Ενας φωτογραφικος Μυθος. Εκθεση φωτογραφιας της ομαδας Afsad

Στη Θράκη συμβαίνουν γεγονότα, με ιδιαίτερους συμβολισμούς ενίοτε ως προς την προοπτική που θέτουν. Ένα από αυτά και η έκθεση πειραματικής φωτογραφίας της ομάδας Afsad που φιλοξενήθηκε εν πρώτοις στην Αθήνα, ακολούθησε η Ξάνθη και τώρα έχει ανοίξει για τους κομοτηναίους στον εξαιρετικό χώρο της παλιάς Καπναποθήκης. Μια έκθεση δημιουργών της διεθνούς φωτογραφικής πρωτοπορίας που ζουν και εργάζονται στη γείτονα Τουρκία, η οποία δρέπει δάφνες όχι μόνον στον τομέα της οικονομίας αλλά και σ’ αυτόν των τεχνών.
Τους δημιουργούς της ομάδας Afsad παρουσίασε στο κοινό της Ξάνθης η κομοτηναία ιστορικός τέχνης Κική Χριστοδούλου, σε μια αναλυτικότατη και κατατοπιστική παρουσίαση που διέτρεξε εν ολίγοις την ιστορία της κλασικής φωτογραφίας για να παρουσιάσει στη συνέχεια τους πολύ ενδιαφέροντες πειραματισμούς που επιχειρεί κάθε μέλος της ομάδας Afsad χωριστά, αναλύοντας το προσωπικό του καθενός φωτογραφικό σύμπαν.
Μια ανάλυση πολλαπλά χρήσιμη για τους εραστές της φωτογραφικής τέχνης, η οποία εκφεύγοντας της πεπατημένης οδού, ανοίγει νέους ορίζοντες και προοπτικές, διαψεύδοντας αυθωρεί την άποψη ότι η φωτογραφία δεν είναι τέχνη, έχουσα ως τέχνη απεριόριστες εν δυνάμει δυνατότητες.
Κική Χριστοδούλου όμως, για καλύτερες εικαστικές απολαύσεις των φωτογραφικών έργων της ομάδας Afsad που ήδη φιλοξενούνται στην πόλη μας…
Να σημειώσουμε ότι η φιλοξενούμενη σήμερα παρουσίαση της Κικής Χριστοδούλου ακούστηκε στα εγκαίνια της έκθεσης της Αfsad στην Ξάνθη, στον πολυχώρο του Βιβλιοπωλείου Παπασωτηρίου, που διοργανώθηκε εκεί από τη Φιλοπρόοδη Ενωση Ξάνθης με τίτλο «Μύθος» της ομάδας Afsad, τον Φεβρουάριο 2011, ταυτόχρονα με τη δουλειά της Ομάδας Φωτογραφίας της Ενωσης, με έργα που κινούνταν στο ρεύμα της Ουμανιστικής φωτογραφίας, τάση εκ πρώτης όψεως αντίθετη από εκείνη της ομάδας Afsad. Η εμπεριστατωμένη παρουσίαση της ιστορικού τέχνης Κικής Χριστοδούλου για τον «μύθο» της ομάδας Afsad θα δημοσιευθεί προσεχώς στο ηλεκτρονικό περιοδικό http://www.fotografya.gen.tr.

Τζένη Κατσαρή – Βαφειάδη

«Κάθε έργο τέχνης είναι παιδί της εποχής του, συχνά είναι μητέρα των αισθημάτων μας»
Wassily Kandinsky, Για το Πνευματικό στην Τέχνη.

Γράφει η Ιστορικός Τέχνης-Μουσειολόγος, Κική Χριστοδούλου

Η φωτογραφική έκθεση της ομάδας Afsad που παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο 2011 στον Εικαστικό Περίπατο της Φιλοπροόδου Ένωσης Ξάνθης, αποτέλεσε το έναυσμα του παρόντος άρθρου. Η θεματική ενότητα που πραγματεύτηκαν οι φωτογράφοι προέτρεψε δημιουργούς και θεατές να φανταστούν τον δικό τους «Μύθο». Έδωσε την κατευθυντήρια γραμμή, πάνω στην οποία, ο κάθε φωτογράφος εμπνεύστηκε και εξέφρασε τη δική του αισθητική άποψη και την επικοινώνησε στους επισκέπτες.

Η κατανόηση της φωτογραφικής δουλειάς της ομάδας αυτής εξαρτάται από ότι έχει συμβεί στην τέχνη γενικότερα, από τις αρχές του 20ου αι. μέχρι σήμερα. Ας θυμηθούμε πως κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι. παρουσιάστηκαν και αναπτύχθηκαν κινήματα τέχνης που ήρθαν σε ρήξη με ότι ίσχυε ως τότε. Στη ζωγραφική π.χ. η πιστή και ρεαλιστική αναπαράσταση ενός τοπίου ή αντικειμένου ή προσώπου παύει να είναι το ζητούμενο. Η προοπτική όπως τη γνωρίσαμε στις νεότερες εποχές (από την Αναγέννηση και έπειτα) έχει ήδη υποστεί τους πειραματισμούς των Νέο-Ιμπρεσιονιστών, της Ecole de Pont-Aven και των Nabis. Το έδαφος είναι λοιπόν πρόσφορο για την εμφάνιση και εξέλιξη κινημάτων όπως ο Σουρεαλισμός, ο Εξπρεσιονισμός, ο Κυβισμός, ο Φουτουρισμός, ο Σουπρεματισμός και αργότερα ο Αφηρημένος Εξπρεσιονισμός, η Minimal Art, Conceptual Art, κ.τ.λ.
Σε γενικές γραμμές, πολλά από τα κινήματα αυτά ορίζονται και θεμελιώνονται θεωρητικά από εκδόσεις και γραπτά κείμενα των κυριότερων εκπροσώπων τους, αλλά και από μανιφέστα που αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, την «ιδρυτική» τους πράξη. Εδραιώνεται με τον τρόπο αυτό, το πνευματικό στοιχείο στην τέχνη που υποστηρίζει πλέον τη χρωματική και αισθητική έκφραση μιας σκέψης, μιας νοητικής σύλληψης και όχι εκείνη της ρεαλιστικής και εικονικής αναπαράστασης.

Στο πλαίσιο αυτό αναπτύσσονται οι τεχνικές δημιουργίας της Τέχνης: ζωγραφική, γλυπτική, κόσμημα, κεραμεική, κ.ά. Κάθε μία έχει τον δικό της ρυθμό αφομοίωσης των νέων τάσεων. Ήταν λοιπόν θέμα χρόνου να ακολουθήσει και η φωτογραφία τους νέους δρόμους. Ως τεχνική, έχει τα σημεία αναφοράς της στο πρώτο μισό του 19ου αι. με τις πρώτες φωτογραφικές δοκιμές των Niepce, Dagure και Talbot. Τότε που το ζητούμενο ήταν η καθαρότερη αποτύπωση της πραγματικότητας τη στιγμή που συμβαίνει.
Από τότε μέχρι σήμερα, διαπιστώνουμε ότι έχει μεσολαβήσει μεγάλη τεχνολογική και, κυρίως, ιδεολογική εξέλιξη. Το πρώτο ζητούμενο της αποτύπωσης της πραγματικότητας δεν αποτελεί πλέον τη βασική αναζήτηση της καλλιτεχνικής φωτογραφίας.
Για το λόγο αυτό κάποιες φορές ακολουθεί μια επεξεργασία που έχει στόχο να απομακρύνει κι άλλο από ότι αναγνωρίσιμο και πραγματικό. Ή άλλοτε, ένα ιδιαίτερο «στήσιμο» φωτισμού, αντανακλάσεων και αντικατοπτρισμών, προηγείται του «κλικ» της μηχανής. Στην περίπτωση της ομάδας Afsad δεν υπάρχει καμία απολύτως μεταγενέστερη επεξεργασία, ψηφιακή ή άλλη. Το ζητούμενο είναι να αποτυπωθεί στο φιλμ η αισθητική εντύπωση του φωτογράφου σχετικά με ένα θέμα, εν προκειμένω ο «Μύθος».

Η διαδικασία έχει να κάνει περισσότερο με τον πειραματισμό πάνω στην αρχική λήψη και ένα είδος περιέργειας για το πόσο μακρυά μπορεί να οδηγήσει η δοκιμή. Η πρώτη εικόνα μπορεί να είναι μια απλή επιφάνεια, μια ιδιότροπη επιφάνεια που αντανακλά κάπως περίεργα το φως, μια γωνία αντανάκλασης, ή και κάποια πηγή φωτός. Μπορεί ακόμη να είναι ένα συγκεκριμένο αντικείμενο που μέσα από φίλτρα, χρόνο ανοίγματος του διαφράγματος και κατάλληλο φωτισμό, αλλοιώνεται, μεταλλάσσεται και μορφοποιείται σε κάτι νέο και διαφορετικό. Η νέα εικόνα είναι τόσο αλλαγμένη ώστε συνήθως να είναι αδύνατο για τον θεατή να αναγνωρίσει το αρχικό αντικείμενο λήψης. Ταυτόχρονα όμως, ο φωτογράφος έχει καταφέρει το ζητούμενο: να αποδώσει την προσωπική του αντίληψη για τη θεματική της έκθεσης.

Με αυτό ως δεδομένο, το οπτικό αποτέλεσμα δεν είναι πια και τόσο παράξενο. Η δυσδιάστατη επιφάνεια μοιάζει σχεδόν με τον καμβά ενός σουπρεματιστή ζωγράφου ή ενός αφηρημένου εξπρεσιονιστή. Αναγνωρίζουμε την ανωτερότητα του σχήματος, λιγότερο ή περισσότερο γεωμετρικού, πάνω σε ένα μονόχρωμο φόντο, το χρώμα του οποίου είναι προσωπική επιλογή του κάθε φωτογράφου (Emre, ctem Utalay, Mehmet Doan Ate, Necmettin Kulahci, Ozan Topuz, κ.ά). Κατά κανόνα, στη φωτογραφία προτιμάται το σκούρο φόντο πάνω στο οποίο διακρίνονται κύκλοι, γραμμές, τετράγωνα, ελλείψεις και άλλα σχέδια, βασισμένα τα περισσότερα στη γεωμετρία. Τα φλούο χρώματα των σχημάτων, αντιστοιχούν συχνά στο σχήμα του αντικειμένου που έχει μεταμορφωθεί από τα φίλτρα, το φωτισμό και την οπτική γωνία. Όπως και στη ζωγραφική, έτσι και η φωτογραφία κατευθύνεται συνειδητά από το συγκεκριμένο στο αφηρημένο, θεωρώντας το ως τον δρόμο έκφρασης μιας ιδεατής κατάστασης.
Σε κάποιες φωτογραφίες το σχήμα δεν έχει σαφές περίγραμμα. Αντ’ αυτού, ένα αχνό χρώμα απλώνεται γύρω του και το αποσπά σταδιακά από το φόντο (Nuren Coar, zden Emel, zlem Glsen Tarhan). Στις περιπτώσεις αυτές, το φωτεινό σχήμα μοιάζει σαν ακτίνα ή σαν αντανάκλαση φωτός από κάποια επιφάνεια. Τότε, το γεωμετρικό σχήμα απλά παραποιείται χωρίς όμως να χάνεται τελείως.
Σε κάθε περίπτωση, είναι οι χρωματιστές φόρμες, που οριοθετούν το περιβάλλον της φωτογραφίας. Μέσα από αυτές ορίζονται επίπεδα και επιφάνειες. Το ένα επίπεδο γλιστράει μπροστά ή πίσω από το άλλο και συναρμολογώντας όλα τα στοιχεία (στρώματα, επίπεδα και επιφάνειες) φτιάχνουμε νοητικά ένα είδος όγκου και βάθους. Χωρίς όμως να αντιλαμβανόμαστε την κλασική προοπτική μιας αποτύπωσης του παρόντος.

Σε πολλά έργα, οι φόρμες που επιλέγονται, ακολουθούν ένα σαφές σχήμα, με καθαρά περιγράμματα και σκληρές γωνίες (Deniz Gurler, Fehmi Katrcoglu). Μάλιστα σε κάποια, οι έντονες γωνίες συνδυάζονται με ένα είδος κίνησης προς τον θεατή, με αποτέλεσμα η σκέψη του καλλιτέχνη να δηλώνεται με ιδιαίτερα εκφραστικό και επιθετικό τρόπο (Gkhan Bulut). Αποδέκτης της σκληρότητας βεβαίως δεν είναι ο θεατής. Είναι η ένταση με τον οποία βίωσε το συναίσθημα ο φωτογράφος και την οποία θέλει να κοινοποιήσει στον επισκέπτη της έκθεσης.
Αντίθετα, σε άλλες φωτογραφίες, αναδεικνύονται καμπύλες και μαλακές φόρμες (Adnan Kucuksar, Βirgl Eken, Suderin Murat, Pelin Klah). Η ηπιότερη και λιγότερο απόλυτη εκδήλωση του συναισθήματος δεν συνάδει απαραίτητα με την έντασή του. Δηλώνει μάλλον, την ηρεμία και την ασφάλεια της αναπόλησης αναμνήσεων και μια πρωτότυπη δήλωση του εσώτερου κόσμου του φωτογράφου.

Ξεχωριστή ομάδα θα μπορούσαν αν αποτελέσουν οι φωτογραφίες εκείνες όπου το χρώμα εμφανίζεται σαν μια σειρά στιγμάτων, γραμμών ή κηλίδων, που δημιουργούν μια υποψία κίνησης (Nursen Kadeifci, Petek, Sema Kksal, Taner Kral, Turgut Kacar). Όπως οι πίνακες των μουσικοζωγραφικών κατασκευών της Ρωσικής Πρωτοπορίας στις αρχές του 20ου αι. που αποσκοπούσαν να αποδώσει χρωματικά τον παλμό μιας μουσικής σύνθεσης. Θα μπορούσε λοιπόν, μια δίνη χρωμάτων π.χ. που μοιάζει να εμφανίζεται από κάποιο βάθος της επιφάνειας, να ορίζει μια περιστροφική κίνηση, αποτυπωμένη σε δισδιάστατο υπόστρωμα. Ή αλλού, μια σειρά φωτεινών σημείων και γραμμών που «προχωρούν» από κάποιο βάθος προς την επιφάνεια του φωτογραφικού χαρτιού.

Είναι δυνατό επίσης, να διαχωριστούν φωτογραφίες στις οποίες θεωρούμε ότι αναγνωρίζουμε την αρχική εικόνα (Nilufer Zengin, Ozan Topuz). Οι φόρμες και τα σχήματα μοιάζουν οικεία. Οι εντυπώσεις που αποτυπώνονται μοιάζουν με δικές μας μνήμες. Παρ’ όλ’ αυτά ας μη βιαστούμε να θεωρήσουμε πως αυτό που μας θυμίζει η κάθε φωτογραφία, είναι το ακριβές φωτογραφημένο αντικείμενο ή επιφάνεια. Η αληθινή αρχική εικόνα είναι καλά κρυμμένη πίσω από τις αντανακλάσεις και τα χρώματα.
Σε αντίθεση, υπάρχουν φωτογραφίες όπου το αφηρημένο φτάνει σε οριακή έκφραση (Can Gazialem). Δεν υπάρχει σχήμα, ούτε φόρμα, ούτε αντικείμενο, ούτε κίνηση. Υπάρχει μόνο χρώμα που μοιάζει να έχει τοποθετηθεί με εντελώς ασυνάρτητο τρόπο πάνω στην επιφάνεια. Περισσότερο ως τυχαίο συμβάν, παρά σαν μια καλοστημένη φωτογραφία, με τη διαδικασία αλλαγής φίλτρων και χρόνων έκθεσης του αρνητικού.

Γενικότερα, μπορεί να βεβαιωθεί πως τη σκέψη και τον σκοπό του κάθε φωτογράφου δεν είναι εφικτό να τη μαντέψουμε εκ του αποτελέσματος. Ίσως μόνο να την πλησιάσουμε. Όπως σίγουρο είναι ότι η φωτογραφική δουλειά της ομάδας Afsad δεν σχετίζεται με την κλασσική φωτογραφία, όπως τη γνωρίζουμε. Η αναζήτηση δεν αφορά στην παραστατική απεικόνιση ενός προσώπου ή αντικειμένου. Αφορά μάλλον στην αποτύπωση μιας ιδέας, μιας σκέψης, μιας δράσης ή μιας ανάμνησης. Ακόμη καλύτερα, αφορά στο συναίσθημα που μπορεί αυτή η ιδέα να προκαλέσει. Ο Μύθος γίνεται προσωπικός και δανείζεται την υποκειμενικότητα του σουρεαλισμού. Στο πλαίσιο αυτό, δημιουργείται από τους φωτογράφους ένας ιδεατός και ονειρικός χώρος όπου συμβαίνει η συναισθηματική φόρτιση. Αφήνοντας την παραστατικότητα και μέσα από την αφηρημένη έκφραση, το όνειρο και η φαντασία γίνονται πιο έντονα. Η τεχνική της φωτογραφίας έχει την ιδιαιτερότητα να προκαλεί τη συνάντηση της προσωπικής σκέψης με την πραγματικότητα: το αντικείμενο ή η επιφάνεια που έχει φωτογραφηθεί είναι υπαρκτά, αληθινά. Και δεν υπάρχουν σύμβολα ή κώδικες παρά μόνο αλλοίωση της αρχικής μορφής τους.

Συμβαίνει εδώ κάτι αντιφατικό από εκείνο που επεδίωξε η φωτογραφία στις απαρχές της. Οι πρώτοι φωτογράφοι του 19ου αι, προσπάθησαν να τελειοποιήσουν την αποτύπωση της πραγματικότητας όσο το δυνατό πιο πιστή, καθαρή και σαφή. Τα τεχνικά μέσα που αναπτύχθηκαν είχαν πάντα αυτήν την κατεύθυνση. Η ομάδα Afsad, επιδιώκει τα ανεπτυγμένα αυτά μέσα και με την αποτύπωση ενός υπαρκτού αντικειμένου, να αναπαραστήσει μια ιδέα ή ένα συναίσθημα. Παρά την οξύμωρη κατάσταση που δημιουργείται, διαπιστώνουμε ότι η μεταφορά μιας νοητικής έκφρασης μέσω της φωτογραφίας είναι δυνατή.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.