Αποηχος του Η΄ Πανελληνιου Συμποσιου Λατινικων Σπουδων

Χθες το βράδυ ολοκληρώθηκαν με επιτυχία οι εισηγητικές εργασίες του Η΄ Πανελληνίου Συμποσίου Λατινικών Σπουδών, με διοργανωτή το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δ.Π.Θ., καλεσμένους πανεπιστημιακούς από όλη την Ελλάδα, λατινιστές και όχι μόνο και μεγάλη συμμετοχή των φοιτητών του Δημοκριτείου. Στο περιθώριο των εργασιών μιλήσαμε με τρεις από τους καθηγητές που συμμετείχαν στο συμπόσιο, αναφορικά με τη θεματολογία και τις εισηγήσεις τους.

Μ. Παπαθωμόπουλος: «Υπήρξε πλήθος Ελλήνων Παπών στο θρόνο της Ρώμης»

Ο ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων Μανόλης Παπαθωμόπουλος μίλησε στο συμπόσιο με θέμα «Πάπα Ζαχαρίου ελληνική μετάφραση των Διαλόγων του Πάπα Γρηγορίου του Μεγάλου».

«Είμαι εντυπωσιασμένος από το πολύ υψηλό επίπεδο των ανακοινώσεων» δήλωσε στον ΠτΘ για να εξηγήσει στη συνέχεια τη σχέση του με τη μετάφραση λατινικών έργων. «Ασχολούμαι με το θέμα των μεταφράσεων λατινικών έργων από βυζαντινούς. Υπήρξε μια σειρά λατινικών έργων, του Οβιδίου λόγου χάρη, που μεταφράστηκαν από τον Μάξιμο Πλανούδη, ένα μεγάλο φιλόλογο του 13ου αιώνα. Το 16ο αιώνα έχουμε μια σειρά μεταφράσεων θωμιστικών έργων από τους αδελφούς Δημήτριο και Πρόχωρο Κυδώνη. Έχουμε μια άλλη μετάφραση, κάπως ασυνήθιστη τον 8ο αιώνα, τη μετάφραση από τον Πάπα Ζαχαρία ενός πολύ σημαντικού έργου που γράφτηκε από τον Πάπα Γρηγόριο τον 6ο αιώνα. Έχουμε ένα μεγάλο Πάπα, τον Γρηγόριο, που έχει γράψει τους «Διαλόγους», ένα έργο που έχει ως θέμα την εξιστόρηση βίων Ιταλών αγίων. Συνδιαλέγεται με τον αρχιδιάκονό του, τον Πέτρο, μια εξέχουσα εκκλησιαστική μορφή. Πρόκειται για ένα σημαντικό έργο που μεταφράστηκε, ενάμισι αιώνα μετά, από έναν άλλο Πάπα, ελληνικής καταγωγής. Όσο κι αν μας φαίνεται περίεργο, υπήρξε πλήθος Ελλήνων Παπών στο θρόνο της Ρώμης. Είναι Έλληνες συνήθως της Καλαβρίας ή της Σικελίας ή Ελληνοσύριοι».

Ο κ. Παπαθωμόπουλος εξήγησε το λόγο που ο Πάπας Ζαχαρίας επέλεξε να μεταφράσει αυτό το έργο. «Είναι η εποχή της εικονομαχίας, όπου πολλοί Έλληνες Βυζαντινοί, ιδίως κληρικοί, ιερωμένοι ή μοναχοί διώκονται από την εικονομαχία, από τον Κωνσταντίνο τον Κοπρώνυμο και βρίσκουν πολλοί από αυτούς καταφύγιο στη Ρώμη ή σε ρωμαϊκές επαρχίες. Δεν γνωρίζουν λατινικά και ο Έλληνας Πάπας θεωρεί ότι έχει χρέος να δώσει σ’ αυτούς τους πρόσφυγες, τους ελληνόφωνους, που δεν γνωρίζουν λατινικά, τη δυνατότητα να επικοινωνήσουν μ’ αυτό το σημαντικό έργο που είναι οι «Διάλογοι» του Πάπα Γρηγορίου και το μεταφράζει στα ελληνικά. Είναι ένα έργο με μεγάλη διάδοση στη βυζαντινή εποχή, αφού σώζονται περίπου 30 χειρόγραφα. Αυτό το έργο είχε εκδοθεί πολλές φορές, αλλά πάντοτε κατά τον παλαιότερο τρόπο – επί τη βάσει ενός χειρογράφου».

Ο κ. Παπαθωμόπουλος μίλησε για το πώς συνδέθηκε ο ίδιος με το συγκεκριμένο έργο. «Ευτυχώς, εδώ και λίγα χρόνια, κάποιος Ιταλός μαθητής μου έκανε την πρώτη κριτική έκδοση ενός από τα τέσσερα βιβλία κι εγώ ακολούθησα το παράδειγμά του κι ετοιμάζω το τρίτο και το τέταρτο βιβλίο». Ο κ. Παπαθωμόπουλος ανακοίνωσε στο συμπόσιο τη συγκεκριμένη προσπάθεια, δίνοντας το περίγραμμα του έργου. Έμεινε εντυπωσιασμένος τόσο από τις συμμετοχές, όσο κι από το επίπεδο του Τμήματος, σχολιάζοντας ότι το Τμήμα δεν ακούγεται συχνά στην Αθήνα. «Είμαι ενθουσιασμένος από τη γη, τους ανθρώπους και τις ανακοινώσεις» είπε και πρόσθεσε συγκινημένος για την παρουσία του στη Θράκη: «Πάντα έλεγα ότι στην Αθήνα δεν θα έπρεπε να ιδρύεται ούτε περίπτερο, μόνο στη Θράκη».

Δ. Νικήτας: «Ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι ένας ελληνορωμαϊκός κόσμος»

Ο Καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Δημήτρης Νικήτας, μίλησε στον ΠτΘ για τις λατινικές λέξεις που χρησιμοποιούμε στην ελληνική γλώσσα. «Η ελληνική γλώσσα διατηρεί έναν μεγάλο πλούτο λατινικών λέξεων στο λεξιλόγιό της, επειδή οι δύο λαοί, Έλληνες και Ρωμαίοι, συμβίωσαν πολλούς αιώνες μαζί. Από τον 1ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 7ο αιώνα συνεβίωναν και ήταν υπό ρωμαϊκή εξουσία. Επομένως, το δίκαιο και η εξουσία ασκούνταν από τους Ρωμαίους και η επίσημη γλώσσα του κράτους ήταν η λατινική. Γι’ αυτό το λόγο στο χώρο της Εκκλησίας, του Δικαίου, αλλά και στην καθημερινή γλώσσα έχουν παραμείνει σταθερές πάρα πολλές λέξεις από την εποχή εκείνη. Μια σύντομη αναδρομή στο ετυμολογικό λεξικό του μακαρίτη Ανδριώτη μπορεί να το αποδείξει. Για παράδειγμα, τα Κούλουμα, το καντήλι, η μαντίλα είναι λατινογενείς λέξεις, όπως και πολλές συνήθειες και χαρακτηριστικά του πολιτισμού μας είναι ρωμαϊκά. Ακόμη και ο γάμος, οι αρραβώνες, πολλές από τις τελετές της χριστιανοσύνης ανάγονται στα ρωμαϊκά χρόνια. Στο αίμα μας κυλάει η Ρώμη γι’ αυτό και σωστά λεγόμαστε Ρωμιοί».

Ο κ. Νικήτας ανέφερε ότι τα περισσότερα δάνεια λατινικών λέξεων και ρωμαϊκών συνηθειών έγιναν την περίοδο της ρωμαιοκρατίας. «Κύρια από τον 1ο π.Χ. μέχρι τον 3ο αι, αλλά και μέχρι τα χρόνια του Ιουστινιανού, το ανατολικό – το λεγόμενο βυζαντινό – κράτος είναι στην πραγματικότητα Ρώμη και ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου λεγόταν πάντοτε «βασιλιάς των Ρωμαίων».

Ακόμη και η λέξη Γραικοί είναι λατινογενής και παντού σε όλο τον κόσμο ονομάζονται έτσι οι Έλληνες». Στα γαλλικά grec, στα αγγλικά greek κ.τ.λ. «Η λέξη προέρχεται από τους αποίκους της Γραίας, που ήταν μία περιοχή της Εύβοιας, οι οποίοι μετακινήθηκαν στην Κύμη της Ιταλίας. Από τους Γραίους ονόμασαν οι Ρωμαίοι τους Έλληνες Γραικούς κι από εκεί ήρθε στην Ελλάδα η ονομασία, βλέπε «Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός ‘θε να πεθάνω» και μέχρι σήμερα λεγόμαστε Γραικοί και Ρωμιοί πολύ συχνά. Έλληνες, μέχρι τα χρόνια του Βυζαντίου, ήταν μάλλον χαρακτηρισμός θρησκευτικός, οι ειδωλολάτρες. Κατόπιν, μετά από τον 13ο αιώνα, πήρε η ονομασία εθνικό περιεχόμενο» εξήγησε ο κ. Νικήτας, ενώ αναφέρθηκε και σε περιπτώσεις με δάνεια και αντιδάνεια. «Η λέξη μπάνιο που χρησιμοποιούμε έφυγε από τα ελληνικά ως βαλανίον, έγινε στα λατινικά bagnum, πέρασε στα ιταλικά ως μπάνιο κι επέστρεψε στην Ελλάδα ως μπάνιο».

Αναφορικά με την επίδραση που δέχτηκαν κάποιες περιοχές της Ελλάδας από τη λατινική γλώσσα, εντονότερα από ό,τι άλλες, ο κ. Νικήτας εξήγησε ότι υπάρχουν και λατινικά ιδιώματα. «Λόγου χάρη, το ιδίωμα των Βλάχων είναι καθαρά λατινογενές κι όχι ελληνική διάλεκτος. Είναι, όπως λένε, η προφορική γλώσσα των Ρωμαίων στρατιωτών, οι οποίοι ήταν εγκαταστημένοι σε διάφορες περιοχές της αχανούς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, για να υπερασπίσουν το ρωμαϊκό κράτος» είπε, μεταφέροντας μια εικόνα «γλωσσική». «Ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι orbis graecoromanus, δηλαδή ένας ελληνορωμαϊκός κόσμος. Εάν πάτε στη Δύση θα βρείτε πλήθος ελληνικών λέξεων, ενώ εμείς στην Ανατολή έχουμε πλήθος λατινικών. Στην πραγματικότητα, όποιος γνωρίζει Ελλάδα και Ρώμη, είναι πολίτης της Οικουμένης. Γι’ αυτό και είναι βασικό να μελετάει κάποιος την κλασική παιδεία, η οποία μπορεί να εξανθρωπίσει τον άνθρωπο, να τον κάνει πραγματικό άνθρωπο, που να έχει οίκτο, έλεος, ανθρωπισμό, απέχθεια προς τον πόλεμο και την κακία και φανατικό οπαδό της αρετής» κατέληξε.

Φ. Κακριδής: «Ακόμη και την αρχαία ελληνική παράδοση οι ευρωπαίοι τη γνώρισαν μέσα από τη λατινική γλώσσα»

Ο ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Φάνης Κακριδής, μίλησε για τον ελληνορωμαϊκό κόσμο που συνεχίζεται στο Βυζάντιο, αλλά και στην πλευρά της Δυτικής Ευρώπης, για το δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό, που έχει πάρει πάρα πολλά από τους Ρωμαίους, και υποστήριξε ότι θα πρέπει να ενισχυθούν λίγο οι λατινικές σπουδές στην Ελλάδα. Όλα αυτά με πολύ χιούμορ.

ΠτΘ: κ. Κακριδή, συμμετέχετε στο συνέδριο για την πολυπολιτισμικότητα στη Ρώμη. Πιστεύετε ότι το θέμα είναι η αφορμή για μία άλλη συζήτηση;

Φ.Κ.: Για τα θέματα εις τα συνέδρια, οι οργανωτές κάθονται και σκέφτονται: να είναι ένα θέμα τόσο πλατύ, ώστε ο κάθε ένας που θα έρθει να μπορεί να το εντάξει στο θέμα ή να το «κρεμάσει», να το συνδέσει και με ζαβολιές με το γενικό θέμα που έχει δοθεί.

Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είναι μια τεράστια αυτοκρατορία με χίλιους λαούς, επομένως ό,τι και να πεις για τους Ρωμαίους κάπου έχει σχέση με το γεγονός ότι δεν ήταν μόνο Ρωμαίοι, αλλά ζούσαν με τους κατεκτημένους λαούς, συνεργαζόταν, τους ονόμαζαν Ρωμαίους πολίτες, βασικά τους φορολογούσαν, τούς επιστράτευαν και μέσα σ’ αυτόν τον τεράστιο χώρο θα κινηθούν όλες οι ανακοινώσεις.

Αυτό που μ’ ενδιαφέρει, και είναι ο λόγος που συμμετέχω, είναι ότι βρίσκονται στην Ελλάδα λατινιστές, συναντιούνται και αγαπάν τη δουλειά τους. Αν η φιλολογία στο σύνολό της είναι παραπεταμένη, στο πλαίσιο της φιλολογίας η λατινική γλώσσα, τα κείμενα, είναι κι αυτά παραπεταμένα.

Όχι πάντα άδικα. Ο μακαρίτης ο πατέρας μου έλεγε μεταφορικά ότι, όταν ο φιλόλογος έχει να πιει αρχαίο ελληνικό κρασί, γιατί να προτιμήσει να πιει ρωμαϊκή μπύρα; Η ποιότητα των ελληνικών κειμένων είναι μεγαλύτερη, αλλά αυτή την εποχή οι ρωμαϊκές σπουδές στην Ελλάδα χρειάζονται.

Ο φιλόλογος που μελετάει μόνο τα αρχαία κείμενα θα πάει στον παράδεισο, αλλά θα μπει με το ένα πόδι. Για να μπει και με τα δυο του πόδια στον παράδεισο πρέπει να έχει δουλέψει στα ρωμαϊκά, στα λατινικά κείμενα, σ’ ένα κόσμο που διαδέχτηκε τον αρχαίο ελληνικό και συνέχισε το Βυζάντιο, τουλάχιστον τυπικά.

ΠτΘ: Πιστεύετε ότι έχει ξεπεραστεί η «φοβία» του ν’ ασχοληθούμε με τα λατινικά κείμενα και μπορούμε πλέον να εξετάσουμε και το ρόλο που έπαιξαν ως μεταβατικά από τα αρχαία προς την commedia del arte αλλά και στα σύγχρονα κείμενα;

Φ.Κ.: Τώρα, μπαίνετε στην ουσία του πόσα έχει να μας προσφέρει ο αρχαίος κόσμος. Πάρα πολλά. Τη Νέα Κωμωδία τη γνωρίζουμε μέσα από τους Λατίνους που τη μιμήθηκαν όπως και την αλεξανδρινή ποίηση, την ελεγειακή, τη μεγάλη ποίηση. Έχουμε πολύ λίγα μπροστά σ’ αυτά που μπορούμε να φανταστούμε μελετώντας τους μεγάλους Ρωμαίους ελεγειακούς, οι οποίοι δεν κρύβουν ότι είχαν μίμηση των αρχαίων ελληνικών προτύπων. Και βέβαια είναι ο ελληνορωμαϊκός κόσμος που συνεχίζεται όχι μόνο στο Βυζάντιο αλλά και από την πλευρά της Δυτικής Ευρώπης. Όλοι οι Φράγκοι βασιλιάδες είχαν τη φιλοδοξία να συνεχίσουν και να διαδεχτούν τη μεγάλη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Ας πούμε κάτι για τον τόπο μας. Έχουμε τη δική μας παράδοση, συνεργαζόμαστε με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους, ξεχνάμε ότι ακόμη και τη δική μας αρχαία ελληνική παράδοση οι ευρωπαίοι τη γνώρισαν μέσα από τη λατινική γλώσσα και τους Λατίνους συγγραφείς.

Ξεχνούμε ότι ο δυτικοευρωπαϊκός πολιτισμός έχει πάρει πάρα πολλά από τους Ρωμαίους κι ότι μερικές φορές η Ελλάδα βρίσκεται να μη συντονίζεται με τους εταίρους μας στην ενωμένη Ευρώπη γιατί μάς λείπει ο ρωμαϊσμός στους Έλληνες. Υπό αυτή την άποψη, θα είχε σημασία το να ενισχυθούν λίγο οι λατινικές σπουδές στον τόπο μας, που τώρα έχουν γίνει για το μέσο Έλληνα μια τελείως τυπική αγγαρεία. Αν είναι να πάει στη θεωρητική δέσμη στο σχολείο θα χρειαστεί να μάθει απ’ έξω καμιά σαρανταριά κεφάλαια ενός βιβλίου και στη συνέχεια στο πανεπιστήμιο … δε θα κατηγορήσω το σπίτι μου.

ΠτΘ: κ. Κακριδή, σας ευχαριστώ πολύ.

Φ.Κ.: Κι εγώ σας ευχαριστώ.

Συνεντεύξεις – επιμέλεια:

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.