«Χορευοντας και τραγουδωντας στην Κρητη»

Με αφορμή τη διοργάνωση του πρώτου για το φετινό έτος παραδοσιακού κρητικού γλεντιού από τον σύλλογο Κρητών Φοιτητών Κομοτηνής «ο Ερωτόκριτος», που θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 29 Νοεμβρίου στο Ηχοδρόμιο, θα προσπαθήσουμε να σας μυήσουμε στην μαγεία των κρητικών χορών και της κρητικής μουσικής!!

Οι χοροί μας…

Ξεκινώντας λοιπόν μια αναδρομή στην ιστορία των κρητικών χορών πρέπει να σημειώσουμε ότι ο μινωικός απόηχος των Κρητικών ορχήσεων φτάνει μέχρι σήμερα, με την παράδοση που φέρει τη Ρέα ως την μεγάλη μητέρα-Θεά που πρωτοδίδαξε την ορχηστική τέχνη στους Κουρήτες για να καλύψουν τα κλάματα του νεογέννητου Δία. Ο χορός λοιπόν από τα πανάρχαια χρόνια έχει μπει βαθιά στη ζωή του Κρητικού, ο οποίος χορεύοντας δείχνει την αντρειοσύνη του και την παλικαριά του. Οι κρητικοί δε χάνουν ποτέ την ευκαιρία να «στελιώσουν» ένα χορό, σε όλες τις εορταστικές περιστάσεις

Εντούτοις, παρ’ όλο που το χορευτικό ρεπερτόριο των Κρητών είναι πλούσιο, χοροί όπως ο ανωμερίτης, το μικρό μικράκι, ο αγκαλιαστός, ο ζερβόδεξος, ο πριμνιανός, έχουν παραμεριστεί λόγω εξέλιξης.

Διατηρούνται όμως και χορεύονται χοροί όπως η «σούστα», που είναι ο πιο σύνθετος χορογραφικός χορός του νησιού. Πηδηχτή και ζευγαρωτή ξεφεύγει από τη σχηματική των υπολοίπων χορών, με θεαματικούς σχηματικούς συνδυασμούς και χορευτικές μεταλλάξεις. Θεωρείται μορφή αρχαίου πολεμικού χορού και διατηρήθηκε ως τη νεότερη εποχή και μεταπλάστηκε σε συγγενικές μορφές. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η παρουσία της χορεύτριας, που διαμόρφωσε τον αρχικό χαρακτήρα και τον πολιτογράφησε σε χορό της αγάπης και του έρωτα.

Ο «Μαλεβιζιώτης» ή «Μαλεβιζιώτικος» ή «Καστρινός», ή «πηδηχτός» είναι ο γρηγορότερος και ζωηρότερος χορός της Κρήτης. Παρουσιάζει μια ιδιαίτερη ιδιομορφία στα πηδήματα, στις πηδηχτές κοφτές πλαγιαστές φιγούρες και στις εντυπωσιακές όρτσες, δηλαδή στις αυτοσχέδιες κινητικές δημιουργίες του πρωτοχορευτή. Ο χορός διαφοροποιείται από τις βουνίσιες στις καμπίσιες περιοχές του νησιού. Σήμερα ο «Μαλεβιζιώτης» βρίσκεται στην πρώτη θέση του χορευτικού ρεπερτορίου των Κρητικών και χορεύεται κυρίως από άνδρες, χωρίς όμως να αποκλείεται και δυναμική παρουσία των χορευτριών! Τοπικές μαρτυρίες τον φέρνουν ως κατάλοιπο του αρχαίου πολεμικού Ορσίτη ή άλλου πολεμικού χορού που παριστά τις περιπέτειες της μάχης και τις προσπάθειες κατάληψης ή άμυνας του Κάστρου (Ηράκλειο).

Ένας άλλος κρητικός χορός, που ανήκει στην κατηγορία των πηδηχτών χορών και χορεύεται σε όλη την Κρήτη, ίσως περισσότερο στις ανατολικές επαρχίες του νησιού, είναι ο «Πεντοζάλης». Χορεύεται μόνο από άνδρες και γι’ αυτό τον αποκαλούν «αντρίστικο» χορό. Το ύφος του θυμίζει απομεινάρια πανάρχαιας μορφής πολεμικού χορού, άποψη που ενισχύεται από την παρατήρηση ότι μέχρι πριν λίγα χρόνια χορευόταν από άνδρες οπλισμένους. Ο γρήγορος πεντοζάλης δε συνοδεύεται από μαντινάδες. Η προτίμηση όμως της κοινότητας γι’ αυτόν, οδήγησε στη δημιουργία αρκετών διστίχων που αναφέρονται στο χορό:

«Άλλο χορό δεν ‘ρέγουμαι, ωσάν τον Πεντοζάλη

που πάει τρία ζάλα εμπρός και δυό γιαγέρνει πάλι»

Τέλος, ο πιο διαδεδομένος χορός του νησιού είναι ο «Χανιώτικος» ή «Χανιώτης» ή απλά «Συρτός». Συχνά του δίνουν διάφορους άλλους χαρακτηρισμούς όπως, κισσαμίτικος, σελινιώτικος, ρεθυμνιώτικος κλπ, εννοώντας κάποιες ιδιόμορφες τοπικές μελωδίες κάθε αντίστοιχης περιοχής. Ο χορός είναι ήρεμος και παραλλάζει ανάλογα με τη διάθεση της συντροφιάς ή του οργανοπαίκτη. Χορεύεται σε ανοικτό κύκλο από άνδρες και γυναίκες με συχνές αντιστροφικές κινήσεις και «γυροστριψίματα». Στην Κρήτη τον λένε και χορό της αγάπης επειδή αποδίδεται με χάρη και «λεπτοφιγουράτη μελαγχολία»

Παρ’ όλο που όλοι οι κρητικοί χοροί χορεύονται σ’ ολόκληρο το νησί, υπάρχει μια άγραφη παράδοση που τους κατατάσσει κατά επαρχίες. Έτσι ο «Συρτός» θεωρείται χορός της Δυτικής Κρήτης (Ν. Χανίων), η «Σούστα» της Κεντρικής και Δυτικής(Ν. Ρεθύμνου, Ν. Ηρακλείου), ο «Μαλεβιζιώτης» της Κεντρικής (Ν. Ηρακλείου) και ο «Πεντοζάλης» της Ανατολικής Κρήτης (Ν. Λασιθίου)

Η μουσική μας παράδοση…

Αφήνοντας την περαιτέρω γνώση των κρητικών χορών για την Κυριακή το βράδυ…πρέπει να σταθούμε σε ένα άλλο σημαντικό κεφάλαιο της λαογραφίας του νησιού, το οποίο έχει πάντα μια σπουδαία θέση ανάμεσα στις εκφράσεις του λαϊκού του πολιτισμού, την κρητική λαϊκή μουσική. Πλούσια σε περιεχόμενο και σε παράδοση, ευρύτατα εξαπλωμένη σε όλες τις περιοχές της Κρήτης, αισθητικά καταξιωμένη, είναι το άριστο και μοναδικό μέσο για την έκφραση των πλούσιων και δυνατών συναισθημάτων αυτού του δημιουργικού, ανήσυχου πάντα Κρητικού λαού.

Παρ’ όλα αυτά όμως, σαν θέμα επιστημονικής μελέτης, η Κρητική Μουσική δεν έχει ακόμα αξιωθεί να γνωρίσει το συστηματικό μελετητή της, που θα προχωρήσει, πέρα από τις μεμονωμένες καταγραφές και τις ηθογραφικές παρατηρήσεις, στην ευρεία συλλογή και καταγραφή όλων των μοτίβων της, θα ανιχνεύσει τις πηγές της και θα επιχειρήσει, με επιστημονική μέθοδο, τη λύση των ποικίλων προβλημάτων της. Το θέμα φυσικά δεν είναι απλό, γιατί απαιτούνται μεγάλα οικονομικά μέσα, ιδιότυπος επιστημονικός εξοπλισμός και πρώτα απ’ όλα, ο συναισθηματικός δεσμός του ερευνητού με το αντικείμενο των ερευνών του.

…Και οι μαντινάδες μας

Ολοκληρώνοντας το πρώτο άρθρο μας στα «Δια-κρητικά» του ΠτΘ, δεν πρέπει να παραλείψουμε να αναφερθούμε στις μαντινάδες, ακούσματα πολύ αγαπητά στους Κρητικούς και μη.

Οι μαντινάδες πρέπει να είναι γραμμένες στην ατόφια-κρητική παραδοσιακή διάλεκτο με όλα της τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα (γλωσσικά, συντακτικά, μορφολογικά κλπ) και το γνήσιο κρητικό εκφραστικό ύφος.

Το νόημα των μαντινάδων να είναι κατά το δυνατόν πρωτότυπο, διαυγές, λογικό και απόλυτα εναρμονισμένο με το νόημα του ημιστιχίου που δίνεται. Π.χ στο ημιστίχιο «Καλλιά να μην νογά κανείς…» ένα στιχουργός συνέχισε με το «…το κουζουλό να κάνει» πράγμα που φυσικά είναι εντελώς διαφορετικό, αφού άλλο να είναι κανείς κουζουλός(δηλ. να μην νογά) κι άλλο να κάνει τον κουζουλό, οπότε δεν έχει να κερδίσει σχεδόν τίποτα

Η μαντινάδα δεν είναι τόσο εύκολη υπόθεση όσο την νομίζουν πολλοί, ενεργώντας τόσο πρόχειρα και επιπόλαια και συμβάλλοντας έτσι στην υποβάθμιση και τον εξευτελισμό της. Οι μαντινάδες πρέπει να είναι ολιγάριθμες και κατά το δυνατόν καλογραμμένες και ευανάγνωστες. Η προχειρότητα στη γραφή δείχνει ασφαλώς προχειρότητα και στην έμπνευση και στη διατύπωση. Σίγουρα η κρητική μαντινάδα δικαιούται περισσότερης προσοχής και υπευθυνότητας απ’ όλους μας… της το χρωστάμε για τις ωραίες στιγμές που μας προσφέρει το άκουσμα της, όπου και αν βρισκόμαστε…

«Η μαντινάδα η καλή

δεν χτίζεται όπως λάχει

χώμα και πέτρες και νερό

τση Κρήτης πρέπει να χει»

(Κωστής Φραγκούλης)

«Η μαντινάδα εφύτρωξε

τσι Κρήτης τα’ άγιο χώμα

κι έχει ευθύνη ο Κρητικός

να ‘χει τση Κρήτης χώμα»

(Πετρογιώργης)

Είστε όλοι καλεσμένοι στο Κρητικό μας γλέντι την Κυριακή στο Ηχοδρόμιο, να γνωρίσετε μερικές από τις ομορφιές της κρητικής παράδοσης!

Σας περιμένουμε με καλή τσικουδιά και αγάπη για την Κρήτη …

Μαρία Φουλεδάκη

Γιώργος Αντωνογιαννάκης

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.