Ουμπερτο Εκο: Ενας χαρτης αναγνωσης για τις συγχρονες αυταπατες

Συμπληρώθηκαν φέτος δέκα χρόνια από τη μέρα που ο Ουμπέρτο Έκο πέρασε στην αιωνιότητα, αφήνοντας πίσω του ένα τεράστιο κενό στην παγκόσμια διανόηση. Ο Ιταλός «πανεπιστήμονας» δεν ήταν ένας ακαδημαϊκός κλεισμένος σε γυάλινο πύργο, αλλά ένας άνθρωπος που κατάφερνε να συνδέει το βαθύ σκοτάδι του Μεσαίωνα με τα πιο επίκαιρα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα του σήμερα.

Μας έμαθε να διαβάζουμε πίσω από τις γραμμές, να αναγνωρίζουμε τα σημάδια των καιρών. Το αποτύπωμά του παραμένει ανεξίτηλο, καθώς τα βιβλία του συνεχίζουν να αποτελούν πυξίδα σε έναν κόσμο που μοιάζει να χάνει όλο και περισσότερο το νόημά του.

«Υπεράνθρωπος» είναι ο τίτλος του διεθνούς συμποσίου αφιερωμένου στη σκέψη και το έργο του Έκο, το οποίο πραγματοποιείται με πρωτοβουλία του Συνδέσμου Επιστημόνων Πανεπιστημίων Ιταλίας (ΣΕΠΙ) και θα φιλοξενηθεί την Τετάρτη 10/6 στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης.

Το συμπόσιο, που τελεί υπό την αιγίδα της Ιταλικής Πρεσβείας στην Αθήνα, συνδιοργανώνεται από το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών, το Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΕΚΠΑ, το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης και «Το Βήμα».

Ο άνθρωπος, ο σημειολόγος, ο μυθιστοριογράφος

Ο Ουμπέρτο Έκο γεννήθηκε το 1932 στην Αλεσάντρια του Πιεμόντε και εξελίχθηκε σε μία από τις πιο επιδραστικές μορφές του 20ού και 21ου αιώνα. Καθηγητής Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια για δεκαετίες, αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη των συμβόλων, των κωδίκων και του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι επικοινωνούν και ερμηνεύουν την πραγματικότητα. Η μεγάλη του μαγεία, όμως, κρυβόταν στο γεγονός ότι μπορούσε να μεταμορφώνει την εξαιρετικά δύσκολη και στεγνή ακαδημαϊκή θεωρία σε συναρπαστικά, πολυεπίπεδα μυθιστορήματα. Έγραφε με μια ακαταμάχητη ειρωνεία, βαθιά πολυμάθεια και μια παιχνιδιάρικη διάθεση που προκαλούσε τον αναγνώστη να γίνει συνένοχος στο κυνήγι της αλήθειας. Το έργο του εκτείνεται από βαριά επιστημονικά δοκίμια μέχρι ιστορικά θρίλερ και δηκτικές αναλύσεις, αποδεικνύοντας ότι η υψηλή κουλτούρα μπορεί να μιλήσει απευθείας στην ψυχή του μεγάλου κοινού.

Επειδή κάθε αναγνώστης έχει τις δικές του κεραίες και βρίσκεται σε διαφορετική φάση ζωής, το έργο του Έκο δε διαβάζεται μονοκόμματα, αλλά απαιτεί τη σωστή στρατηγική. Ακολουθεί ένας χρηστικός και λεπτομερής οδηγός ανάγνωσης, χωρισμένος ανάλογα με τα γούστα, τις ανησυχίες και τη διάθεση της στιγμής, ώστε να βρείτε ακριβώς την κατάλληλη πόρτα για να μπείτε στο σύμπαν του.

Για τον πρωτάρη

Αν δεν έχετε έρθει ποτέ σε επαφή με τον Έκο και φοβάστε ότι θα πέσει βαρύς στο στομάχι, το μυθιστόρημα «Το όνομα του Ρόδου» είναι η ιδανική πύλη εισόδου. Πρόκειται για το απόλυτο εκδοτικό φαινόμενο που τον έκανε διάσημο στα πέρατα της οικουμένης. Μην ψαρώνετε με το γεγονός ότι η πλοκή διαδραματίζεται σε ένα μοναστήρι του 14ου αιώνα. Στην πραγματικότητα, είναι ένα καθηλωτικό αστυνομικό θρίλερ, μια μεσαιωνική εκδοχή του Σέρλοκ Χολμς. Είναι καλογραμμένο, με γρήγορο ρυθμό, γεμάτο μυστήριο, δολοφονίες και απαγορευμένα χειρόγραφα. Αυτό το βιβλίο θα σας βοηθήσει να καταλάβετε πώς ο Έκο στήνει μια ιστορία που σε κρατάει στην τσίτα από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα, χωρίς να σας κουράζει με ακαδημαϊκές αναλύσεις.

Για τον ανήσυχο αναγνώστη

Ζούμε σε εποχές που τα φαντάσματα του παρελθόντος ξυπνούν και η πολιτική σκηνή μυρίζει μπαρούτι. Αν θέλετε να καταλάβετε πώς λειτουργεί η προπαγάνδα, πώς στήνονται οι θεωρίες συνωμοσίας και γιατί η ακροδεξιά ρητορική πιάνει ξανά λιμάνι στις μέρες μας, ο Έκο είχε προειδοποιήσει εγκαίρως μέσα από τρία βασικά έργα. Το πρώτο είναι ο «Αιώνιος Φασισμός», ένα σύντομο αλλά συγκλονιστικό δοκίμιο όπου ο συγγραφέας αναλύει τα 14 τυπικά χαρακτηριστικά αυτού που ονομάζει αρχέγονο φασισμό. Δε μιλάει για το παρελθόν, αλλά για το παρόν, δείχνοντάς μας πώς ο φασισμός μπορεί να επιστρέψει φορώντας κοστούμι και χρησιμοποιώντας τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Παράλληλα, η συλλογή δοκιμίων «Πίστη στα Ψεύτικα» αποτελεί μια εξαιρετική ακτινογραφία της σύγχρονης μαζικής κουλτούρας, των ψευδών ειδήσεων και της ανάγκης του κόσμου να πιστεύει σε κατασκευασμένους μύθους. Η αγγλική του έκδοση είναι άμεσα διαθέσιμη ως Faith in Fakes – Umberto Eco . Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και τα «Πέντε Ηθικά Κείμενα», μια σειρά δοκιμίων που αγγίζουν την καρδιά της πολιτικής ηθικής, του πολέμου και της μισαλλοδοξίας, τα οποία μπορείτε να βρείτε στην αγγλική έκδοση ως Five Moral Pieces – Umberto Eco.

Για τον λάτρη της Ιστορίας και των συνωμοσιών

Αν σας αρέσει να χάνεστε στους αιώνες, να ξεσκονίζετε παλιά αρχεία και να γοητεύεστε από μυστικά τάγματα, ο Έκο έχει γράψει τρία μεγάλα έπη που θα σας κάνουν να χάσετε τον ύπνο σας. Πρώτο και καλύτερο είναι «Το Εκκρεμές του Φουκώ», το οποίο αποτελεί το απόλυτο αριστούργημα για τις θεωρίες συνωμοσίας. Τρεις φίλοι που εργάζονται σε έναν εκδοτικό οίκο αποφασίζουν, για να σπάσουν πλάκα, να κατασκευάσουν μια δική τους, παγκόσμια θεωρία συνωμοσίας που συνδέει τους Ναΐτες Ιππότες με τα μυστικά του σύμπαντος. Το αστείο όμως σοβαρεύει επικίνδυνα όταν κάποιοι αρχίζουν να πιστεύουν ότι αυτή η συνωμοσία είναι αληθινή, προσφέροντας μια απίστευτη ανατομία της ανθρώπινης βλακείας.

Στη συνέχεια, το «Μπαουντολίνο» προσφέρει ένα απολαυστικό, πικαρέσκο μυθιστόρημα γεμάτο ιστορικές αλχημείες και μεσαιωνική φαντασμαγορία. Ο ήρωας, ένας χαρισματικός ψεύτης, παρασύρει τον αναγνώστη σε ένα απίθανο ταξίδι γεμάτο περιπέτεια και μύθους. Το βιβλίο αυτό είναι διαθέσιμο στα ελληνικά ως Μπαουντολίνο – Ουμπέρτο Έκο.

Τέλος, «Το Κοιμητήριο της Πράγας» είναι ένα σκοτεινό μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στον 19ο αιώνα, με κεντρικό ήρωα έναν παραχαράκτη που φτιάχνει πλαστά έγγραφα και κατασκοπεύει για λογαριασμό διαφόρων κρατών. Μέσα από αυτό το βιβλίο, ο Έκο μας δείχνει πώς γεννήθηκε ο σύγχρονος αντισημιτισμός και πώς κατασκευάστηκαν τα περιβόητα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών.

Για υπαρξιακές αναζητήσεις και νοσταλγία

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που κοιτάζουμε πίσω, αναπολούμε τα παιδικά μας χρόνια και αναρωτιόμαστε πώς οι αναμνήσεις μας διαμορφώνουν αυτό που είμαστε σήμερα. Για αυτή την ιδιαίτερη συναισθηματική φάση, ο Έκο έγραψε τη «Μυστηριώδη Φλόγα της Βασίλισσας Λοάνα». Ο κεντρικός ήρωας, ένας παλαιοβιβλιοπώλης, ξυπνάει από κώμα έχοντας χάσει την προσωπική του μνήμη, αν και θυμάται κάθε βιβλίο που έχει διαβάσει ποτέ. Για να ξαναβρεί τον εαυτό του, αποσύρεται στο σπίτι των παιδικών του χρόνων και αρχίζει να ξεφυλλίζει παλιά περιοδικά, κόμικς και σχολικά τετράδια της δεκαετίας του ’30 και του ’40. Είναι ένα βαθύτατα συγκινητικό έργο για τη δύναμη της μνήμης, το πέρασμα του χρόνου και τη γλυκιά μελαγχολία της χαμένης νιότης, ιδανικό για όσους θέλουν κάτι πιο ανθρώπινο και λιγότερο εγκεφαλικό. 

Για τον αναγνώστη που θέλει να γελάσει με την ψυχή του

Αν νομίζετε ότι ο Έκο ήταν ένας σοβαροφανής καθηγητής που έγραφε μόνο για να εντυπωσιάσει, πλανιέστε πλάνην οικτράν. Ο άνθρωπος είχε ένα απίστευτο, πηγαίο χιούμορ και λάτρευε να σπάει πλάκα με τα κακώς κείμενα της κοινωνίας. Για τις στιγμές που θέλετε κάτι ανάλαφρο αλλά ταυτόχρονα πανέξυπνο, η λύση κρύβεται στα «Ελάχιστα Ημερολόγιά» του. Εκεί θα βρείτε ξεκαρδιστικά κείμενα, όπως παρωδίες λογοτεχνικών έργων, οδηγούς για το πώς να ταξιδέψετε με έναν σολομό στις αποσκευές σας, ή πώς να αποφύγετε να μιλάτε για ποδόσφαιρο. Είναι μικρά, αυτοτελή σατιρικά διαμαντάκια που διαβάζονται ευχάριστα στο λεωφορείο, στην παραλία ή πριν τον ύπνο. Μια εξαιρετική επιλογή από αυτή τη σειρά κειμένων είναι διαθέσιμη ως Δεύτερο Ελάχιστο Ημερολόγιο.

Για φοιτητές, ερευνητές και συγγραφείς

Υπάρχει και μια κατηγορία αναγνωστών που δεν ψάχνει τη λογοτεχνική απόδραση, αλλά τα πρακτικά εργαλεία για να βάλει σε τάξη τη σκέψη της. Αν βρίσκεστε σε φάση σπουδών, αν παλεύετε με μια πτυχιακή εργασία ή αν απλώς θέλετε να μάθετε πώς να οργανώνετε την έρευνά σας χωρίς να χάσετε τα λογικά σας, ο Έκο έγραψε το απόλυτο εγχειρίδιο. Το «Πώς γίνεται μια διπλωματική εργασία» είναι ένα παγκόσμιο μπεστ σέλερ που, παρά τον ακαδημαϊκό του τίτλο, διαβάζεται σαν αστυνομικό μυθιστόρημα. Με απίστευτη πρακτικότητα, χιούμορ και απλά λόγια, ο συγγραφέας καθοδηγεί τον αναγνώστη στο πώς να επιλέξει θέμα, πώς να κρατάει σημειώσεις και πώς να δομεί ένα κείμενο. Παράλληλα, για όσους γοητεύονται από τα παρασκήνια της δημιουργίας, το βιβλίο Εξομολογήσεις ενός νέου μυθιστοριογράφου προσφέρει μια μοναδική ματιά στο πώς ο ίδιος ο Έκο έχτιζε τους λογοτεχνικούς του κόσμους.

Γιατί να διαβάσει κανείς Ουμπέρτο Έκο σήμερα;

Αν ζούσε σήμερα ο Έκο είναι σίγουρο ότι θα έτριβε τα χέρια του από συγγραφική έμπνευση, αλλά θα τραβούσε και τα μαλλιά του από απόγνωση. Σε μια εποχή που η ελληνική αλλά και η παγκόσμια δημόσια σφαίρα έχει ξεχειλώσει από την τοξικότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου ο καθένας βγαίνει στο μιντιακό ή ψηφιακό μετερίζι και πετάει την εξυπνάδα του, τα λόγια του Έκο φαντάζουν πιο προφητικά από ποτέ.

Δεν είναι λίγες οι φορές που πιάνουμε τους εαυτούς μας να πέφτουν στην παγίδα των εύκολων συμπερασμάτων, να αναμασούν fake news που σερβίρονται με ελκυστικούς τίτλους και να αναπαράγουν θεωρίες συνωμοσίας για τα πάντα, από την οικονομική κρίση μέχρι τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις. Ο Έκο μας προσφέρει τα κατάλληλα πνευματικά αντισώματα. Μας θυμίζει ότι η αλήθεια δεν είναι ποτέ μονοδιάστατη, ότι η αμφιβολία είναι υγεία και ότι ο πατριωτισμός δεν έχει καμία σχέση με τον τυφλό, εθνικιστικό απομονωτισμό που πουλάει φθηνό συναίσθημα στις μάζες.

Ο Ουμπέρτο Έκο κατάφερε κάτι που ελάχιστοι διανοούμενοι πέτυχαν, δηλαδή να γίνει κλασικός όσο ήταν εν ζωή, χωρίς όμως να χάσει τη φρεσκάδα του. Η γραφή του δεν είναι μουσειακό είδος αλλά ένα ζωντανό εργαλείο σκέψης που μας βοηθάει να ξεδιαλύνουμε το κουβάρι της καθημερινότητας. Δέκα χρόνια μετά την απουσία του, η ανάγκη για τη ματιά του είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Αν θέλουμε να αντισταθούμε στην πνευματική עצλιά, στην ισοπέδωση των αξιών και στον εκφασισμό της κοινωνίας, τα βιβλία του είναι το καλύτερο καταφύγιο και το πιο ισχυρό μας όπλο.

Πηγή: tovima.gr

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.