Χαρη Κυριακου, «Τα νεα αναλυτικα προγραμματα σπουδων στη Δημοτικη Εκπαιδευση»

Καινούργια σχολική χρονιά ξεκίνησε προχθές. Ευχόμενος ο Παρατηρητής της Θράκης καλή χρονιά σε διδάσκοντες, διδασκομένους και γονείς δημοσιεύει σήμερα την εισήγηση του Κυριάκου Χάρη, δάσκαλου, Προέδρου του Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών, με τίτλο «Τα νέα αναλυτικά προγράμματα σπουδών στη Δημοτική Εκπαίδευση» την οποία έκανε κατά τη διάρκεια του Επιμορφωτικού Σεμιναρίου Παιδαγωγικού Ινστιτούτου το οποίο έλαβε χώρα στις 13 Απρίλη 2003.

Στην εισήγησή του ο κ. Κυριάκου τονίζει την ανάγκη, κάτω από τις παρούσες παγκόσμιες συνθήκες, ενός νέου πολιτικού πολιτισμού που θα πρέπει να θεμελιωθεί στον ευρύτερο χώρο της Εκπαίδευσης. Προϋπόθεση όμως για όλα αυτά, μια νέα γενιά παιδαγωγών και ταυτόχρονα μια άλλη αντίληψη για την Παιδεία, η οποία θα διατρέξει ολόκληρη την κοινωνία. Πυρήνας η καλλιέργεια κριτικής στάσης και πρωτοβουλίας μέσα σ΄ έναν κόσμο που κατατρύχεται από γνωσιακές ανισότητες και μεταβατικές φάσεις.

«Βρισκόμαστε σε μια εποχή σημαντικών μεταβολών και αλλαγών στην οικονομία και την κοινωνία. Οι ρόλοι αλλάζουν, οι συσχετισμοί μεταβάλλονται και ρήξεις κοινωνικές, θεσμικές και οικονομικές παρατηρούνται. Οι ραγδαίες και διαρθρωτικές αλλαγές στο χώρο της παραγωγής, οι νέες τεχνολογίες, οι νέες σχέσεις εργασίας, το άνοιγμα των αγορών σε παγκόσμια κλίμακα, ο ασύδοτος ανταγωνισμός, η υποχώρηση των θεσμών του κοινωνικού κράτους, η κοινωνία της πληροφορικής και η αλλαγή στον τρόπο χρήσης της γνώσης είναι φαινόμενα μετάβασης σε μια νέα πραγματικότητα σε κάθε επίπεδο της ζωής μας.

Παίρνοντας σαν δεδομένο ότι η κοινωνία μας θα εξακολουθήσει να αλλάζει με τον ίδιο ρυθμό στις επόμενες δεκαετίες, η Παιδεία μας πρέπει να αποκτήσει την αναγκαία ποιότητα και αποτελεσματικότητα για να ανταποκριθεί στον δύσκολο ρόλο της. Η Παιδεία, ως αδιάσπαστο σύνολο αγωγής και μόρφωσης, είναι καιρός πια να ξεφύγει από τα κοντόφθαλμα και απονευρωμένα όρια της αποκλειστικής μετάδοσης γνώσεων και των αμφισβητούμενων, πολλές φορές, κοινωνικών προτύπων. Πρέπει ν’ ακολουθήσει δύσκολα μονοπάτια, αναζητώντας την αποδέσμευση και την απελευθέρωση των ανθρώπινων δυνατοτήτων, που ανοίγουν νέες προοπτικές και νέους ορίζοντες στους πολίτες και στην κοινωνία.

Συμπερασματικά, η χώρα μας στις αρχές του 21ου αιώνα χρειάζεται ένα νέο πολιτικό πολιτισμό που θα πρέπει να θεμελιωθεί στον ευρύτερο χώρο της Εκπαίδευσης. Προϋπόθεση όμως για όλα αυτά, μια νέα γενιά παιδαγωγών και ταυτόχρονα μια άλλη αντίληψη για την Παιδεία, η οποία θα διατρέξει ολόκληρη την κοινωνία.

Η Διαθεματικότητα

Η διαθεματική προσέγγιση της γνώσης αναφέρεται τόσο στο περιεχόμενο της διδασκαλίας – μάθησης όσο και στη μέθοδο εργασίας.

Το περιεχόμενο της διδασκαλίας – μάθησης ενοποιείται, τα σύνορα μεταξύ των μαθημάτων ως αυτοτελών κλάδων διδασκαλίας καταργούνται και η μέθοδος εργασίας αποβαίνει αυτενεργός, εποπτική, βιωματική και βοηθάει τους μαθητές πώς να μαθαίνουν. Η εργασία οργανώνεται γύρω από περιεκτικά θέματα που περιλαμβάνουν διάφορα κομμάτια του Αναλυτικού Προγράμματος. Με τον τρόπο αυτό αποφεύγεται η διάσπαση που προκαλεί η συνηθισμένη διαίρεση των γνώσεων σε μαθήματα και η διδασκαλία τους σε ιδιαίτερες τακτές ώρες. Η εργασία έτσι προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες ανάγκες και ενδιαφέροντα των μαθητών, άρα στη διαθεματική προσέγγιση της γνώσης βρίσκει πλήρη έκφραση η παιδοκεντρική αρχή.

Ο μαθητής μαθαίνει χωρίς ν’ αποκόπτεται από τη ζωή αλλά μέσα στη ζωή και μέσα σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, στο χώρο και τον χρόνο δηλαδή που τον περιβάλει. Έτσι η προσέγγιση αυτή αποβαίνει μια συνεχής βιωματική διδασκαλία – μάθηση. «Ο μαθητής που αναπτύσσεται μέσα σε μια τέτοια σχολική ατμόσφαιρα θα γίνει ένας ισορροπημένος και ώριμος ενήλικας, ικανός όχι απλά να ζήσει μέσα στην κοινωνία, της οποίας αποτελεί μέλος, αλλά και να συμβάλει στην προαγωγή της» (Plowden).

Με τα δεδομένα αυτά χρειαζόμαστε πλέον ένα δάσκαλο που στο πρώτο πλάνο της εργασίας του έχει το μαθητή και όχι το αντικείμενο της διδασκαλίας. Ένα δάσκαλο που προσπαθεί να κατανοήσει την ατομικότητα του μαθητή και να προσαρμόσει το ρυθμό της διδασκαλίας – μάθησης στο αντιληπτικό του επίπεδο. Ένα δάσκαλο που παρακολουθεί τις αντιδράσεις του μαθητή και κύριο μέλημά του είναι να τον βοηθήσει να κατακτήσει μορφωτικά αγαθά και δεξιότητες που θα τον καταστήσουν ικανό για συνεχή αυτομόρφωση.

Η διαθεματική προσέγγιση πήρε κατά καιρούς διάφορες μορφές. Η μέθοδος των projects, των κέντρων ενδιαφέροντος και των περιβαλλοντικών μελετών αποτέλεσαν σταθμούς στην ιστορία της διαθεματικής προσέγγισης. Ανεξάρτητα όμως από τη μορφή που παίρνει κατά καιρούς, καταβάλλεται ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε να αξιοποιείται πάντα το ενδιαφέρον των μαθητών για τον κόσμο που τα περιβάλλει και να υποβοηθηθούν αυτοί ώστε να καλλιεργήσουν τις δικές τους μεθόδους έρευνας, εργασίας κι αυτομόρφωσης.

Επομένως, «το εκπαιδευτικό σύστημα που όλοι προσδοκούμε δεν πρέπει απλώς να εφοδιάζει τους μαθητές με ορισμένες γνώσεις. Αντίθετα πρέπει να τους καταστήσει ικανούς να αντιμετωπίζουν τα ειδικά προβλήματα που θα συναντήσουν στην κατοπινή τους ζωή»(Richmond).«Να τους βοηθήσει να δημιουργήσουν από μόνοι τους το νέο κι όχι απλώς να επαναλάβουν ό,τι οι προηγούμενες γενιές έχουν δημιουργήσει. Πρέπει η εκπαίδευση να βοηθήσει το μαθητή να γίνει άνθρωπος με κριτικό μυαλό, άνθρωπος που είναι έτοιμος και ικανός να διερευνά κι όχι να δέχεται αβασάνιστα το κάθε τι. Χρειαζόμαστε μαθητές που θα είναι δημιουργικοί και δραστήριοι και πού, από πολύ νωρίς, θ’ ανακαλύπτουν οι ίδιοι τη γνώση»(Piaget).

Συμπερασματικά λοιπόν, η διαθεματική προσέγγιση βοηθάει τον μαθητή να κατανοήσει τον κόσμο που τον περιβάλει ενώ ταυτόχρονα προσφέρει δραστηριότητες μάθησης που ανταποκρίνονται σε διαφορετικά επίπεδα, ενθαρρύνει την έρευνα από τον ίδιο τον μαθητή καθώς και την μάθηση με ανακάλυψη, άρα υπηρετεί και την ιδέα της δυναμικής μάθησης.

Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγράμματος Σπουδών

Σκέψεις και Απόψεις

Προγράμματα Σπουδών – Αναλυτικά Προγράμματα (Θεωρητική προσέγγιση)

Αυτό που κάνουμε μέσα στη σχολική τάξη (δηλαδή το να διδάσκουμε) και το οποίο δεν μπορεί να είναι προϊόν τυχαίας ή αποσπασματικής επιλογής, αλλά αντίθετα αποτέλεσμα κεντρικής πολιτικής και εκπαιδευτικής στρατηγικής, που ακολουθεί συγκεκριμένους κανόνες, έχει μία συνέχεια και υπηρετεί συγκεκριμένους σκοπούς της οργανωμένης πολιτείας και κοινωνίας. Είναι το Πρόγραμμα Σπουδών του Σχολείου, γνωστό παλιότερα, αλλά και σήμερα, ως Αναλυτικό Πρόγραμμα, ενώ δεν πρέπει να αγνοούμε και το λατινικό όρο που έχει επικρατήσει για να το περιγράψει: Curriculum.

Τα Προγράμματα Σπουδών μιας χώρας δεν είναι άσχετα με τα χαρακτηριστικά της χώρας αυτής, τη διεθνή συγκυρία και κατάσταση, τις υφιστάμενες οικονομικές δομές, την πρόοδο της επιστήμης και τη νέα γνώση, τις αξίες, τις κρίσεις αλλά και τις αδυναμίες των καιρών. Συνάμα, οφείλουν να θεμελιώνονται πάνω σε πανανθρώπινες και οικουμενικές αξίες, των οποίων η αναπαραγωγή και διατήρηση από γενιά σε γενιά διασφαλίζει την προσήλωσή μας σε απαραίτητες σταθερές του πολιτισμού μας.

Υπό την έννοια αυτή, τα Προγράμματα Σπουδών ενδιαφέρουν όλους τους πολίτες, άσχετα αν έχουν μια άμεση σχέση με το σχολείο και την εκπαίδευση ως γονείς ή εκπαιδευτικοί. Αυτό γιατί, οτιδήποτε γίνεται μέσα στο σχολείο αλλά και το μοντέλο του πολίτη που προάγεται μέσα από τα Προγράμματα Σπουδών επηρεάζουν, όχι έμμεσα αλλά άμεσα, όλη την κοινωνία. Το γεγονός αυτό πρέπει να γίνει αντιληπτό σε όλους ώστε όλη η κοινωνία να δίνει την προσοχή που πρέπει σ’ αυτή την ουσιαστική διαδικασία σύνταξης Αναλυτικών Προγραμμάτων, αλλά και να κινητοποιεί μηχανισμούς συμμετοχής και ελέγχου σ’ αυτή τη διαδικασία. Άλλωστε, ένα Πρόγραμμα Σπουδών είναι πάντα ένα Θεσμικό Κείμενο, το οποίο δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως και υποχρεωτικά εφαρμόζεται σ’ όλη τη χώρα σε Δημόσια και Ιδιωτική εκπαίδευση.

Η ανάγκη για ανανέωση και εκσυγχρονισμό των Προγραμμάτων Σπουδών

Η πρόοδος της επιστήμης και της τεχνολογίας, με την αύξηση της συσσωρευμένης γνώσης, καθώς και οι ταχύτατες μεταβολές των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών επαναπροσδιορίζουν το ρόλο του σχολείου γενικότερα, καθώς απαιτείται μια ολοένα και πιο ευέλικτη προσαρμογή στις νέες, κάθε φορά, συνθήκες.

Αυτό αναμφίβολα μας οδηγεί στην ανάγκη για ένα συνεχή προβληματισμό πάνω στην προσαρμογή μας στις σημερινές συνθήκες και την αποφυγή του κινδύνου εφαρμογής παλαιών και «παρωχημένων» Προγραμμάτων Σπουδών. Ο μοντερνισμός βέβαια δεν προϋποθέτει την ποιότητα, την οποία θα πρέπει να διασφαλίζουμε, κάθε φορά, μέσα από τις πιο κατάλληλες μεθόδους.

Προγράμματα Σπουδών και Εκπαιδευτικοί

Είναι σίγουρο και αδιαπραγμάτευτο ότι την ευθύνη σύνταξης των Προγραμμάτων Σπουδών την έχουν οι ειδικοί. Οι τελευταίοι οφείλουν βέβαια να λαμβάνουν υπόψη τους τη δυνατότητα εφαρμογής των προγραμμάτων αυτών από τους εκπαιδευτικούς, τα προβλήματα που οι τελευταίοι συναντούν καθώς και την αποδοχή τους από τους μαθητές. Αυτό σημαίνει ότι για την εφαρμογή νέων Προγραμμάτων Σπουδών απαιτείται η γνώμη των εκπαιδευτικών, οι οποίοι, αφού προηγουμένως ενημερωθούν σχετικά με τη φιλοσοφία και τις καινοτομίες που αυτά εισάγουν, θα πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να τα δοκιμάσουν στην πράξη. Σημαντική επίσης θεωρείται η συμμετοχή εκπαιδευτικών με αυξημένα προσόντα στις ομάδες σύνταξης των νέων προγραμμάτων, τακτική που ακολούθησε, πολύ σωστά, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο.

Συνεπώς, από τα παραπάνω συνάγεται ότι κάθε αλλαγή ή μεταρρύθμιση δεν μπορεί να γίνεται ερήμην των εκπαιδευτικών, οι οποίοι, μέσα από το δικό τους ρόλο ως φορείς αυτών των μεταρρυθμίσεων, μπορούν να αρθρώσουν το δικό τους λόγο και την, κατά τεκμήριο, εποικοδομητική τους κριτική. Σωστά λοιπόν το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο επιλέγει να απευθυνθεί στους εκπαιδευτικούς για να τους ενημερώσει και να κουβεντιάσει μαζί τους σήμερα, που βρισκόμαστε στην αρχή της προσπάθειας αυτής. Θα πρέπει όμως να το επαναλάβει κι έπειτα από μερικούς μήνες, όταν τα νέα Προγράμματα Σπουδών θα αρχίσουν να εφαρμόζονται στην πράξη και θα ανακύψουν οι πρώτες δυσκολίες.

Το νέο Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (ΔΕΠΠΣ)

Το νέο ΔΕΠΠΣ έρχεται να απαντήσει στα προβλήματα της πληθώρας της ύλης, των αλλεπάλληλων επαναλήψεων από τάξη σε τάξη και από βαθμίδα σε βαθμίδα και στο μεθοδολογικό αδιέξοδο ενός σχολείου γνωσιοκεντρικού και δασκαλοκεντρικού, που ήταν πλέον φανερό ότι δεν μπορούσε να παρακολουθήσει τους καιρούς και να απαντήσει στις νέες προκλήσεις της έκρηξης της γνώσης και των βαθύτατων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών μεταβολών.

Η νέα πρόταση βασίζεται στη διαθεματικότητα, ως μία νέα αντίληψη προσέγγισης της γνώσης, τόσο εννοιολογικά, όσο και μεθοδολογικά.

• Το νέο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών είναι ενιαίο για όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, αποδίδοντας και στην Προσχολική Εκπαίδευση τη σημασία που της αξίζει και επιχειρεί να ορθολογικοποιήσει το περιεχόμενο των Αναλυτικών Προγραμμάτων που έπασχε από άσκοπες επαναλήψεις και επικαλύψεις.

• Εισάγει νέες μεθοδολογικές προτάσεις και καινοτομίες, επιχειρώντας την απελευθέρωση εκπαιδευτικού και μαθητή μέσα στη διδακτική διαδικασία, έτσι ώστε η προσέγγιση της ύλης να είναι πιο ελκυστική και άρα να βελτιστοποιείται η διάθεση για συμμετοχή.

• Θέτει σύγχρονες προδιαγραφές για τη συγγραφή των νέων σχολικών εγχειριδίων, τα οποία θα αποτελούν πλέον σύγχρονα εργαλεία βοήθειας των μαθητών και του εκπαιδευτικού, προκειμένου να επιτελέσουν καλύτερα τη δουλειά τους.

• Λαμβάνει υπόψη τη νέα πολυπολιτισμική πραγματικότητα που διαμορφώνεται μέσα στο ελληνικό σχολείο και προσπαθεί να προσεγγίσει τις μειονότητες μέσα από ένα πνεύμα αμοιβαίου σεβασμού, ανεκτικότητας και διάθεσης για συνεργασία.

Ωστόσο, η πρώτη ανάγνωση του ΔΕΠΠΣ γεννά και κάποια ερωτηματικά, τα οποία θα πρέπει σήμερα να απαντηθούν, προκειμένου οι προτεινόμενες καινοτομίες να μην αδικηθούν από εννοιολογικές παρεξηγήσεις ή πρακτικής υφής παραλείψεις.

Έτσι, οι εκπαιδευτικοί σήμερα έχουν ανάγκη να κατανοήσουν με σαφήνεια και να διακρίνουν τους όρους διαθεματικότητα και διεπιστημονικότητα, που χρησιμοποιούνται στα εισαγωγικά κείμενα του ΔΕΠΠΣ, όπως και να αντιληφθούν την πρακτική τους εφαρμογή μέσα από τα νέα Προγράμματα Σπουδών.

Χρειάζεται να γίνει σαφές και μέσα από παραδείγματα το πώς εμπλέκονται τα αντικείμενα, καθώς και το πώς αξιοποιεί αυτό το γεγονός ο εκπαιδευτικός μέσα στην τάξη.

Τέλος, θα πρέπει να κάνουμε απολύτως σαφές ότι το κάθε Πρόγραμμα Σπουδών θα πρέπει να υποστηρίζεται από ένα αποτελεσματικό και ευέλικτο σύστημα επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών (ίσως μέσα από τα ΠΕΚ, ίσως με ενδοσχολική επιμόρφωση), αφού από τη μια οι καινοτομίες είναι τόσο πολλές και στην ουσία προτείνεται ένας νέος τρόπος δουλειάς, ενώ από την άλλη ο εκπαιδευτικός δεν είναι καθόλου εξοικειωμένος μ’ αυτόν τον τρόπο εργασίας.

Η αναμόρφωση των Προγραμμάτων Σπουδών είναι ένα πάγιο αίτημα των εκπαιδευτικών αλλά και των καιρών. Επειδή, ωστόσο, πρόκειται για μια πολύ «λεπτή» υπόθεση, απαιτείται η ουσιαστική υποστήριξη του εγχειρήματος, ιδίως στο επίπεδο της ενημέρωσης και της επιμόρφωσης, ώστε όλος ο εκπαιδευτικός κόσμος να στηρίξει ουσιαστικά το εγχείρημα αυτό.

Συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω θα ήθελα να κλείσω την εισήγησή μου διευκρινίζοντας ότι κάθε νέο Πρόγραμμα Σπουδών, για να πετύχει τους στόχους του, θα πρέπει να είναι αυθεντικό, έγκυρο για την εποχή του, εξισορροπημένο ως προς τις επιδιώξεις του, να προωθεί την δυναμική μάθηση, να στηρίζεται σ’ ένα πολυδιάστατο και δυναμικό σχεδιασμό και πάνω απ’ όλα να βασίζεται στην αυτόνομη δράση του εκπαιδευτικού. Κι όλα αυτά θεωρώ ότι υλοποιούνται μέσα από το Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών.

Κυρίες και κύριοι

Το μέλλον είναι πια εδώ. Ας τολμήσουμε».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) «Η Διαθεματική Προσέγγιση στο Δημοτικό Σχολείο»

Χρήστος Θεοφιλίδης – Λευκωσία 1977

2) «Ανοικτή Εκπαίδευσις»

Χρήστος Θεοφιλίδης – Λευκωσία 1975

3) «Αναλυτικά Προγράμματα & Διδακτικά Βιβλία στη Γενική Εκπαίδευση

Θεωρία & Πράξη»

Πανελλήνιο Παιδαγωγικό – Εκπαιδευτικό Συνέδριο

Εκπαιδευτηρίων «Ο ΠΛΑΤΩΝ» – Αθήνα 1994

4) Πρόγραμμα «ΠΥΓΜΑΛΙΩΝ»

Μια Πρόταση για την Αναμόρφωση των Ωρολογίων Προγραμμάτων

στα Δημοτικά Σχολεία

5) Επιστημονικό Βήμα Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας

«Τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα & τα βιβλία»

Έτος 30ο – Τεύχος 6ο – Αθήνα 1984 / 1985

6) Αναλυτικό & ωρολόγιο πρόγραμμα των Α’ & Β’ Τάξεων

του Δημοτικού Σχολείου

ΥΠΕΠΘ – Ο.Ε.Δ.Β. – Αθήνα 1982

7) Αναφορά στο Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών Υποχρεωτικής Εκπαίδευσης

ΥΠΕΠΘ – Παιδαγωγικό Ινστιτούτο – Αθήνα 2002

8) 10ο Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο Δ.Ο.Ε. – Π.Ο.Ε.Δ

«Τα αναλυτικά προγράμματα στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση»

Ιωάννινα – 17 & 18 Απριλίου 1996

Έκδοση Επιστημονικού Βήματος Δ.Ο.Ε. 1997

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.