Αλκης Δερβιτσιωτης, Καθηγητης Συνταγματικου Δικαιου Νομικης Δ.Π.Θ. «Οι εξαιρετικες περιπτωσεις, που προβλεπονται, δεν ειναι δυνατον να χρησιμοποιουνται σε επιπεδο μηνα και καθημερινοτητας»

Στον απόηχο της κήρυξης πολιτικής επιστράτευσης την Τρίτη στους απεργούς ναυτεργάτες, όπως επίσης αυτής που προηγήθηκε με τους απεργούς του μετρό, ο Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Δημοκριτείου, κ. Άλκης Δερβιτσιώτης, ανέλυσε μιλώντας στον «ΠτΘ» την έννοια και το νομικό πλαίσιο που ορίζει το μέτρο της επιστράτευσης και κατέθεσε ενδιαφέρουσες απόψεις στο δημόσιο διάλογο που έχει αναπτυχθεί το τελευταίο διάστημα.

Οι προβλέψεις του Συντάγματος για την επίταξη πραγμάτων και προσωπικής εργασίας

Αρχικά εστίασε στις σχετικές προβλέψεις του Συντάγματος, που έχουν να κάνουν με την επίταξη πραγμάτων και την επίταξη προσωπικής εργασίας, όπως καθορίζονται στα άρθρα 18 παρ. 3 και 22 παρ. 4 αντίστοιχα. Αναφορικά με την επίταξη πραγμάτων, αυτή αφορά προσωρινή μορφή άρσης της ιδιοκτησίας και προϋποτίθεται την ύπαρξη των χαρακτηριστικών του εκτάκτου, του επείγοντος και του απρόβλεπτου, για να εφαρμοστεί. Σε περιπτώσεις έκτακτες επίσης, μπορεί να επιτάσσεται πρόσωπο, βάσει του άρθρου 22, προκειμένου να εκπληρώσει κάποια εργασία. «Το άρθρο 22 ανάμεσα στα άλλα», εξηγεί ο κ. Δερβιτσιώτης, «μας λέει ότι η αναγκαστική εργασία απαγορεύεται». Αμέσως μετά όμως παραθέτει ορισμένες μορφές αναγκαστικής εργασίας, οι οποίες προβλέπονται σαν εξαιρέσεις και οι οποίες ακριβώς υπάρχουν και λειτουργούν για εξαιρετικές περιπτώσεις. «Αυτό σημαίνει ότι πέραν όλων των άλλων, του έκτακτου χαρακτήρα δηλαδή που πρέπει να έχει αυτό το μέτρο, πρέπει να έχει και περιορισμένο χρονικό διάστημα, στο οποίο μπορεί να ισχύσει. Αυτές οι περιπτώσεις είναι ειδικότερες μορφές εθνικής και κοινωνικής αλληλεγγύης, βάσει της ρήτρας που προβλέπεται στο άρθρο 25 παρ. 4 του Συντάγματος, και θεωρείται ότι οι διατάξεις του άρθρου 24 παρ. 2 εξειδικεύουν κατά κάποιο τρόπο τη γενική αυτή ρήτρα».

Πολιτική επιστράτευση

Πότε όμως είναι δυνατό, σύμφωνα με το Σύνταγμα, να επιταχθούν οι προσωπικές υπηρεσίες; Όπως εξηγεί ο κ. Δερβιτσίωτης, αυτό είναι δυνατό να συμβεί σε περίοδο πολέμου, σε περίοδο επείγοντος λόγω θεομηνίας, προκειμένου να προληφθεί ή να περιοριστεί κίνδυνος, ο οποίος απειλεί τη δημόσια υγεία, όπως επίσης για λόγους τοπικών αναγκών. Η θεραπεία της άμεσης κοινωνικής ανάγκης, όμως, συνταγματικά προβλέπεται μόνον για λόγους θεομηνίας ή για την προάσπιση της δημόσιας υγείας. «Έτσι τίθεται ευλόγως το εξής ερώτημα», σημειώνει ο κ. Δερβιτσιώτης, «είναι δυνατόν να έχω επίταξη προσωπικών υπηρεσιών για τη λειτουργία του μετρό, το οποίο ούτε λόγω θεομηνίας θα κυκλοφορήσει, ούτε για την προάσπιση της δημόσιας υγείας;» «Αυτό είναι ένα ερώτημα, το οποίο καταρχάς δε μας το απαντά απευθείας το Σύνταγμα», επισημαίνει. «Και δε μας το απαντά απευθείας το Σύνταγμα», συνεχίζει, «διότι στις περιπτώσεις απεργίας, αντί της επίταξης προσωπικών υπηρεσιών, είναι δυνατόν η κυβέρνηση να εφαρμόσει το Νομοθετικό Διάταγμα 17/1974, το οποίο προβλέπει όχι ακριβώς την επίταξη προσωπικών υπηρεσιών, αλλά χρησιμοποιεί τον όρο «πολιτική επιστράτευση». Με την πολιτική επιστράτευση επιδιώκουμε να θεραπεύσουμε κοινωνική ανάγκη και επιδίδονται τα φύλλα πορείας στους επιστρατευμένους κάθε φορά. Αλλά κάθε φορά τίθεται το εξής ζήτημα: ο περιορισμός, που προβλέπεται στο Ν.Δ. 17/1974 είναι περιορισμός που καλύπτεται από το Σύνταγμα; Εδώ πολλά μπορεί κανείς να πει. Η θεωρία από το χώρο της επιστήμης έχει σαφώς ενστάσεις και αντιρρήσεις ως προς τον τρόπο της πολιτικής επιστράτευσης. Θεωρούν δηλαδή ότι η πολιτική επιστράτευση είναι ένας μηχανισμός, που δεν καλύπτεται από τις εξαιρέσεις, που προβλέπει το Σύνταγμα, είτε στη σχετική διάταξη για την απεργία, είτε στη διάταξη για την επίταξη των προσωπικών υπηρεσιών».

Ασαφές το θέμα της πολιτικής επιστράτευσης στη νομολογιακή του προσέγγιση

Σε ό,τι αφορά τη νομολογία, προς το παρόν δεν έχει ληφθεί σαφής θέση περί του θέματος. «Κατά το παρελθόν, το 1987», μας εξηγεί ο κ. Δερβιτσιώτης, «το Συμβούλιο της Επικρατείας, ως τμήμα είχε εκδώσει απόφαση, η οποία θεωρούσε ότι η πολιτική επιστράτευση είναι συμβατή με το Σύνταγμα δια του άρθρου 112 του Συντάγματος, το οποίο προβλέπει ότι μέχρις ότου εκδοθούν οι νόμοι, που προβλέπεται να εκδοθούν από το ισχύον Σύνταγμα, θα ισχύουν οι προγενέστεροι της θέσπισης του Συντάγματος, στο μέτρο που είναι σύμφωνοι με αυτό. Το άρθρο 112 λοιπόν είναι μια μεταβατική διάταξη και στο πλαίσιο αυτής της μεταβατικής διάταξης το Συμβούλιο της Επικρατείας το 1987 είχε αποφανθεί ότι η πολιτική επιστράτευση είναι σύμφωνη με το Σύνταγμα και ότι ως ειδικότερος θεσμός που περιλαμβάνεται πλέον κατά ερμηνευτική εκδοχή στο άρθρο 22 παρ. 4, δηλαδή στις θεμιτές εξαιρέσεις της αναγκαστικής εργασίας, είχε κρίνει ότι θα εφαρμοστεί και θεμιτά διακόπτεται απεργία κατ’ αυτόν τον τρόπο. Το θέμα λόγω της μείζονος σημασίας του παραπέμφθηκε στην Ολομέλεια, όμως η Ολομέλεια όταν επιλήφθηκε του θέματος αποφάσισε ότι δεν υπήρχε κανένα ενδιαφέρον, διότι είχαν παρέλθει αρκετά έτη, από τότε που είχε βγει η απόφαση του τμήματος. Έτσι, το θέμα έχει μείνει κάπως ασαφές και στη νομολογιακή του προσέγγιση. Οι μόνοι που έχουν βεβαιότητα είναι κυρίως οι εργατολόγοι και εσχάτως πολλοί συνταγματολόγοι, οι οποίοι θεωρούν ότι, μη αναγραφομένης ρητά αυτής της περιοριστικής ρήτρας στις θεμιτές μορφές εξαίρεσης από την αναγκαστική εργασία, δημιουργείται πρόβλημα και με το άρθρο 22 και με αυτό της απεργίας».

Η καθημερινότητα τείνει να γίνει εξαίρεση και εξαιρετική κατάσταση

Με το πέρασμα των χρόνων βέβαια το λειτουργικό αυτό εργαλείο της επιστράτευσης δε χρησιμοποιήθηκε πολύ συχνά από τις κυβερνήσεις. Τελευταία, ωστόσο, φαίνεται να συμβαίνει το αντίθετο, όπως αναγνωρίζει κι ο κ. Δερβιτσιώτης. «Την τελευταία τριετία έχουμε συχνότερη εμφάνιση του θεσμού», παρατηρεί, «και όσο θα περνά ο καιρός και θα είμαστε σε αυτή την ας πούμε «κατάσταση ανάγκης», χωρίς να επιλύεται το ζήτημα της οικονομικής ανάπτυξης και χωρίς να επιλύεται το ζήτημα του τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ανάπτυξη, τότε όλο και περισσότερο θα καταφεύγει η κυβέρνηση, η οποιαδήποτε κυβέρνηση, σε τέτοιες μορφές». «Από την άλλη πλευρά», συνεχίζει, «είναι απολύτως σαφές ότι αυτές οι μορφές, οι οποίες προβλέπονται ακριβώς για εξαιρετικές περιπτώσεις, δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιούνται σε επίπεδο μήνα και καθημερινότητας. Δηλαδή οι εξαιρετικές περιπτώσεις που προβλέπονται είναι όντως εξαιρετικές περιπτώσεις. Τον τελευταίο καιρό ζούμε καθημερινότητα, η οποία δεν είναι συνηθισμένη για το μέσο άνθρωπο σε όλη την Ευρώπη και τουλάχιστον για εμάς δεν ήταν συνηθισμένη για αρκετά χρόνια. Η καθημερινότητα μας πλέον τείνει να γίνει εξαίρεση και εξαιρετική κατάσταση και είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπίσει η κυβέρνησή μας».

«Πολλές φορές είναι δυνατόν να έχουμε προσχηματική επίκληση ενός δικαιώματος ή να έχουμε προσχηματική επίκληση ενός θεσμού»

ΠτΘ: Αναφορικά με τον κίνδυνο για τη δημόσια υγεία, υπάρχει κάποια ερμηνεία σχετικά με το σημείο από το οποίο ξεκινά αυτός ο κίνδυνος, ώστε να έχει λόγο να επικαλείται τη συγκεκριμένη πρόβλεψη η κυβέρνηση;
Α.Δ.: Η δημόσια υγεία καταρχάς είναι κάτι το οποίο θα επισημανθεί από το δημόσιο όργανο. Υπάρχει κάτι σαν νομίατρος σε κάθε διοικητική υποπεριφέρεια, όπως μπορούμε να ονομάσουμε τους παλαιούς νομούς, όπου αυτός θα είναι και ο πρώτος που θα επιληφθεί… Αυτή είναι η πρώτη πηγή ενεργοποίησης, όπως είναι επίσης μια ξαφνική επιδημία, η οποία είναι αμέσως ορατή και εύληπτη από αρκετούς ιατρούς, που διαπιστώνουν τον αυξημένο αριθμό των ασθενών. Αυτή η μορφή της επιδημίας επίσης είναι ένα ζήτημα, που άπτεται της δημόσιας υγείας. Όπως επίσης είναι δυνατόν να έχουμε από εκεί και μετά μεμονωμένες περιπτώσεις ασθενών, οι οποίοι όμως είναι φορείς λοιμικών νόσων, που είναι δυνατόν εν δυνάμει να απειλήσουν την υγεία μεγάλου αριθμού συμπολιτών. Εκεί λοιπόν είναι δυνατόν να ληφθούν διάφορα μέτρα.

ΠτΘ: Στην απεργία των ναυτεργατών, όπου δεν υπάρχει δείγμα προσβολής της δημόσιας υγείας από την μέχρι τώρα κινητοποίησή τους δικαιολογείται στο χρόνο αυτό η απόφαση της επιστράτευσης;
Α.Δ.: Επειδή ακριβώς δεν έχω δεδομένα ούτε και να δικαιολογήσω μπορώ, ούτε να κατακρίνω μπορώ, ούτε και να απορρίψω μπορώ. Διότι ακριβώς είναι θέμα και πραγματικών περιστατικών και τρόπου εφαρμογής από ένα σημείο και μετά της νομοθεσίας και του Συντάγματος. Διότι πολλές φορές είναι δυνατόν να έχουμε προσχηματική επίκληση ενός δικαιώματος ή να έχουμε προσχηματική επίκληση ενός θεσμού. Είναι δηλαδή δυνατόν και οι ναυτεργάτες να «τραβάνε το σχοινί» όπως αντίστοιχα και ο Υπουργός Ναυτιλίας-είτε το ένα είτε το άλλο- αλλά αυτό είναι θέμα πραγματικών περιστατικών, που δεν μπορούμε να τα αξιολογήσουμε. Και σε όλες αυτές τις περιπτώσεις πλέον θα έχουμε και προσχηματική επίκληση των συνταγματικών διατάξεων είτε από τη μια, είτε από την άλλη μεριά, μόνον και μόνον για να ενισχυθεί η επιχειρηματολογία του καθενός.

ΠτΘ: Προσωπικά πιστεύετε ότι υπάρχει ανάγκη να θωρακισθεί αυτό το μέτρο με κάποιες ασφαλιστικές δικλείδες;
Α.Δ.: Είναι σαφές. Και έτσι δράττομαι της ευκαιρίας να πω ότι κάθε φορά που επικαιροποιείται η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος, κάθε φορά τίθεται το ζήτημα να υπάρξει και η συμβολή των αντίστοιχων επιστημονικών ενώσεων σε διαφορετικό επίπεδο, εξωθεσμικό, διότι το άρθρο 110 προβλέπει πολύ αυστηρή διαδικασία, αλλά ας ερωτηθεί η Ένωση Ελλήνων Συνταγματολόγων αν έχει να συνεισφέρει κάτι σε αυτό, μην περιορίζεται το θέμα αποκλειστικά σε επίπεδο πρωτοβουλίας των βουλευτών, διότι εδώ έχουμε πράγματι ένα “ζητηματάκι”, όπως και σε διάφορα άλλα σημεία, τα οποία δυστυχώς σε κάθε αναθεώρηση δεν θίγονται.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.