«Αρχαια Ελληνικη και Συγχρονη Δημοκρατια»

Τι ρόλο έπαιξε η αρχαία ελληνική δημοκρατία στην εμφάνιση και την ανάπτυξη της δημοκρατίας από την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι σήμερα; Το λίκνο της σύγχρονης δημοκρατίας βρισκόταν πράγματι στην Πνύκα; Ήταν η Αθήνα το σχολείο όχι μόνο της Ελλάδας – όπως υποστήριζε ο Περικλής στον “Επιτάφιό” του- αλλά και του πολιτικού συστήματος και της ιδεολογίας που είναι καθολικά αποδεκτή στον δυτικό κόσμο σήμερα; Αυτά και άλλα τέτοιου είδους ερωτήματα θέτει ο συγγραφέας του βιβλίου ψηλαφώντας την παράδοση της δημοκρατίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Σύνδεση μεταξύ της αρχαίας και της σύγχρονης δημοκρατίας

Οι δύο μελέτες που φιλοξενούνται στο βιβλίο «Αρχαία Ελληνική και Σύγχρονη Δημοκρατία» του Mogens Herman Hansen, εξετάζουν σε ποιο βαθμό υπάρχει η σύνδεση μεταξύ της αρχαίας και της σύγχρονης δημοκρατίας. Η πρώτη μελέτη πραγματεύεται την παράδοση της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας, και ειδικά της αθηναϊκής, από το 1750 περίπου μέχρι σήμερα. Αυτό που υποστηρίζει ο συγγραφέας είναι ότι στο πεδίο της ιδεολογίας υπάρχει αξιοσημείωτη ομοιότητα ανάμεσα στην αθηναϊκή δημοκρατία της κλασικής περιόδου και στη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία του 19ου και του 20ου αιώνα. Αντίθετα, καμιά άμεση παράδοση δεν συνδέει τη σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία με τον αρχαίο «πρόγονό» της. Κανένας απολύτως αθηναϊκός θεσμός δεν αντιγράφτηκε από τις σύγχρονες δημοκρατίες και, μόνο από το 1850 περίπου και μετά, τα ιδανικά που πρέσβευαν με ζήλο οι δημοκράτες της Αθήνας άρχισαν να εκτιμούνται θετικά από τους σύγχρονους υπέρμαχους της δημοκρατίας. Αυτή που προκάλεσε στην πραγματικότητα ένα άνευ προηγουμένου ενδιαφέρον για τους αθηναϊκούς δημοκρατικούς θεσμούς είναι η τεχνολογία της πληροφορίας και οι δυνατότητές της για επιστροφή σε μια πιο άμεση μορφή δημοκρατίας.

Αυτό είναι και το θέμα της δεύτερης μελέτης του Mogens Herman Hansen, η οποία υποστηρίζει ότι το επίκεντρο του σημερινού ενδιαφέροντος είναι το αθηναϊκό σύστημα της κλήρωσης των αρχόντων και της εκ περιτροπής διακυβέρνησης της πόλης από αυτούς, αντί της λαϊκής συνέλευσης.

Δημοκρατία – ελευθερία – ισονομία

Τον 18ο αιώνα, όταν η κλασική παράδοση αποτελούσε σημαντικό στοιχείο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, η παράδοση της αθηναϊκής δημοκρατίας δεν θεωρούνταν ότι είχε ιδιαίτερη αξία. Η αρχαία δημοκρατία, στην οποία αναφέρονταν επιπόλαια οι φιλόσοφοι, ήταν ο γενικός τύπος που περιέγραφαν με επικριτικό τρόπο ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Αν κάποιοι ανέφεραν συγκεκριμένα το παράδειγμα της Αθήνας, είχαν στο νου τους την παλαιότερη μεικτή δημοκρατία του Σόλωνα, έναν ιστορικό μύθο γνωστό από τον Αριστοτέλη και από τον Βίο του Σόλωνα που είχε συγγράψει ο Πλούταρχος. Τον 19ο αιώνα όταν η δημοκρατία του Περικλή έγινε ευρύτερα γνωστή και άρχισε να συζητείται περισσότερο στους κύκλους των ιστορικών, η κλασική παράδοση έπαψε να έχει το ενδιαφέρον που είχε κατά την εποχή των επαναστάσεων. Έτσι, καμιά άμεση παράδοση, σύμφωνα με τον συγγραφέα, δεν συνδέει την αθηναϊκή «τριάδα», «δημοκρατία – ελευθερία – ισονομία» με τη σύγχρονη ομώνυμή της.

Όπως δηλώνει ο Mogens Herman Hansen, δεν πρέπει να υπερεκτιμούμε την παράδοση, ούτε φυσικά να υποτιμούμε την ικανότητα των ανθρώπων, σε διάφορες περιπτώσεις, να αναπτύσσουν θεσμούς και ιδεώδη εκπληκτικά όμοια μεταξύ τους. Χαρακτηριστικό είναι ότι, αν μελετήσουμε τους θεσμούς της άμεσης δημοκρατίας, και κυρίως της λαϊκής συνέλευσης, θα ανακαλύψουμε μια εκπληκτική ομοιότητα ανάμεσα στην αρχαία αθηναϊκή Εκκλησία του Δήμου και στη μεσαιωνική ελβετική Landsgemeinde. Η συγκριτική μελέτη της αρχαίας και της σύγχρονης δημοκρατίας καθίσταται ακόμη πιο σημαντική από ό,τι θα ήταν εάν η ανάδυση της σύγχρονης δημοκρατίας και των ιδεωδών της μπορούσαν να εξηγηθούν σαν μια «επανάληψη» της αρχαίας δημοκρατίας, ως συνέχεια της παράδοσης.

Μέχρις ότου ο Alexis de Tocqeville εκδώσει το έργο «Για την Δημοκρατία στην Αμερική» το 1835-40, ως δημοκρατία νοούνταν σχεδόν πάντα η άμεση, εκείνη που ασκούνταν σε μια μικρή κοινότητα, όπως η αρχαία Αθήνα ή η πόλη της Βασιλείας, ενώ η δημοκρατία και η αντιπροσώπευση γινόταν αντιληπτές ως μορφές διακυβέρνησης που ήταν αντίθετες μεταξύ τους. Μετά την έκδοση του βιβλίου, η έννοια της δημοκρατίας συνδέθηκε γρήγορα με την έννοια της αντιπροσώπευσης και το 1842 – πριν ακόμη από την κατάλυση της δουλείας – οι ΗΠΑ εγκωμιαζόταν ως το «τελειότερο παράδειγμα δημοκρατίας». Έτσι, η δημοκρατία, χωρίς αναλυτική επεξήγηση, κατέληξε να ταυτίζεται με το αντιπροσωπευτικό πολίτευμα, ενώ η άμεση παραπέμφθηκε στις υποσημειώσεις της ιστορίας. Τις τελευταίες δεκαετίες, εντούτοις, η έννοια της άμεσης δημοκρατίας επανεμφανίστηκε ως πιθανή εναλλακτική της αντιπροσωπευτικής, η οποία κυριαρχεί.

Τα οφέλη της συμμετοχικής δημοκρατίας…

Αν ένα τέτοιο είδος δημοκρατίας είναι εφικτό, εκτιμά ο Mogens Herman Hansen ότι θα έχει τα παρακάτω ευεργετικά αποτελέσματα:

1ον θα υπάρξει αυξημένη συμμετοχή λόγω της μεγαλύτερης σπουδαιότητας των αποφάσεων που θα λαμβάνουν όλοι.

2ον Η άμεση δημοκρατία θα καταπολεμήσει τη διαφθορά.

3ον Τα λόμπι και οι ομάδες πίεσης θα υποχρεωθούν να φανερωθούν, αδυνατώντας πλέον να μένουν στα παρασκήνια.

4ον Η πολιτική θα εστιαστεί στα διάφορα ζητήματα και όχι στα πρόσωπα.

5ον Τα πολιτικά κόμματα δεν θα παίζουν τόσο σημαντικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα.

Εν κατακλείδι, αξίζει να σημειωθεί ότι βάσει των ιστορικών παραδειγμάτων που αναφέρει ο συγγραφέας, δεν αναμένεται ο εκδημοκρατισμός των κρατών να φέρει την ειρήνη στον κόσμο. Ίσως να είναι περισσότερο σωστή η αντίθετη πρόταση: η ειρήνη στον κόσμο μπορεί να προάγει τη δημοκρατία. Τα ιστορικά παραδείγματα, σύμφωνα με τον Mogens Herman Hansen, δεν στηρίζουν την άποψη ότι οι δημοκρατίες – αντιπροσωπευτικές ή άμεσες – θα καταστήσουν τον πλανήτη περισσότερο ειρηνικό.

Μαρία Νικολάου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.