Αγγελα Γιαννακιδου: «Να συνδεσουμε τον τοπο μας με τον εαυτο μας»

Το Εθνολογικό Μουσείο Θράκης της Αγγέλας Γιαννακίδου στεγάζεται σ΄ ένα πέτρινο νεοκλασικό του 1899, επί της οδού 14ης Μαΐου 63, στην Αλεξανδρούπολη και αγκαλιάζει μια σειρά από θεματικές ενότητες που συνδέονται με το βίο των Θρακιωτών, από τα τέλη του 17ου αιώνα έως τις αρχές του 20ου. Τα αντικείμενα, η μουσική που απλώνεται στο χώρο, η μυρωδιά από γιασεμί, τα βίντεο που ετοιμάστηκαν από ειδικούς επιστήμονες για να εξηγήσουν τη χρήση και το ρόλο των εκθεμάτων εκπληρώνουν το όνειρο του μουσειοκοινωνικού χώρου που ονειρεύτηκε η Αγγέλα Γιαννακίδου.

Χώρος με προσωπική σφραγίδα, αυτός που διαμορφώθηκε από την Αγγέλα Γιαννακίδου σε Εθνολογικό Μουσείο Θράκης σ’ ένα κτίριο του 1899: «Ανήκε, κατ’ αρχήν, στην οικογένεια Αλτιναλμάζη, που ήταν εγκατεστημένη στην Αδριανούπολη και το χρησιμοποιούσε ως εξοχικό. Το 1937 δόθηκε σ’ ένα μεγαλέμπορο του Ορταξή, τον Χατζηκωνσταντή κι από ‘κει δόθηκε ως προικώο στην εγγονή αυτού που παντρευόταν με τον Χρυσοστόμου. Το σπίτι ήταν γνωστό ότι ήταν του Χρυσοστόμου και κανείς δεν ήξερε ότι ήταν του Αλτιναλμάζη» σημειώνει η κ. Γιαννακίδου, τονίζοντας ότι επρόκειτο για μια από τις σημαντικότερες οικογένειες του ευρύτερου χώρου της Θράκης και ότι από αυτήν την οικογένεια προέρχεται και ο πρώτος δήμαρχος της Αλεξανδρούπολης. «Το κτίριο είναι νεοκλασικό, είναι φτιαγμένο από την πέτρα της περιοχής».

Η φιλοσοφία του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης στηρίζεται στην παρουσίαση μιας συνολικής εικόνας του οικονομικού και κοινωνικού βίου της Θράκης, από τα τέλη του 17ου αιώνα έως τις αρχές του 20ου. Το πρώτο αντικείμενο, το οποίο προέρχεται από την προσωπική συλλογή της Αγγέλας Γιαννακίδου, χρονολογείται το 1681. «Όλα τα αντικείμενα προέρχονται από τον ευρύτερο χώρο της Θράκης, βόρεια και ανατολική, και τη σημερινή Δυτική Θράκη και συνοδεύονται από ένα μικρό κείμενο. Όλα τα κείμενα είναι περιλήψεις αυτών που θα περιέχονται στον κατάλογο κι έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά. Την επιμέλειά τους είχε ο καθηγητής του Τμήματος Ιστορίας – Εθνολογίας κ. Χατζόπουλος, ο οποίος επιμελήθηκε και το βίντεο. Το σκεπτικό ήταν να παρουσιάσουμε διάφορους τομείς του βίου των Θρακιωτών και γι’ αυτό έχουμε την ενδυματολογία, το λατρευτικό κύκλο, τα χάλκινα και πήλινα, τη διατροφή, τις καλλιέργειες (μαλλί, βαμβάκι, μετάξι, λινάρι)».

Σ’ αυτήν την ολοκληρωμένη προσπάθεια παρουσίασης του βίου των Θρακιωτών αρωγός στέκεται η μουσική που έχει γραφτεί ξεχωριστά για κάθε θεματική ενότητα, είναι πρωτογενής κι έχει την υπογραφή του μουσικοσυνθέτη Γιώργου Παπαδάκη.

Ποικιλομορφία στις φορεσιές

Προσεγμένη επιλογή, άψογα συντηρημένες φορεσιές και κοσμήματα συμπληρώνουν τον κύκλο της ενδυματολογίας. «Παραθέτουμε ως νέο και βασικό στοιχείο, διότι μας ενδιαφέρει η ευρύτερη πληροφόρηση, ένα ενδυματολογικό χάρτη, όπου σηματοδοτείται η κάθε φορεσιά με το αντίστοιχο χρώμα, ο τόπος προέλευσης και τα χωριά όπου εγκαταστάθηκε. Γίνεται αντιληπτή, επομένως, η εντυπωσιακή ποικιλομορφία την οποία διαθέτει ο Έβρος».

Η κ. Γιαννακίδου έχει πραγματοποιήσει ανάλογη έρευνα στις φορεσιές της Ροδόπης και της Ξάνθης. «Οι φορεσιές είναι ένας κοινωνικός κώδικας, απ’ τον οποίο μπορούμε ν’ αντλήσουμε πολλά στοιχεία για όλη την λειτουργία του παραδοσιακού βίου. Επάνω στη φορεσιά μπορεί κάποιος να παρατηρήσει όλες τις τεχνικές και τις εκφράσεις του λαϊκού πολιτισμού, το κόσμημα, την ύφανση, το κέντημα, τη σημειολογία. Σηματοδοτεί κυρίως την οικονομική, κοινωνική και βιολογική ηλικία της γυναίκας. Οι Θρακιώτες άνδρες είχαν από νωρίς υιοθετήσει ένα ενιαίο σύνολο, διότι κινούνταν σ’ έναν ευρύτερο χώρο».

Ανάγκη και επίκληση για γονιμότητα της γης

Στο χώρο όπου φιλοξενούνται οι φορεσιές παρουσιάζεται βίντεο με τα κεφαλοδέματα που τις συνόδευαν. «Είναι γυναίκες που προέρχονται από τέσσερις διαφορετικές κοινωνικές ομάδες και δένουν τα μαντίλια». Η κ. Γιαννακίδου αναφέρει δύο στοιχεία ιδιαίτερα για τις φορεσιές της Θράκης, όπως αυτά καταγράφονται στον ενδυματολογικό χώρο. «Στα αστικά κέντρα υιοθετήθηκε το αστικό ρούχο, δηλαδή χωρίστηκε το φουστάνι σε φούστα – μπλούζα, τα οποία έχουν διάφορες ονομασίες. Συναντάται στα αστικά κέντρα με πολύτιμα υφάσματα. Τα χωριά που βρίσκονται γύρω από τα αστικά κέντρα επηρεάζονται τυπολογικά, αλλά τα υλικά των υφασμάτων είναι υποδεέστερα οικονομικά, βαμβακερά ή μάλλινα.

Υπάρχει και η κατηγορία των χωριάτικων φορεσιών, όπως λέγονται, και οι οποίες έχουν πολλά να πουν. Πρώτον, γιατί στην τυπολογία τους φέρουν τμήματα με ονοματολογία, που έρχονται από τη ρωμαϊκή ακόμη εποχή και σηματοδοτούν τις τρεις βασικές εξελίξεις της ενδυματολογίας. Επίσης, επάνω τους φέρουν όλο αυτό τον κεντητό διάκοσμο, που είναι αρχέγονα σύμβολα. Αυτά μεταφέρθηκαν μέσω των γυναικών, οι οποίες τα κεντούσαν μέχρι το ΄67 και το ΄70, άσχετα αν πίστευαν ή όχι σ΄ αυτά. Όλα τα σύμβολα είναι γονιμικά: το ρούχο έρχεται σε επαφή με το σώμα και πιστεύουν ότι τα γονιμικά στοιχεία θα μεταφερθούν στη γυναίκα. Αυτό γίνεται αντιληπτό και στα κεφαλοδέματα. Πάνω από τα μαλλιά φορούν ένα σκουφάκι με πολύ κέντημα, το οποίο σκεπάζεται με πέντε μαντίλια, άρα ενδιαφέρει η δύναμη που έχει το σύμβολο να μεταφερθεί στη γυναίκα για την ευγονία. Οι δύο άξονες πάνω στους οποίους κινείται όλη η ζωή είναι ο φόβος και η επίκληση για το καλό, για τη γονιμότητα της γης, την παραγωγή της γυναίκας, την υγεία των ζωντανών, της γης και των ανθρώπων. Σ΄ αυτό το σκεπτικό εντάσσεται και το μηνολόγιο που φτιάξαμε στο λατρευτικό κύκλο: ένα μηνολόγιο τρέχει με κάποια λατρευτικά και δρώμενα που εντάσσονται μέσα στον κύκλο της σποράς και του καρπού. Όλα αυτά τα δρώμενα έχουν ένα κοινό μυθολογικό υπόβαθρο, άσχετα από το αν προέρχονται από τη βόρεια ή την ανατολική Θράκη.

Ο φόβος και η επίκληση του θείου εκφράστηκαν μέχρι τα νεότερά μας χρόνια μέσα από την πίστη των αγίων, γι΄ αυτό και συνταιριάζονται πλήρως όλες οι γιορτές των αγίων με όλα τα βασικά σημεία της καρποφορίας της γης».

Η Θράκη ως πατρίδα του Διόνυσου αντανακλά τις διονυσιακές ρίζες. Η κ. Γιαννακίδου θυμίζει ότι το αρχαίο δράμα προέρχεται από τις πρώτες διονυσιακές τελετές. Δεν θα μπορούσαν, επομένως, αυτά τα χαρακτηριστικά και τα σύμβολα ν΄ απουσιάζουν από τις παραδόσεις της περιοχής. «Όλα τα έθιμα έχουν επιβιώσει, άσχετα απ΄ το αν έχουν φολκοροποιηθεί, αν είναι ακρωτηριασμένα ή μεταλλαγμένα. Εκείνο που κυρίως κρατήθηκε είναι ο γάμος, ο οποίος είναι ένα καταπληκτικό θεατρικό δρώμενο για τους ανθρώπους που συμμετέχουν. Πιθανώς να μην γνωρίζουν το συμβολισμό, η ανάγκη όμως να τελεστεί είναι διαχρονική. Εκφράζεται ανάλογα με τη μόρφωση και την αντίληψη, όπως και με τα διάφορα υλικά. Μπορεί ο Μπέης να έχει αυτήν την ονομασία και το δρώμενο να δραματοποιείται με τρόπο άλφα, ο Βασιλιάς όμως και ο Καλόγερος είναι κάτι παρόμοιο». Η συνέχεια στις παραδόσεις είναι εμφανής και στα έθιμα της Μεγάλης Εβδομάδας, τα οποία έχουν κρατηθεί ιδιαίτερα στα χωριά αλλά και στις πόλεις.

Η προσφορά του μουσείου

Η παρουσία του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης δεν συνιστά απλά μια παρουσίαση του βίου των Θρακιωτών στη γραμμή του χρόνου, αλλά είναι μια προσωπική προσπάθεια της Αγγέλας Γιαννακίδου και των συνεργατών της για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης. «Αυτή κρατάει ζωντανό τον άνθρωπο. Προσδοκώ αυτό το μουσείο να είναι η αφορμή για να ακολουθήσουν τα παιδιά τη διαδικασία της ιστορικής μνήμης. Για να μην ξεχάσουν. Διότι αν ξεχάσεις θα ξεχαστείς».

Ο προσδιορισμός της ταυτότητας, η ανάγκη να γνωρίσεις την κοινωνική ομάδα από την οποία προέρχεσαι προβάλλει εντονότερα την εποχή της παγκοσμιοποίησης. «Πέφτοντας τα σύνορα, τα όρια, όπου εκεί χάνεσαι, εκδηλώνεται η ανάγκη για αναφορά στην ομάδα σου». Ο άνθρωπος που γνωρίζει εξάλλου την καταγωγή του, τις δημοκρατικές ρίζες της κοινωνίας που προηγήθηκε της σημερινής αποκτά ένα ισχυρό σύμμαχο κατά των όποιων εθνικιστικών εκδηλώσεων.

Σεμινάρια θρακικής τοπογραφίας

Η κ. Γιαννακίδου αναφέρεται σε μια δραστηριότητα που αναπτύσσεται στο Εθνολογικό Μουσείο Θράκης, τα σεμινάρια για τη θρακική τοπογραφία. «Ξεκινήσαμε από το άλφα, για να φτάσουμε να δούμε πώς ήταν ο ελληνισμός έξω από τα σύνορα και πώς όταν κλείστηκε στα γεωγραφικά σύνορα έγινε μικροεθνικιστικός, μίζερος, καχύποπτος και ρατσιστικός». Τα σεμινάρια ξεκίνησαν στις 18 Φεβρουαρίου με την ιστορικό Μαριάννα Κορομηλά. «Η θρακική τοπογραφία χωρίζεται σε τέσσερα μέρη. Στο δεύτερο τμήμα εντάσσεται το θέμα της Ανατολικής Θράκης. Θα γίνουν δύο δίωρα, θα βγει και ένα έντυπο με όλη την τοπογραφία της Ανατολικής Θράκης και θα πραγματοποιηθεί μια εκδρομή στην Α. Θράκη με ξεναγό την κ. Κορομηλά. Όλα τα μέρη περιλαμβάνουν βασικές ξεναγήσεις στο χώρο, με στόχο να συνδέσουμε τον τόπο μας με τον εαυτό μας. Η κ. Κορομηλά διαθέτει επιστημονική προσέγγιση αλλά και μια μαγεία στο λόγο της. Καταλύει τα όρια του χρόνου και βάζει και τον ακροατή σ΄ αυτή τη διαδικασία. Είναι τιμή μας που δέχτηκε να συμμετάσχει σ΄ αυτόν τον κύκλο.

Σκοπεύουμε να την κινητοποιήσουμε για να μιλήσει και σε σχολεία, ώστε να ωφεληθούν και οι μαθητές από την παρουσία της».

Μουσειακή αγωγή – σχέση με πανεπιστήμιο

Παράλληλα, διδάσκεται και η μουσειακή αγωγή στα παιδιά, που μπορούν να γνωρίσουν και να σεβαστούν τη λαϊκή παράδοση. «Το ζήτημα είναι μέσα από τη γνώση να έχουν τη δυνατότητα να κρίνουν, για να μπορούν ν΄ αποφασίσουν τι θα απορρίψουν και τι θ΄ αποδεχτούν και γιατί».

Η μουσειακή αγωγή απευθύνεται σε μαθητές της δευτέρας, της τρίτης και της τετάρτης δημοτικού. «Στόχοι μας είναι να ξεκινήσουμε από τα παιδιά του νηπιαγωγείου. Γίνεται σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο, που εκδηλώνεται ευνοϊκά γιατί προσφέρεται αυτός ο χώρος για την εκπαίδευση των σπουδαστών. Ένα πολύ μεγάλο μέρος της δουλειάς προέρχεται από το μουσείο, διότι εμείς κατέχουμε το υλικό. Αφορμή γίνονται τα αντικείμενα του μουσείου τόσο για την ανάπτυξη του θεωρητικού μέρους, όσο και των ανάλογων δραστηριοτήτων. Έχουμε μια πολύ καλή συνεργασία με τον κ. Αλκιβιάδη Πρέπη, που είναι εξαίρετος καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα και την Αρχιτεκτονική και διδάσκει τη μουσειακή αγωγή. Επίσης, έχουμε πολλές φοιτήτριες, οι οποίες εργάζονται πάνω στις διπλωματικές τους εργασίες στη βιβλιοθήκη που διαθέτουμε».

Το άνοιγμα του μουσείου της Αγγέλας Γιαννακίδου σε όλους τους Θρακιώτες, αλλά ειδικότερα στους μαθητές, τους φοιτητές, τους πανεπιστημιακούς δασκάλους, εκπληρώνει και το ρόλο του για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, την ύπαρξή του ως ζωντανού τόπου γνωριμίας με τον λαϊκό πολιτισμό της περιοχής, με τρόπο ώστε να συνδέεται η παράδοση με τη γνώση και τον προβληματισμό της σύγχρονης κοινωνίας.

Οι διαδρομές του Εθνολογικού Μουσείου

Για την αποκατάσταση και δημιουργία του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης της Αγγέλας Γιαννακίδου χρειάστηκαν τρία χρόνια προσωπικής δουλειάς, έρευνας, και κύρια χρηματοδότησης, που ξεπέρασε τα 220 εκατ. δρχ., διότι δεν υπήρχε καμία χρηματοδότηση. Στον πρώτο όροφο του μουσείου υποδέχονται τον επισκέπτη πήλινα και χάλκινα αντικείμενα απ΄ τον καθημερινό βίο των Θρακιωτών, φορεσιές, μουσικά όργανα, λατρευτικά είδη. Κατηφορίζοντας προς το υπόγειο ο χώρος γίνεται περισσότερο οικείος, αποδεσμεύεται απ΄ το χρόνο γιατί κυριαρχούν οι αισθήσεις που αναδύονται από τα αντικείμενα. Έχουν τοποθετηθεί αντικείμενα που έχουν σχέση με την καλλιέργεια της γης, τα οποία δένουν έξοχα με την πέτρα και το πηγάδι που ήδη υπήρχε.

Οπτικοακουστικό υλικό

Στο υπόγειο παρουσιάζεται ένα βίντεο με τα ιστορικά της Θράκης, που έγινε σε συνεργασία με τον καθηγητή του Τμήματος Ιστορίας – Εθνολογίας κ. Χατζόπουλο. «Έχουμε κάνει ένα βίντεο σε συνεργασία με τον αρχαιολόγο, Καθηγητή του Α.Π.Θ., κ Ευστρατίου για τις καλλιέργειες από τα 3 εκατομμύρια χρόνια μέχρι σήμερα, μέσα από τα ευρήματα της Θράκης. Ετοιμάσαμε κι ένα θέμα για τις εκκλησίες, μετά από μια μεγάλη ερευνητική δουλειά, από το 1600 μέχρι το 1900. Η σκηνοθεσία σ΄ αυτό είναι της Μάγιας Τσόκλη και του άλλου ανήκει στον κ. Παπαδόπουλο. Τα βίντεο για την ενδυματολογία και τη λατρεία έγιναν από τη Δέσποινα Πανταζή». Η κ. Αγγέλα Γιαννακίδου δίνει έμφαση στον επαγγελματικό χαρακτήρα αυτής της δουλειάς. «Το κόστος το ψυχοπνευματικό και το οικονομικό ήταν πολύ μεγάλο για μένα, αλλά το όφελος ήταν όλη αυτή η διαδικασία που προέκυψε μέσα από τις ερευνητικές δουλειές. Επέλεξα τη συνεργασία με πολύ καλούς επιστήμονες για να υπάρχει μια πολύ σωστή πληροφόρηση».

Η κ. Γιαννακίδου αισθάνεται σε μεγάλο βαθμό την ευθύνη να προσφέρει αυτόν τον πλούτο της παράδοσης στα παιδιά.

Οι πρόσφυγες του 1922

Στις «κινήσεις» του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης συγκαταλέγεται και η ανάπτυξη ενός προγράμματος που αφορά στους πρόσφυγες του 1922. «Είναι πρόσφυγες που ήρθαν το 1922 και γράφτηκαν το 1928 στην Αγροτική Τράπεζα για να πάρουν ένα κλήρο. Δηλώθηκαν σε όλη την Ελλάδα, στα κατά τόπους γραφεία εποικισμού. Βάση αυτού του αριθμού επιλέξαμε τους πρόσφυγες του Έβρου, της Ροδόπης και της Ξάνθης. Έχουμε το γενέθλιο τόπο και τον τόπο μετεγκατάστασης.

Βοήθησαν οι χάρτες του 1820 της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού, μια καταπληκτική δουλειά, που μας δόθηκαν όταν αντελήφθησαν το μέγεθος της δουλειάς μας. Με βοήθησε ο κοινωνικός ανθρωπολόγος Γιάννης Κουκμάς, που έχει σπουδάσει επίσης νεότερη ιστορία και έλαβε διδακτορικό δίπλωμα στο Εδιμβούργο». Η κ. Γιαννακίδου ψηφιοποίησε τους χάρτες και μ΄ αυτόν τον τρόπο στήθηκε το πρόγραμμα που συνδέει το όνομα του παππού με τον τόπο καταγωγής. «Αν, για παράδειγμα, κάποιος ήρθε απ΄ το Πασάκοϊ μπορεί αυτός που αναζητά στοιχεία να βρει πώς ήταν το Πασάκοϊ, να δει αν υπάρχουν φωτογραφίες, αλλά και συνεντεύξεις ανθρώπων. Επίσης, είναι εφικτό να δημιουργήσουμε στρώματα, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, πάνω στον ίδιο το χάρτη και αυτό θα μπορούσε να έχει και τη μορφή παιχνιδιού για να ενημερώνονται τα παιδιά».

Στον αύλειο χώρο στήθηκε ένα παραδοσιακό βαφείο, ενώ έχει γίνει και η καταγραφή όλων των βαφείων. Η κ. Γιαννακίδου εξηγεί ότι το πρώτο μπογιατζίδικο με χημικά λειτούργησε το 1932.

Χαρακτηριστικές είναι οι σκούπες που κατασκευάζονται από την Ορεστιάδα μέχρι την Αδριανούπολη, γιατί υπάρχει το καλύτερο σκουπόχορτο.

Υφαντική

Μαλλί, μετάξι, βαμβάκι και λινάρι είναι από τις βασικές υφαντικές ύλες, με αποτέλεσμα επί οθωμανικής εποχής όλη η Θράκη να τροφοδοτεί τη διευρυμένη αγορά της Μεσογείου. Η κ. Γιαννακίδου σημειώνει ότι υπήρχαν διάφορες διατάξεις που έδιναν ελευθερίες στις μειονότητες, γι΄ αυτό και μπόρεσε ν΄ αναπτυχθεί το εμπόριο. «Οι συντεχνίες τους ήταν ισάξιες, ίσως και καλύτερες των Αμπελακίων. Οι Αμπατζήδες της Φιλιππούπολης είχαν υποκαταστήματα και στην Καλκούτα».

Παρουσιάζοντας το χώρο που συνδέεται με την υφαντική στα παιδιά συνδέουν την ανάγκη του ανθρώπου με την Τέχνη. «Αναδεικνύεται η αμεσότητα που είχαν τα χέρια. Κατασκεύαζε κάτι ο κάτοικος της περιοχής και το χρησιμοποιούσε. Η σημερινή απόσταση του αντικειμένου από το δημιουργό είναι που μας οδηγεί να πετάμε πράγματα».

Μαρία Αμπατζή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.