Ερευνητες του πανεπιστηµιου της Οξφορδης και του Χαρβαρντ, αποκαλυψαν δυο νεα ποιηµατα της Σαπφους

Μόνο λίγα ποιήµατα του έργου της ποιήτριας Σαπφούς έχουν διασωθεί, αλλά χάρη στην έρευνα ενός κορυφαίου µελετητή δύο νέα ποιήµατά της ανακτήθηκαν πρόσφατα και οι ειδικοί ελπίζουν να βρουν περισσότερα. Μια τυχαία ανάθεση έρευνας από έναν αγνώστων στοιχείων συλλέκτη οδήγησε σε µια θεαµατική λογοτεχνική ανακάλυψη: τµήµατα από δύο άγνωστα ως τώρα ποιήµατα της Σαπφούς, της σπουδαίας ελληνίδας ποιήτριας που έζησε τον 7ο αιώνα π.Χ. Ένα από τα ποιήµατα είναι εξαιρετικά καλά διατηρηµένο και προσθέτει πολλά στοιχεία σε ό,τι είναι γνωστό σχετικά µε τη Σαπφώ και την ποιητική τεχνική της.

Τα δύο ποιήµατα ήρθαν στο φως όταν ο ιδιοκτήτης ενός αρχαίου πάπυρου που χρονολογείται από τον 3ο αιώνα µ.Χ. ζήτησε τη γνώµη ενός καθηγητή της κλασικής αρχαιότητας της Οξφόρδης, του Dirk Obbink, σχετικά µε την ελληνική γραφή που διακρινόταν στον ταλαιπωρηµένο πάπυρο. Ο dr. Obbink, που έχει λάβει υποτροφία MacArthur και παγκοσµίου φήµης παπυρολόγος, γρήγορα συνειδητοποίησε τη σηµασία του περιεχοµένου του πάπυρου και ζήτησε από τον ιδιοκτήτη την άδεια να τα δηµοσιεύσει. Το άρθρο του, στο οποίο περιλαµβάνεται η µεταγραφή των αποσπασµατικών ποιηµάτων, πρόκειται να εµφανιστεί σε επιστηµονικό περιοδικό αυτή την Άνοιξη, αλλά έχει ήδη δηµοσιευτεί µια online εκδοχή του άρθρου.

Ποίηµα για τον Χάραξο και τον Λάριχο, πιθανά αδέλφια της Σαπφούς

Παρά τη φήµη της ποιήτριας στην αρχαιότητα και τον τεράστιο όγκο του έργου της, µόνο ένα πλήρες ποίηµα και τµήµατα τεσσάρων ακόµη ποιηµάτων της σώζονται σήµερα. Ένα από αυτά τα τέσσερα ουσιαστικά ανακτήθηκε από ένα κοµµάτι πάπυρου το 2004. Με τη νέα ανακάλυψη του dr. Obbink προστίθεται ένα πολύτιµο έκτο ποίηµα στο σωζόµενο έργο της Σαπφούς και ξυπνάει η ελπίδα για περισσότερες ανακαλύψεις στο µέλλον. «Το νέο ποίηµα της Σαπφούς κόβει την ανάσα» λέει ο Albert Henrichs, ένας καθηγητής του Χάρβαρντ που εξέτασε τον πάπυρο µαζί µε τον dr. Obbink. «Είναι ο καλύτερα διατηρηµένος πάπυρος της Σαπφούς που υπάρχει, µε λίγα γράµµατα που πρέπει να αποκατασταθούν στο πρώτο ποίηµα, και ούτε µια λέξη υπό αµφισβήτηση. Το περιεχόµενο είναι εξίσου συναρπαστικό».
Το ένα από τα δύο ποιήµατα, όπως σηµειώνει ο καθηγητής Henrichs, µιλάει για τον Χάραξο και τον Λάριχο, ονόµατα που αρχαίες πηγές αποδίδουν σε δύο από τα τρία αδέλφια της Σαπφούς, αλλά ποτέ πριν δεν είχαν βρεθεί στα γραπτά της. Κατά συνέπεια ο καθηγητής Obbink ονόµασε το ποίηµα αυτό «Αδέλφια».

Ο Ηρόδοτος και ο ταξιδευτής και ερωτιάρης Χάραξος

«Θα γίνουν ατελείωτες συζητήσεις για τον Χάραξο και τον Λάριχο, που µπορεί να είναι και µπορεί να µην είναι τα αδέλφια της Σαπφούς», σχολίασε ο καθηγητής Henrichs. Ένα σηµαντικό στοιχείο στη συζήτηση θα είναι ο ξεκάθαρος υπαινιγµός στο ποίηµα «Αδέλφια» ότι ο Χάραξος ήταν ένας έµπορος των θαλασσών. Ο ιστορικός Ηρόδοτος, ο οποίος έγραψε δύο αιώνες µετά τη Σαπφώ, επίσης περιγράφει τον Χάραξο ως ταξιδευτή – ως άντρα που ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου ξόδεψε µια περιουσία για να εξαγοράσει την ελευθερία της Ροδόπης, µιας όµορφης σκλάβας που είχε ερωτευτεί. Μετά την επιστροφή του στο σπίτι, αναφέρει ο Ηρόδοτος, η Σαπφώ κορόιδεψε βάναυσα τον ερωτοχτυπηµένο της αδελφό σε ένα από τα ποιήµατά της.

Το ποίηµα «Αδέλφια» δεν περιέχει τέτοιο χλευασµό, αλλά µάλλον απεικονίζει µια ανταλλαγή απόψεων µεταξύ δύο ανθρώπων που ανησυχούν για την επιτυχία του τελευταίου θαλάσσιου ταξιδιού του Χάραξου. Ο αφηγητής – ίσως η ίδια η Σαπφώ, αν και η απώλεια των αρχικών στίχων του ποιήµατος δεν το καθιστούν σαφές-, συµβουλεύει ότι µια προσευχή στην Ήρα θα ήταν ο καλύτερος τρόπος για να εξασφαλιστεί αυτή η επιτυχία και επεκτείνεται στη δύναµη των θεών να βοηθούν τους αγαπηµένους τους. Η τελευταία στροφή του ποιήµατος µιλά για το Λάριχο, κατά πάσα πιθανότητα το µικρότερο αδερφό της Σαπφούς, που «θα γίνει άνδρας, απελευθερώνοντας µας [την οικογένεια της Σαπφούς;] από πολύ στενοχώρια».

Ποίηµα-αίτηµα προς τη θεά Αφροδίτη για την ευτυχή κατάληξη- κατάκτηση ερωµένου προσώπου

Μια οριζόντια γραµµή στον πάπυρο υποδεικνύει το τέλος του ποιήµατος «Αδέλφια» και την αρχή του επόµενου, µια έκκληση στη θεά Αφροδίτη. Από αυτό το δεύτερο ποιήµατα µόνο σκόρπιες λέξεις έχουν ανακτηθεί, γιατί ο πάπυρος προς τα κάτω είναι όλο και πιο κατεστραµµένος και οι λέξεις προς το τέλος είναι δυσανάγνωστες. Αν κρίνουµε από όσα είναι γνωστά για την ποίηση της Σαπφούς σε γενικές γραµµές, αυτό το ποίηµα µπορεί να είχε τη µορφή αίτησης βοήθειας από την Αφροδίτη για την ερωτική κατάκτηση κάποιου προσώπου, αρσενικού ή θηλυκού.

Η Σαπφώ έγραψε σε µια διάλεκτο της ελληνικής γλώσσας που ονοµάζεται αιολική, η οποία διαφέρει σηµαντικά ηχητικά και ορθογραφικά από την αττική που καθιερώθηκε αργότερα. Ο πάπυρος περιέχει παραποµπές µε τις οποίες κάποιος γραφέας, κρίνοντας ότι η αιολική µπορεί να µην ήταν γνωστή στους αναγνώστες, έκανε σηµειώσεις για τη σωστή προφορά των λέξεων. Επίσης, φέρει τα σηµάδια από ένα αρχαίο σκίσιµο του πάπυρου και την προσπάθεια αποκατάστασης της ζηµιάς µε ένα άλλο κοµµάτι πάπυρου στο σηµείο όπου είχε αποκολληθεί.

Ο πάπυρος χρονολογείται στο τέλος του 2ου ή στον 3ο αιώνα µ.Χ.

Ο γραφικός χαρακτήρας στον πάπυρο επέτρεψε στον dr. Obbink να προσδιορίσει τη χρονολογία στο τέλος του 2ου ή στον 3ο αιώνα µ.Χ., σχεδόν µια χιλιετία από τότε που πρωτοέγραψε η Σαπφώ. Λίγο µετά από αυτή τη περίοδο τα κείµενα που ήταν γραµµένα στην Αιολική και σε άλλες, λιγότερο συνηθισµένες διαλέκτους, άρχισαν να εκλείπουν στον ελληνικό κόσµο, καθώς η προσοχή των εκπαιδευτικών και των αντιγραφέων επικεντρώθηκε σε συγγραφείς της Αττικής διαλέκτου. Η Σαπφώ, µαζί µε πολλούς άλλους συγγραφείς, έπεσε θύµα αυτού του περιορισµού των ελληνικών σπουδών στην ύστερη αρχαιότητα και ακόµη περισσότερο στο κλίµα επιλεκτικότητας του Μεσαίωνα, όταν οι πάπυροι άρχισαν να αντιγράφονται σε βιβλία.

Ο dr. Obbink ως επικεφαλής του “Oxyrynchus Papyrus Project” του πανεπιστηµίου της Οξφόρδης και η «χωµατερή» της Οξυρύγχου

Έργα που έχουν εκλείψει λόγω αυτής της επιλεκτικής διαδικασίας µπορούν να ανακτηθούν από θραύσµατα παπύρων που γράφτηκαν πριν την έναρξη αυτής της διαδικασίας. Η Αίγυπτος, πατρίδα µεγάλου ελληνόφωνου πληθυσµού κατά την αρχαιότητα, υπήρξε η πατρίδα των περισσότερων τέτοιου είδους παπύρων, αφού λόγω του ξηρού της κλίµατος ακόµα και υλικά φτιαγµένα από φυτά µπορούν να παραµείνουν ανέπαφα. Μια αιγυπτιακή πόλη που ονοµάζεται Οξύρυγχος, όπου χιλιάδες πάπυροι έχουν ανακτηθεί από µια αρχαία χωµατερή, µας έχει προµηθεύσει µε θραύσµατα από πολλά κείµενα που θεωρούνταν εξαφανισµένα και ο dr. Obbink, ο επικεφαλής του “Oxyrynchus Papyrus Project” του πανεπιστηµίου της Οξφόρδης, έχει συχνά πρωταγωνιστικό ρόλο στην αποκρυπτογράφηση και δηµοσίευση τέτοιων κειµένων.

Ο νέος πάπυρος µε τα ποιήµατα της Σαπφούς πιθανότατα προήλθε από την Αίγυπτο και ίσως από την Οξύρυγχο, αλλά η προέλευση του µπορεί να µην προσδιοριστεί ποτέ µε ακρίβεια. Η ακµάζουσα µαύρη αγορά που εµπορεύεται θραύσµατα πάπυρων της αρχαιότητας σηµαίνει ότι πολλοί από αυτούς δεν προκύπτουν από αρχαιολογικές ανασκαφές αλλά από τα σουκ, τα παζάρια, και από καταστήµατα µε αρχαιότητες. Χωρίς αµφιβολία και άλλα σηµαντικά λογοτεχνικά κείµενα είναι κρυµµένα σε αυτά τα µέρη, αναµένοντας κάποια θετική εξέλιξη όπως αυτή που έφερε το ποίηµα «Αδέλφια» µπροστά στα µάτια ενός ειδικού.

*Το άρθρο δηµοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα της ηλεκτρονικής εφηµερίδας “The Daily Beast”. Η απόδοσή του στα ελληνικά και η προσθήκη υποτίτλων έγινε από τον Χρήστο Λαγαρία

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.