη Πανούση φιλοξενούμε το εισαγωγικό και το δεύτερο κεφάλαιο, όπως και το επιμύθιο του βιβλίου, με την ευχή να ευοδωθεί η πρόταση για ένα πειραματικό σωφρονιστικό κατάστημα, επιτέλους, κάποτε και στη χώρα μας…

Τ.Β.

Α.ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Το κελί έχει μια δική του ζωή

που μόνο με προφορικές αναμνήσεις

και διαλόγους στέκει…

Παύλου Α. Ζάννα, Ημερολόγιο φυλακής

Η σχέση και η αλληλεπίδραση «φυσικού χώρου- ψυχολογικού χώρου- ζωτικού χώρου» είναι κρίσιμη για την ισορροπία του σύγχρονου ανθρώπου, καθώς γίνεται φορέας του χρόνου και όχημα των εμπειριών, δηλαδή μετατρέπεται σε κομμάτι της ταυτότητας του καθενός.

Τα ίχνη του χώρου όπου ζήσαμε ή απ’ όπου περάσαμε συγκροτούν ένα «άψυχο βασίλειο».

Η συμβολική, μεταφορική, εμβλητική σημασία του χώρου καθώς και η σχετική παράσταση (representation) συνιστούν κρίσιμους παράγοντες, αφού «τα ίχνη του χώρου» επιβιώνουν και όταν οι κάτοικοί του τον έχουν εγκαταλείψει ή του έχουν αλλάξει χρήση.

Τα βιώματα και οι εμπειρίες προσδιορίζουν την ατμόσφαιρα ενός χώρου μιας και ο χώρος δένεται άρρηκτα με τη «ζωή» σ’ αυτόν. Ο βιωμένος χώρος, με έντονη την υποκειμενική διάσταση, υπερβαίνει και σχετικοποιεί το «κοντά»-«μακρυά», το «περιέχων» και το «περιεχόμενο», διότι ο πραγματικός γεωμέτρης δεν είναι άλλος από τον ψυχισμό του ανθρώπου που (μετα)κινεί τα όρια του πραγματικού.

Αυτός ο χώρος- παράθυρο δεν είναι πάντοτε αντικειμενικά μετρήσιμος και αιωρείται ανάμεσα στο συμβολικό και το ψευδαισθησιακό, αφού ο διακεκριμένος χαρακτήρας ενός χώρου συχνά προέρχεται από τη διαίσθηση. Η ψυχή του χώρου ανα – γνωρίζεται σε σχέση «μ’ εμάς» ή «μ’ αυτούς», ανεξάρτητα από την επένδυσή του σε εικόνες και λέξεις. Το βάθος και τα όρια ενός χώρου μετρώνται με το κατά πόσον μπορούν να μετουσιώνουν μια αρνητική σκέψη σε θετική.

Ο ορατός χώρος, ο χώρος- μέτρον , ο βιωμένος χώρος άλλοτε συναντιώνται σε ένα ιδεώδες και άλλοτε σε μια ουτοπία, επίκεντρο των οποίων είναι όμως πάντα ο ελεύθερος άνθρωπος.

Β. Η ΦΥΛΑΚΗ ΩΣ ΕΙΔΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ

Ο τοίχος είναι η πέτρινη φυλακή.

Η πόρτα είναι η ξύλινη φυλακή.

Οι δεσμοφύλακες είναι η φυλακή

με σάρκα και οστά

Βικτ. Ουγκώ, Η τελευταία μέρα ενός καταδίκου

Οι ειδικοί χώροι αντιστοιχούν σε ιδιαίτερες ανθρώπινες δραστηριότητες ή καταστάσεις και συνήθως εντάσσονται σε «ομάδες χώρων» (space clusters) με προκαθορισμένη λειτουργία.

Το «ιδιαίτερο» με το «κοινό» πρέπει να συνυπάρχουν και να συμπεριλαμβάνουν τις αξίες, τις αναγκαιότητες και τα όρια που καλείται να εξυπηρετήσει ο συγκεκριμένος χώρος.

Ο χώρος διαμορφώνεται για τους χρήστες αλλά και οι χρήστες διαμορφώνουν το χώρο(τους) και τον χρησιμοποιούν όχι με τυχαίο τρόπο.

Ο κανονιστικός όμως χώρος έχει τη δική του αυτοτελή επίδραση στην ψυχολογία του ατόμου καθώς ασκεί πάνω του χειραγωγική λειτουργία.

Οι «κλειστοί κοινωνικοί οργανισμοί».όπως είναι οι φυλακές και γενικότερα τα σωφρονιστικά καταστήματα, έχουν ειδικό σκοπό και αναπτύσσονται σ’ έναν περιορισμένο χώρο που συνεπάγεται και ένα εξίσου κλειστό κύκλωμα, ως οιονεί –milieu.

Η κοινωνική απομόνωση του οργανισμού, η συγκέντρωση όλων των δραστηριοτήτων των εγκλείστων στον ίδιο χώρο, ο ομαδικός έλεγχος (πειθαρχία, περιορισμοί, καταστολή) καταλύουν κάθε προσωπικό στοιχείο και απορροφούν την προσωπικότητα.

Μολονότι η ομοιότητα των χώρων δεν ισοδυναμεί με ταυτότητα κοινωνικών αξιών ή «με ομαδική ταυτότητα», η δομή του φυσικού χώρου όχι μόνον προσδιορίζει αλλά και ερμηνεύει την κουλτούρα των ανθρώπων που ζουν «εντός του».

Στη φυλακή οι διαπροσωπικές αποστάσεις έχουν το δικό τους νόημα καθώς ο ζωτικός χώρος συνιστά αναγκαίο αμυντικό οχυρό.

Η αρνητικά φορτισμένη ψυχογεωγραφία λαβυρίνθων πιέζει τον έγκλειστο να ταυτιστεί με το περιβάλλον και τα σωφρονιστικά μοντέλα συμπεριφοράς, διαιρώντας και διχάζοντας την «ελευθερία του».

Η διαλεκτική σχέση της Αναγκαιότητας(προδιαγραφές του σωφρονιστικού συστήματος) με την Ελευθερία άλλοτε οδηγεί σε καταναγκαστικούς φορμαλισμούς κι άλλοτε σε απελευθέρωση μιας βιωματικής φαντασίας, μιας ουτοπικής δηλαδή βίωσης ενός «χώρου ελευθερίας» πέραν της χτισμένης ύλης των φυλακών.

Ο ουτοπικός χώρος του φυλακισμένου συγκροτείται πρώτα από μια αρνητική σχέση /στάση ως προς την κυρίαρχη εξουσία και δευτερευόντως από μια συχνά αφηρημένη και ασαφή πρόταση προσωπικής διεξόδου. Ο τόπος που δεν υπάρχει, ο ου-τόπος, για τον φυλακισμένο εκτείνεται απροσδιόριστα έξω από τα κάγκελα, έξω από το «σωτήριο χώρο των ιδρυμάτων».

Ο φυλακισμένος χώρος περιλαμβάνει τόσο την καθημερινότητα όσο και τα φαντασιακά τοπία , όπως και τις βιωματικές αξίες που προσδίδει σ’ αυτά ο χρήστης /κρατούμενος.

Η μορφή και η υφή του χώρου εκφράζουν την «ποιητική του», γι’ αυτό και ο φυλακισμένος χώρος διαμορφώνει δικές του χωρο- σχέσεις & χωρο- καταστάσεις.