«Ερωτας, τεχνη και παιδεια θα μας σωσουν»

Η παρουσία του Μάνου Στεφανίδη στην Κομοτηνή με αφορμή τις εισηγήσεις του για την τέχνη στο Στέκι της Πολιτιστικής Κίνησης την περασμένη εβδομάδα, αλλά και οι επισκέψεις του σε σχολεία της πόλης αποτέλεσε το έναυσμα για την κουβέντα, που θα διαβάσετε παρακάτω. Ο Μάνος Στεφανίδης είναι ιστορικός τέχνης και ακαδημαϊκός δάσκαλος στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, οπότε αναπόφευκτα η συζήτηση περιστράφηκε γύρω από την τέχνη και την παιδεία. Ο Μάνος Στεφανίδης δεν είναι άνθρωπος της θεωρίας αλλά της πράξης, ένας άνθρωπος που δεν μασάει τα λόγια του, που λέει την άποψή του, τόσο μέσα από τα έντυπα με τα οποία έχει συνεργαστεί όσο και μέσα από το δικό του blog (manosstefanidis.blogspot.com) στο οποίο μπορεί να βρει κανείς τα κείμενά του.

Η πνευματική ηγεσία είναι η επικεφαλής των ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων

ΠτΘ: κ. Στεφανίδη, έχετε μιλήσει για την ευθύνη της πνευματικής ηγεσίας. Ποια είναι σήμερα η πνευματική ηγεσία;
Μ.Σ.: Η πνευματική ηγεσία είναι μια πιο ευρεία έννοια από την πολιτική ή οικονομική ηγεσία. Θεσμικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η επικεφαλής των ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Η Ακαδημία, από την άλλη είναι οι διακεκριμένοι ποιητές μας, οι λογοτέχνες, οι μουσικοί, οι ζωγράφοι, οι άνθρωποι του θεάτρου. Με λίγα λόγια όλοι αυτοί οι οποίοι κάνοντας τέχνη συγκροτούν αυτό που λέμε νεοελληνικό πολιτισμό και επηρεάζουν και διαμορφώνουν τη σύγχρονή μας ευαισθησία. Σε αυτό το χώρο η αναφορά και μόνο κάποιων ονομάτων του παρελθόντος, όπως Γιάννης Ρίτσος, Κάρολος Κουν, Μάνος Χατζιδάκις, Γιάννης Τσαρούχης, Σεφέρης, Εμπειρίκος, Αλεξάνδρου, Θεοδωράκης, Σκαλκώτας, και μόνον η αναφορά αυτών των ονομάτων σηματοδοτεί όχι μονάχα μια καλλιτεχνική παρουσία, αλλά συγχρόνως και μια στάση, μια άποψη. Δεν μιλάω ούτε κομματικά, ούτε στρατευμένα, μιλάω για δημιουργούς που νοιάζονταν για τον τόπο, για τη μοίρα του, και με το έργο τους έπαιρναν πολιτική θέση. Μας λείπει πάρα πολύ ο Μάνος Χατζιδάκις, τον οποίο είχα την τιμή να γνωρίζω, ήταν ένας άνθρωπος τύποις δεξιός, αλλά κατ’ ουσία ήταν ένας άνθρωπος πολύ πιο προοδευτικός από όλους τους επαγγελματίες προοδευτικούς του χώρου. Εκτιμώ και τιμώ τον Μάνο Χατζιδάκι, όπως και τον Αντώνη Καρκαγιάννη, που και αυτός μας λείπει, γιατί είχανε το σθένος να αντιταχθούν στον κυρίαρχο λαϊκισμό, όλη αυτή τη φτήνια και την χαμέρπεια που σιγά σιγά, σαν υγρασία πότιζε τα θεμέλια αυτού του τόπου. Και παράλληλα είχαν την παρρησία να τα βάζουν με υπουργούς, με πρωθυπουργούς, ο Μάνος Χατζιδάκις έλεγε «βαρέθηκα να διαπαιδαγωγώ υπουργούς πολιτισμού».

ΠτΘ: Γιατί δεν έχουμε ξεκάθαρη εικόνα της πνευματικής ηγεσίας του τόπου μας σήμερα;
Μ.Σ.: Σήμερα μας έχει καταλάβει πλήρως ένα σταρ σίστεμ, τα μεσοαστικά στρώματα επηρέασαν τα μικροαστικά και όλοι μαζί μιμούνται τα τηλεοπτικά πρότυπα της συμφοράς και από την άλλη πλευρά υπάρχει ένα σταριλίκι σε κάθε χώρο καλλιτεχνικής δημιουργίας. Εκεί εγώ διαπιστώνω τις ευθύνες, εκεί καταλαβαίνω ότι κάτι δεν πάει καλά.

Υπάρχουν και σήμερα πνευματικοί άνθρωποι που αντιστέκονται

ΠτΘ: Τα ισχυρά αυτά ονόματα που αναφέρατε σηματοδότησαν μια εποχή. Σήμερα έχω την αίσθηση ότι δεν υπάρχουν αντίστοιχοι πνευματικοί ηγέτες για να οδηγήσουν, να εμπνεύσουν τη δική μου ή τις επόμενες γενιές…
Μ.Σ.: Είναι πολύ λυπηρό αυτό που λέτε, αλλά αντιλαμβάνομαι απόλυτα ότι σήμερα η νέα γενιά δεν έχει πρόσωπα – σημεία αναφοράς κι αυτό είναι δραματικό, όμως θέλω να σας διαβεβαιώσω ότι υπάρχει ένα πολύ σπουδαίο δυναμικό, μόνο που είναι αποκλεισμένο από τα κυρίαρχα ΜΜΕ. Μοιραία θα μιλήσουμε για την τηλεόραση, όπου κάποτε έβγαιναν μερικά πρόσωπα, όπως ο Ρένος Αποστολίδης, ο Ζουράρις, ο Βασίλης Καβαθάς, που τολμούσαν και είχαν άποψη. Σιγά -σιγά τους απαξίωσαν, τους έκαναν γραφικούς και μετά τους έκοψαν τελείως, με αποτέλεσμα πλέον οι ίδιοι και οι ίδιοι, δηλαδή οι θεσμικοί, οι καθεστωτικοί δημοσιογράφοι να μονοπωλούν την άποψη. Ο πλουραλισμός είναι εικονικός, υπάρχουν πέντε δημοσιογράφοι, οι οποίοι αντί να παρουσιάζουν ειδήσεις, έχουν το ρόλο του εθνικού μπαμπούλα ή του εθνικού τιμητή και τελευταία για άλλοθι, έχουν «τσιμπήσει» τον Τάκη Θεοδωρόπουλο, που δεν είναι αθώος του αίματος, τον Στέλιο Ράμφο, αυτόν που έμαθε ελληνικά στον πρώην πρωθυπουργό, και πέραν αυτού ουδέν. Υπάρχουν πνευματικοί άνθρωποι, υπάρχουν άνθρωποι που έχουν άποψη, που αντιστέκονται, όπως ο Παντελής Μπουκάλας, ο Στάθης ο γελοιογράφος της «Ελευθεροτυπίας».
Στο χώρο των εικαστικών τεχνών, υπάρχουν πολλοί σημαντικοί νέοι δημιουργοί, που θα μπορούσαν να κάνουν διεθνή καριέρα. Η ποίηση στην Ελλάδα έχει μια σπουδαία παράδοση, ο Κώστας Μαυρουδής, ο Γιώργος Μαρκόπουλος, ο Ντίνος Σιώτης, ο Χάρης Βλαβιανός, ο Νάσος Βαγενάς, είναι πολύ σημαντικές περιπτώσεις διανοουμένων και ποιητών. Τους ξέρετε; Τους βλέπετε πουθενά; Έπειτα όλα τα πράγματα τα απορροφά αυτό το αθηνοκεντρικό κράτος κι εμείς που ζούμε εκεί χάνουμε πάρα πολλά από αυτά που γίνονται στην υπόλοιπη Ελλάδα. Υπάρχει μια άλλη Ελλάδα την οποία αγνοούμε, επιτρέπετε τα μίντια να μην δίνουν ισότιμο βήμα σε ό,τι συμβαίνει στην υπόλοιπη Ελλάδα; Αυτό κι αν είναι φασισμός, αλλά και διαστρέβλωση μιας ιστορικής πραγματικότητας.

Είναι ντροπή οι τηλεκριτικοί να μην γράφουν για την αναγέννηση του ελληνικού σινεμά και να ασχολούνται με τη Μενεγάκη

ΠτΘ: Οι τέχνες λείπουν πια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης;
Μ.Σ.: Τα κρατικά κανάλια και ραδιόφωνα έχουν ακόμη ποιοτικά προγράμματα, η ΕΤ3, το κανάλι της Βουλής, αλλά και τα κρατικά ραδιόφωνα παρά τα προβλήματά τους, έχουν μια ποιότητα, σε σχέση με τα ιδιωτικά και αυτό πρέπει να το υποστηρίξουμε. Πολλές φορές τα βάζω με τους τηλεκριτικούς, οι οποίοι ασχολούνται μόνο με τη Μενεγάκη, η οποία κατά την άποψή μου είναι μια εξαιρετική επαγγελματίας, αλλά δεν με ενδιαφέρει, με ενδιαφέρουν όλοι αυτοί οι ματαιόσπουδοι, σοβαροφανείς και δήθεν οι οποίοι κατ’ ουσίαν κάνουν μια υπόγεια προπαγάνδα και ένα φτηνό λαϊκισμό. Η κ. Μενεγάκη πουλάει το φτηνό της προϊόν με ένα πολύ σοβαρό τρόπο. Είναι ντροπή όμως σοβαροί τηλεκριτικοί να μην έχουν γράψει ποτέ για την αναγέννηση του ελληνικού σινεμά, ή για τις παραγωγές που γίνονται στην κρατική τηλεόραση, που μπορεί να είναι ελάχιστε αλλά γίνονται, και γράφουν μόνιμα για την Μενεγάκη. Αυτοί λαϊκίζουν περισσότερο.

ΠτΘ: Μήπως αυτό γίνεται με το άλλοθι ότι το σταρ σίστεμ πουλάει;
Μ.Σ.: Μα πρέπει να αντισταθούμε, ειδικά όταν δηλώνουμε κι αριστεροί. Δεν είναι έτσι εγώ έγραφα για χρόνια στην «Ελευθεροτυπία», την «Καθημερινή», την «Αυγή», κείμενα τα οποία δεν ήταν εύκολα, αλλά ήμουν πρώτος ή δεύτερος σε αναγνωσιμότητα. Μάλιστα έκανα φίλους και εδώ στην Κομοτηνή και αλλού, από τα κείμενα αυτά και εξεπλάγην, δηλαδή υπάρχει ένα κοινό το οποίο ψάχνει, ενδιαφέρεται, μην το υποτιμούμε.

«Η σχέση μας με την τέχνη είναι σχέση υπαρξιακή και την έχουμε όλοι οι άνθρωποι – Δεν είναι κάτι που ανήκει σε μια σέχτα ή σε κάποιους ιλλουμινάτους»

ΠτΘ: Μιας και μιλάμε για κριτική, πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε ένα έργο τέχνης, να εμπιστευόμαστε το ένστικτό μας ή την κριτική που κάνει ένας τεχνοκριτικός;
Μ.Σ.: Μιλάμε με την τέχνη, επικοινωνούμε με την τέχνη, που δεν είναι κάτι το απομακρυσμένο και το σκοτεινό. Τέχνη κάνουμε όλοι μας, ποιος δεν έχει τραγουδήσει, δεν έχει γράψει δυο στίχους; Όλοι μας, ιδιαίτερα οι άνθρωποι που δεν έχουν παιδεία, αυτοί που τους ονομάζουμε λαϊκούς, που δυστυχώς εξαφανίζονται πια, που έχουν πολύ πιο βαθιά αυτήν την πηγαία παράδοση της έκφρασης. Όταν βλέπω έναν ηλικιωμένο νησιώτη να χορεύει σούστα, διαπιστώνω μια κομψότητα την οποία όλοι εμείς που έχουμε μια ακαδημαϊκή παιδεία, δεν την έχουμε. Η σχέση μας με την τέχνη είναι σχέση υπαρξιακή και την έχουμε όλοι οι άνθρωποι. Δεν είναι κάτι που ανήκει σε μια σέχτα ή σε κάποιους ιλλουμινάτους. Ήδη αυτό το δυτικό μοντέλο θέλει να δημιουργήσει τον μικροαστό καταναλωτή και τον ξεχωριστό δημιουργό. Άρα λοιπόν πλησιάζουμε ένα έργο τέχνης με αγάπη, σαφέστατα έχουμε το δικαίωμα να μας αρέσουν ή να μην μας αρέσουν πράγματα. Στην τέχνη χρειάζεται μια διαρκής ενημέρωση και αυτό σε κάνει να ανεβάζεις μόνος σου πιο ψηλά τον πήχη. Δεν πρέπει να θεωρούμε την τέχνη ως προϊόν πολυτελείας, αλλά να ξέρει ότι είναι το αποκούμπι στην καθημερινότητά μας. Για να ζήσουμε την κάθε μέρα μας λίγο πιο ποιητικά. Διαφορετικά θα μας φάει η περιρρέουσα μιζέρια και η μελαγχολία.

«Ας δούμε και την παιδαγωγική διάσταση της κρίσης και ας αντιδράσουμε, ας αυτενεργήσουμε»

ΠτΘ: Πώς θα ανταπεξέλθουμε στην κρίση;
Μ.Σ.: Η κρίση λειτουργεί και σαν το χαστούκι που έδιναν παλιά οι δάσκαλοι στους μαθητές. Το χαστούκι πονάει αλλά σε ξυπνάει και σε επαναφέρει στην πραγματικότητα. Ας δούμε και την παιδαγωγική διάσταση της κρίσης και ας αντιδράσουμε, ας αυτενεργήσουμε. Μην περιμένουμε να μας σώσουν άλλοι, αυτό θα ήταν η χειρότερη εθνική ήττα. Να περιμένεις από κάποιον άλλο τη σωτηρία, αυτό δεν θα έρθει ποτέ, δεν το έχουμε μάθει πια αυτό σαν τόπος; Κανείς δεν θα μας σώσει αν δεν επιχειρήσουμε μόνοι μας να αντιδράσουμε. Κατάφεραν να μας κάνουν όλους δημόσιους υπάλληλους, οι οποίοι μάλιστα λειτουργούν με λογικές αρπαχτής και αργομισθίας. Όταν όμως βλέπεις γύρω σου νεαρά πρόσωπα, δεν μπορείς να είσαι δραματικός, και αρνητικός, όταν υπάρχει ζωή που ξεχειλίζει δίπλα σου, δεν μπορείς να πεις ότι θα χαθεί αυτή η γενιά!

ΠτΘ: Γιατί πρέπει να εμπιστευτούμε αυτή τη νέα γενιά;
Μ.Σ.: Γιατί όπως λέει και ο Ελύτης «’κεινοι που επράξαν το κακό τους πήρε μαύρο σύγνεφο». Γιατί δεν έχουμε άλλο αποκούμπι. Γιατί απλά και ειλικρινά εμείς η γενιά του Πολυτεχνείου τα σκατώσαμε. Γιατί αυτά τα παιδιά δεν βαρύνονται με τα δικά μας λάθη. Γιατί αυτά τα παιδιά μας κοιτάνε με πολύ καχυποψία πια, ωριμάζουν λίγο βίαια λόγω των συνθηκών και έχουμε ευθύνη να τα βοηθήσουμε και να τα απαλλάξουμε από αυτό το άγος με το οποίο τα έχουμε φορτώσει. Αν δεν ακούσουμε αυτά που λέγονται για την παιδεία, για τους νέους που είναι αδιάφοροι, ιντερνετικοί, μιλούν μια άλλη γλώσσα, και έρθουμε σε μια επαφή μαζί τους και μιλήσουμε θα δούμε μια άλλη πραγματικότητα. Σαφέστατα υπάρχουν προβλήματα, αλλά υπήρχε ποτέ άλλοτε γενιά τόσο ενημερωμένη; Όμως οι νέοι σήμερα διαθέτουν πάρα πολλές πηγές από τις οποίες απομυζούν την πληροφόρηση και σχηματίζουν άποψη και γνώμη.

«Ναι στις ιδέες, τις αριστερές, τις αναρχικές, τις ακραίες ιδέες, όλες τις ιδέες αλλά όχι στην κομματική σπέκουλα»

ΠτΘ: Η γενιά του Πολυτεχνείου ξεκίνησε από μια κατάληψη και ανέτρεψε ένα καθεστώς και δεν μπορώ παρά να κάνω την σύγκριση με τις πρόσφατες καταλήψεις στα πανεπιστήμια που κατά την προσωπική μου άποψη είναι ότι δεν καταλήγουν πουθενά. Ποια είναι η δική σας άποψη;
Μ.Σ.: Συμφωνούμε απόλυτα. Οι καταλήψεις είναι πια μια επαναστατική γυμναστική πολύ ξεπερασμένη κατά την άποψή μου. Είναι αστείο να ακούς τους πιτσιρικάδες του δημοτικού σχολείου να κάνουν κατάληψη για τη μείωση του ΦΠΑ. Πιστεύω ότι ο χαμένος χρόνος δεν αναπληρώνεται ό,τι και να κάνουμε. Είναι ένα τεράστιο σφάλμα, αυτοί που μας θέλουν χειραγώγιμους, ξέρουν ότι θα το επιτύχουν έχοντάς μας αγράμματους. Το να βγάζουμε γενιές με μισερές σπουδές και ελλιπή παιδεία, να βγάζουμε πολιτικούς που να επαίρονται ότι το πιο σημαντικό πράγμα που έκαναν είναι ότι κατέλαβαν το γυμνάσιό τους και δεν άφηναν επί δυο μήνες τους καθηγητές να κάνουν μάθημα είναι και υποκριτικό και γελοίο. Ο νόμος Διαμαντοπούλου μπορεί να είναι κακογραμμένος και να έχει πολλά κενά, αλλά στον πυρήνα του είναι σωστός. Έλεος πια με την αλητεία του ασύλου, στην πανεπιστημιούπολη της Αθήνας υπάρχουν ομάδες κακοποιών που δρουν ανεξέλεγκτα, οι φοιτητές φοβούνται να κυκλοφορήσουν το βράδυ. Επιτέλους η δουλειά των καθηγητών είναι διδακτική δεν είναι κομματική. Έξω οι κομματικές νεολαίες από τα πανεπιστήμια. Ναι στις ιδέες, τις αριστερές, τις αναρχικές, τις ακραίες ιδέες, όλες τις ιδέες αλλά όχι στην κομματική σπέκουλα. Αν ξεφοβίσεις τα παιδιά από αυτό τον τυποποιημένο τρόπο και τα πανεπιστήμια θα ξεβρομίσουν από την κουρελαρία και το επίπεδο το εκπαιδευτικό θα ανέβει, γιατί είναι χαμηλό.

ΠτΘ: Να κλείσουμε την συζήτηση με ένα αισιόδοξο μήνυμα…
Μ.Σ.: Η δυσκολία τρέφει τη δημιουργικότητα, την τέχνη και την αντίδραση. Ας αντιδράσουμε δεν θα βουλιάξουμε επειδή γουστάρουνε κάποιοι όχι βέβαια. Ας καταλήξουμε αισιόδοξα όχι γιατί πρέπει αλλά γιατί δεν γίνεται αλλιώς. Έρωτας, τέχνη και παιδεία θα μας σώσουν.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.