Ετσι ζουνε οι Πομακοι

Ένας δράκος κλέβει κάθε χρόνο τρία χρυσά μήλα. Ένα δυνατό αγόρι τον κυνηγάει στον κάτω κόσμο μέχρι να τον σκοτώσει. Στην περιπλάνησή του σώζει και τρία μικρά πουλάκια από ένα κακό φίδι. Η μάνα των πουλιών τον παίρνει πάνω στις φτερούγες της και τον βοηθάει να επιστρέψει στον επάνω κόσμο. Πρόκειται για την υπόθεση ενός πομάκικου παραμυθιού, που είναι ιδιαίτερα αγαπητό στα πομακοχώρια της ορεινής Ξάνθης. Εκεί συναντήσαμε τον Καρά Μπαϊράμ Ραμζή στο χωριό Μύκη και την Μεριέμ Κίντς, την πρόεδρο του Αναπτυξιακού Παραγωγικού Συνεταιρισμού Γυναικών στον οικισμό Σάτρων.

Μιλάμε σήμερα στο «Εμείς η Πόλις» για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, για την καταγωγή τους, τα όνειρά τους, για τη ζωή στα ορεινά. «Ιtuyseme», δηλώνει πριν αρχίσει η κουβέντα μας ο Καρά Μπαϊράμ Ραμζή, και εξηγεί ότι σημαίνει «υπάρχουμε», αμέσως μετά συμπληρώνει, «εμείς υπάρχουμε» και την ίδια στιγμή δείχνει μια μικρή φωτογραφία του γιου του, σπουδαστή σήμερα στη Σχολή Δοκίμων Αστυφυλάκων στην Αθήνα… Λίγο αργότερα, συντροφιά με την Μεριέμ Κιντς, δοκιμάζουμε Πίτενα Λέμπα, ψωμί με καλαμποκίσιο και μαύρο αλεύρι. «Είναι ψωμί που δεν σ΄ αφήνει να πεινάσεις», δηλώνει και ετοιμάζεται να μας προσφέρει κι ένα κομμάτι «Κιντς», πατατόπιτα, έτσι όπως της έμαθε να την φτιάχνει η Πομάκα γιαγιά της… Από κάπου πιο μακριά φθάνει στα αυτιά μας η γνώριμη φωνή του Αλή Ρόγγο, του τραγουδιστή των Πομάκων από την Γλαύκη, «Salihu, siino Salihu», ξεχωρίζω στους στίχους και ετοιμάζομαι να ρωτήσω το νόημα των λόγων…

Καρά Μπαϊράμ Ραμζή, κάτοικος Μύκης: «Καμαρώνω που είμαι Πομάκος»

Τι δουλειά κάνετε;
Είμαι οικοδόμος από τα 25 μου χρόνια. Δεν είχα άλλες επιλογές. Ή θα γινόσουν αγρότης και τσοπάνος ή θα μάθαινες τη δουλειά και θα δούλευες στις οικοδομές.

Τι καλλιεργούν στα χωράφια της Μύκης;
Πατάτες, σίκαλη και καπνό. Δεν υπάρχουν πολλά στρέμματα καλλιεργήσιμης γης, λίγα πράγματα γίνονται στα ορεινά και ο καπνός τα τελευταία χρόνια δεν πηγαίνει καλά.

Πόσο πωλείται στα μέρη σας;
1,5 ευρώ το κιλό, μέχρι 3 ευρώ το κιλό. Το πακέτο με τα τσιγάρα πωλείται 3 ευρώ για να καταλάβετε πόσο φθηνά τα ζητούν.

Τα παιδιά σας πήγαν σχολείο;
Ο ένας σπουδάζει στη Σχολή Δοκίμων Αστυφυλάκων στην Αθήνα. Ο άλλος δεν τα ήθελε τα γράμματα, με το ζόρι δεν γίνεται.

Πώς καταφέρατε να μιλάτε τόσο καλά τα ελληνικά;
Στην Ελλάδα είμαστε και δεν θα μπορούμε να μιλήσουμε ελληνικά; Εδώ ζούμε! Τι είναι αυτά που ρωτάτε; Η γλώσσα μας είναι ελληνικά πρώτα και ύστερα όλα τα άλλα.

Ξέρετε ότι στην Κομοτηνή δυσκολεύονται πολλοί αρκετοί μουσουλμάνοι στην εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας…
Στην Κομοτηνή είναι άλλο, μην το συζητάς. Στον τόπο σου δεν θέλουν να μάθουν τα ελληνικά γι’ αυτό και δεν τα μιλάνε. Είναι δυνατόν να μένεις στην Κομοτηνή και στη Ροδόπη και να μην μιλάς ελληνικά; Μόνο επειδή δεν θέλεις, γι’ αυτό δεν μιλάς. Αν ήθελε κάποιος, θα μιλούσε.

Από πού είναι η καταγωγή σας; Στα ορεινά της Μύκης γεννηθήκατε;
Είμαστε οι πιο καθαροί Έλληνες, από το Μέγα Αλέξανδρο καταγόμαστε. Είμαστε Πομάκοι. Όλοι Πομάκοι είμαστε εκεί πάνω. Έχει πολλά Πομακοχώρια στην ορεινή Ξάνθη.

Μπορείτε να μου αναφέρετε μερικά;
Εχίνο, Ντουλάπα, Σάτρες.

Νιώθετε περήφανος για την καταγωγή σας;
Σαφώς και καμαρώνω που είναι Πομάκος. Σοβαρά μιλάς; Γιατί να μην καμαρώνω; Εμείς είμαστε Έλληνες, απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Ποιες γλώσσες μιλάτε;
Μιλάω πομάκικα και ελληνικά. Οι νεότεροι σε ηλικία ξέρουν και τούρκικα και αγγλικά.

Στα καφενεία του χωριού σας μιλάνε πομάκικα;
Πώς δεν μιλάμε; Και ελληνικά και πομάκικα, όλοι στα καφενεία και στα σπίτια μας αυτές τις γλώσσες μιλάμε. Και τα νέα παιδιά και εμείς οι μεγαλύτεροι σε ηλικία. Οι νέοι βέβαια ξεχνούν τα πομάκικα, συζητούν περισσότερο στα ελληνικά.

Γνωρίζετε και πομάκικα παραμύθια;
Τραγούδια και παραμύθια και ιστορίες και παραδόσεις και συνταγές τα ξέρουν καλύτερα οι γυναίκες. Εμείς οι άνδρες, δεν είμαστε καλοί σ΄ αυτά. Πάντως πομάκικα παραμύθια λένε ακόμη στα χωριά μας.

Ξέρετε, ακούω συχνά ότι υπάρχουν κάποιοι που πιέζουν όλους εσάς να μην παραδέχεστε την πομακική σας καταγωγή, είναι αλήθεια;
Δεν μπορούν να με κάνουν κουμάντο εμένα! Δεν μπορεί κανείς να έρθει να μου πει τι θα μιλήσω και τι θα πω. Μόνο από έναν Θεό φοβόμαστε, άλλον κανέναν. Όποιος φοβάται και υποκύπτει σε πιέσεις έχει ευθύνη. Ποιοι είναι αυτοί δηλαδή που θα σου πουν τι θα λες και τι θα σκέφτεσαι;

Πολύ συχνά αυτό γίνεται στην Κομοτηνή…
Αυτά τα κάνουν στην Κομοτηνή. Είναι σοβαροί αυτοί οι άνθρωποι της περιοχής σας και τόσα χρόνια δεν γνωρίζουν ελληνικά; Είναι με τα καλά τους; Νομίζω ότι και οι Πομάκοι της Ροδόπης στρέφουν τώρα το βλέμμά τους στην Τουρκία. Τι περιμένουν από την Τουρκία; Δεν βλέπουν πώς ζουν οι άνθρωποι εκεί;

Εσείς δηλαδή, πάνω στα βουνά της Ροδόπης ανταμώσατε με Πομάκους και μιλήσατε πομάκικα;
Σαφώς, έχω πάει πάνω στα βουνά της Ροδόπης και μίλησα πομάκικα και συνεννοηθήκαμε. Τώρα γιατί αφήνουν να περνούν οι παρεμβάσεις του Προξενείου; Δεν το γνωρίζω. Εμάς πάντως στην Ξάνθη, δεν μπορούν να μας πουν τι θα λέμε. Λέμε αυτό που είμαστε. Είμαστε Πομάκοι, δεν είμαστε Τούρκοι.

Πώς συμπληρώνετε το εισόδημά σας;
Μαζεύω αρωματικά φυτά από την γύρω περιοχή. Να, για παράδειγμα, το σπαθόχορτο είναι κατάλληλο για 22 αρρώστιες. Βγάζουμε σπαθόλαδο για πληγές στο στομάχι, για έλκος, για αιμορραγίες, είναι κατάλληλο για 22 αρρώστιες. Το κόβεις, το βάζεις σε ένα γυάλινο μπουκάλι και βγάζεις λάδι μέχρι να το σκεπάσεις. Μετά είναι κατάλληλο για όλα, «καθαρίζεις» τα πάντα. Για το στομάχι, αν θέλεις, το βράζεις το σπαθόχορτο, όπως το τσάι. Από την Μύκη το μαζεύω, βγαίνει τον Αύγουστο, το μαζεύω και το ξεραίνω. Φυτρώνουν και άλλα αρωματικά φυτά: ρίγανη, τσάι, μέντα. Βγαίνουν όλα μόνα τους, εγώ τα συλλέγω και τα πουλώ για να βγάλω ένα ακόμη μεροκάματο.

Είστε ικανοποιημένος από τη ζωή σας κ. Καρά Μπαϊράμ Ραμζή;
Δόξα τω Θεώ δεν έχω παράπονο. Πήγανε όλα πολύ καλά στη ζωή μου.

Είστε ικανοποιημένος παρά το γεγονός ότι είστε φτωχός;
Η ανεργία μας κάνει δυστυχισμένους. Δεν έχει δουλειά πάνω στο χωριό. Ξέρετε πόσο δύσκολο είναι να θέλεις να δουλέψεις και να μην βρίσκεις δουλειά; Είναι πιο δύσκολο ακόμη και για τους νέους ανθρώπους.

Τα παιδιά τα στέλνουν στο σχολείο οι γονείς;
Σαφώς και πηγαίνουν όλα τα παιδιά στο σχολείο. Τα στέλνουν οι γονείς για να μάθουν γράμματα, γιατί το μόνο που τους περιμένει στο χωριό είναι καπνά, κοπάδια και οικοδομές. Ο γιος μου ο Καδρή, είναι το ‘84 γεννηθείς, «είμαι Πομάκος», λέει, «και είμαι περήφανος». Από μικρός ήθελε να πάει στην Αστυνομία. Καμαρώνω γι’ αυτόν γιατί κατάφερε να κάνει το όνειρό του πραγματικότητα. Δόξα τω Θεώ, δεν έχω παράπονο.

Μεριέμ Κιντς, πρόεδρος του Αναπτυξιακού Παραγωγικού Συνεταιρισμού Γυναικών Σατρών:
«Πομάκικα μιλούσαν ο παππούς και η γιαγιά μου»

Τι παράγετε στο Συνεταιρισμό σας κυρία Πρόεδρε;
Φτιάχνουμε γλυκά, λικέρ, μαρμελάδες, εργόχειρα, τερλίκια, πετσέτες και τραπεζομάντιλα.

Πόσες γυναίκες έχετε ενώσει τις δυνάμεις σας;
Είμαστε δέκα γυναίκες. Είχαμε ξεκινήσει δεκαεννέα γυναίκες συνολικά. Στην πορεία κάποιες σταμάτησαν. Εμείς συνεχίζουμε όμως.

Πώς ακριβώς συνεργάζεστε;
Η δουλειά μας είναι να παρασκευάζουμε γλυκά και σιροπιαστά. Φτιάχνουμε μαρμελάδες και γλυκά, πίτες και εργόχειρα. Έχουμε φτιάξει ένα εργαστήριο και εκεί συγκεντρωνόμαστε και τα ετοιμάζουμε όλες μαζί. Μετά τα προωθούμε στους πελάτες.

Πώς μάθατε να φτιάχνετε τόσο ωραία εργόχειρα;
Τα μάθαμε από μικρά κορίτσια. Κάναμε δίπλα στη γιαγιά και στον παππού εργόχειρα, η γιαγιά μας διόρθωνε και σιγά – σιγά μάθαμε και εμείς με τον ίδιο τρόπο που τα κεντούσε εκείνη.

Και τις μαρμελάδες με τον ίδιο τρόπο ή παρακολουθήσατε κάποιο σεμινάριο;
Μας έμαθε μια γυναίκα, ειδικός. Επί δύο χρόνια μαθαίναμε πώς θα παρασκευάζουμε μαρμελάδες και γλυκά του κουταλιού. Όσες την παρακολουθήσαμε πραγματικά μάθαμε την παρασκευή με τον σωστό τρόπο και δεν το μετανιώσαμε.

Πού γινόταν τα μαθήματα;
Τα μαθήματα γινόταν στον Συνεταιρισμό στις Σάτρες. Ήταν σεμινάριο κατάρτισης. Τώρα μπορούμε να κάνουμε όλα όσα απαιτεί ένας καλός «μπουφές» για τις εκδηλώσεις και τις ημερίδες που γίνονται στον Νομό. Παραγγέλνει ο κόσμος, έχουμε πολλές συμμετοχές σε εκδηλώσεις.

Είναι μια λύση για να ενισχύσετε το εισόδημά σας αυτός ο Αναπτυξιακός Παραγωγικός Συνεταιρισμός Γυναικών Σατρών;
Δεν έχουμε πολλή δουλειά στο χωριό. Μόνο καπνά είχαμε τη δυνατότητα να καλλιεργούμε, αλλά και αυτά δεν βγάζουν κέρδη, είναι δύσκολη δουλειά, πολλοί τα χάλασαν. Το κόστος παραγωγής είναι υψηλό, ο κόπος είναι μεγάλος και δεν μπορείς, από τη μια στιγμή στην άλλη, να βρεις και να κάνεις κάτι άλλο. Είσαι σε απόγνωση, όταν βλέπεις ότι αγοράζουν τον καπνό, πέρσι δύο ευρώ το κιλό και πρόπερσι 1,5 ευρώ το κιλό. Είχα συνολικά 750 κιλά, πώς να ζήσεις;

Τα μέλη του συνεταιρισμού είναι νέα σε ηλικία άτομα;
Νέες, αλλά και μεγάλες σε ηλικία. Συνεργαζόμαστε. Υπάρχει νέος κόσμος που μένει και άλλοι που κατεβαίνουν στην πόλη. Δεν έχει δουλειά, πώς να μείνουν οι νέοι; Οι άνδρες βρίσκουν δουλειά στα εργοστάσια, στις οικοδομές, όπου βρουν δουλειά πηγαίνουν. Στις Σάτρες δεν βγαίνει τίποτα, αν κάθεσαι και περιμένεις. Όλο το χρόνο δουλεύεις τον καπνό και τον πουλάς τσάμπα. Κάποιοι ακόμη και 50 λεπτά αναγκάστηκαν να τον πουλήσουν.

Γιατί δεν κάνατε και ένα εκθετήριο των προϊόντων σας και στην πόλη;
Είχαμε στην πόλη, αλλά δεν έβγαιναν τα έξοδα λειτουργίας. Ο κόσμος δεν έχει λεφτά, οι πωλήσεις ήταν λίγες. Πάνω στο χωριό, έχουμε πάρα πολλά γλυκά, πίτες, λικέρ, εργόχειρα, τα παραγγέλνουν οι ενδιαφερόμενοι και τα στέλνουμε.

Εσείς τις φτιάχνετε;
Τις πίτες έμαθα από τη γιαγιά να τις παρασκευάζω, όπως και τα κεντήματα. Με πατάτες, με τυρί, με ρύζι. Η πίτα με πατάτα και λίγο ρύζι τρώγεται πολύ στα μέρη μας. Φτιάχνουμε γλυκά, όπως κυδώνι, κολοκύθι, βύσσινο, ντοματάκι, καρυδάκι, κεράσι, βερίκοκο, πορτοκάλι, λεμόνι φράουλα και άλλα γλυκά του κουταλιού. Τα μαζεύουμε από την γύρω περιοχή και φτιάχνουμε και λικέρ τσάπουρνο, κράνο, δυόσμο, μέντα, βύσσινο. Περίπου σαράντα χιλιόμετρα από την Ξάνθη είναι το χωριό μας, μια ώρα δρόμος, δεν είναι μακριά για να έρθει κάποιος και να μας γνωρίσει από κοντά.

Μιλάτε πολύ όμορφα τα ελληνικά, κυρία Πρόεδρε…
Πήγα λίγα χρόνια σχολείο, αλλά έκανα και παρέα με χριστιανές. Δεν ξέρω γιατί δεν μαθαίνουν τα ελληνικά αρκετές μουσουλμάνες της Ροδόπης, όπως ακούω. Ειλικρινά εκπλήσσομαι. Ποια γλώσσα μιλάνε, αλήθεια, αν δεν μιλάνε τη γλώσσα της χώρας στην οποία μένουν, την γλώσσα τους δηλαδή; Εγώ τα έμαθα σιγά – σιγά, λίγο – λίγο, είχα γειτόνισσες χριστιανές και τα έμαθα.

Τα πομάκικα πού τα μάθατε;
Πομάκικη γλώσσα μιλούσαν ο παππούς και η γιαγιά. Εδώ πάνω δεν ξέρουν τούρκικα. Οι νέοι τώρα μιλάνε και τούρκικα και ελληνικά και πομάκικα. Αλλά τα πομάκικα είναι η μητρική μας γλώσσα.

Αντιμετωπίσατε κάποια δυσκολία όλα αυτά τα χρόνια;
Δεν αντιμετωπίζουμε καμία δυσκολία, όποιος έχει το θάρρος της γνώμης λέει ότι είναι Πομάκος. Όποιος θέλει να πει αυτό που είναι, το λέει. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς θα σε εμποδίσει ο άλλος να πεις τι είσαι;

Υπάρχουν και άλλοι Πομάκοι στην περιοχή σας;
Ναι, στον Εχίνο, στη Γλαύκη και σε άλλα χωριά. Υπάρχουν πομάκικα χωριά στην Ξάνθη, όποιος το αρνείται δεν γνωρίζει.

Γνωρίζετε καλά ό,τι σχετίζεται με την παράδοσή σας;
Όχι, δυστυχώς δεν ξέρω πολλές ιστορίες και παραμύθια. Οι ηλικιωμένες τα ξέρουν καλά αυτά. Κάθε φορά που πεθαίνει ένας μεγάλος, σβήνεται και ένα κομμάτι της παράδοσής μας. Για παράδειγμα, εγώ «κλιν», την πομάκικη πίτα με την πατάτα, έμαθα από την γιαγιά μου να την παρασκευάζω. «Ιστέκα κλίνα», σημαίνει, «έψησα πατατόπιτα». Έχουμε κι άλλες γευστικές, χειροποίητες λιχουδιές φτιαγμένες από πομάκισσες γυναίκες, ελάτε να τις δοκιμάσετε.

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.