Ναβι Πιλαι: «Οι αρχες χανουν την αξια τους οταν εφαρμοζονται επιλεκτικα»

Από τη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ μέχρι τις αίθουσες των μεγαλύτερων διεθνών δικαστηρίων, η Ναβανέθεμ «Νάβι» Πιλάι έμαθε από νωρίς να δίνει μάχες και να σπάει φραγμούς. Κόρη οδηγού λεωφορείου, μεγάλωσε στο Ντέρμπαν, άνοιξε το δικό της δικηγορικό γραφείο και υπερασπίστηκε πολιτικούς κρατουμένους. Πρώτη Νοτιοαφρικανή με διδακτορικό στη Νομική του Χάρβαρντ και πρώτη μαύρη γυναίκα δικαστής του Ανωτάτου Δικαστηρίου της χώρας της, συνέβαλε, ως δικαστής για τη Ρουάντα, στην ιστορική αναγνώριση της σεξουαλικής βίας ως πράξης γενοκτονίας.

Ακολούθησαν το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, η Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ και η προεδρία της Εξεταστικής Επιτροπής για το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, η οποία κατέληξε ότι το Ισραήλ διέπραξε γενοκτονία στη Γάζα, συμπέρασμα που το ίδιο απορρίπτει.

Η είδηση της βράβευσή της με το Νομπέλ Ειρήνης προκάλεσε οργισμένες αντιδράσεις από τον αμερικανό πρόεδρο και το Ισραήλ, ενώ την ίδια ημέρα η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε νέες κυρώσεις κατά του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Λίγο πριν παραλάβει το βραβείο στο Όσλο, η 85χρονη νομπελίστρια μιλάει στο «Βήμα» για τη νίκη των Δημοκρατικών στις ενδιάμεσες εκλογές, τονίζοντας ότι «η πραγματική δύναμη βρίσκεται στα χέρια των πολιτών».

Επικρίνει την Ευρώπη γιατί «οι αρχές χάνουν την αξία τους όταν εφαρμόζονται επιλεκτικά», μιλάει για τη Γάζα, τα διδάγματα της Ρουάντα και τις πιέσεις στα διεθνή δικαστήρια, διατηρώντας ακλόνητη την πίστη της στη διεθνή Δικαιοσύνη. «Δεν πιστεύω ότι η διεθνής Δικαιοσύνη καταρρέει» επιμένει.

Πώς ερμηνεύετε τη νίκη των Δημοκρατικών στις αμερικανικές κάλπες και την ήττα του Τραμπ;

«Η πραγματική δύναμη βρίσκεται στα χέρια των πολιτών, που στις ενδιάμεσες εκλογές είχαν τον τελευταίο λόγο και τον εξέφρασαν με την ψήφο τους. Ακόμη κι όταν όλα μοιάζουν ζοφερά και η αλλαγή φαντάζει αδύνατη, οι πολίτες μπορούν να ανατρέψουν τα δεδομένα, να δείξουν πως η ανοχή στην αδικία έχει τα όριά της. Κι αυτό είναι ένα σημαντικό μάθημα για πολιτικούς και νομοθέτες, που δεν μπορούν να θεσπίζουν νόμους ερήμην της κοινωνίας, αγνοώντας τις ανάγκες και την καθημερινότητα των ανθρώπων.

Πιστεύω βαθιά σε μια ζωντανή, συμμετοχική δημοκρατία, που δεν εξαντλείται στην κάλπη, αλλά δίνει στους πολίτες χώρο να εκφραστούν, φωνή για να ακουστούν και ουσιαστικό λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον τους».

Θεωρείτε ότι το εκλογικό αποτέλεσμα μπορεί να σηματοδοτήσει μια επιστροφή της Ουάσιγκτον στον σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου;

«Θα ξεκινήσω με μια διευκρίνιση. Η δική μου διαδρομή είναι συνδεδεμένη με τη Δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα, ως δικαστής και ως ύπατη αρμοστής του ΟΗΕ, και δεν θα ισχυριστώ ότι γνωρίζω τα μυστικά της πολιτικής.

Αυτό που βλέπω, ωστόσο, στις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές είναι μια δυναμική επαναβεβαίωση των αξιών που διαχρονικά εκφράζει η αμερικανική κοινωνία, της ειρήνης, της δικαιοσύνης, της λογοδοσίας και της δημοκρατίας. Στα χρόνια μου στα Ηνωμένα Εθνη είδα πολλές φορές αμερικανούς πολίτες να πρωτοστατούν σε πρωτοβουλίες για έναν καλύτερο κόσμο, να ανοίγουν δρόμους και να εμπνέουν αλλαγές που μας ωφέλησαν όλους.

Προσωπικά, τους οφείλω πολλά, καθώς με βοήθησαν να αντιληφθώ βαθύτερα την έκταση των διακρίσεων λόγω φύλου. Αυτό είναι που θαυμάζω στην αμερικανική κοινωνία των πολιτών: δεν αρκείται στο να οραματίζεται έναν καλύτερο κόσμο, αλλά αγωνίζεται για να τον κάνει πραγματικότητα. Και αυτή τη δύναμη της συμμετοχής αναγνωρίζω και στους πολίτες που προσήλθαν στις κάλπες, διεκδικώντας με την ψήφο τους την αλλαγή».

Παρ’ όλα αυτά, οι πόλεμοι και οι διεθνείς συγκρούσεις θέτουν ολοένα μεγαλύτερες προκλήσεις για το Διεθνές Δίκαιο. Πώς αξιολογείτε σήμερα την πορεία της διεθνούς Δικαιοσύνης και τον ρόλο των θεσμών της;

«Δεν πιστεύω ότι η διεθνής Δικαιοσύνη καταρρέει. Κάθε άλλο. Βλέπω ένα σύστημα που εξελίσσεται, διευρύνει διαρκώς την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ενισχύει τη λογοδοσία μέσα από θεσμούς που ήρθαν για να μείνουν.

Με προβληματίζει η τάση να παρουσιάζονται οι εξελίξεις μέσα από ένα κλίμα καταστροφολογίας, όταν στην πραγματικότητα έχουν γίνει σημαντικά βήματα προόδου, ιδιαίτερα για τους ανθρώπους που δεν βρίσκουν δικαίωση στην ίδια τους τη χώρα.

Ως ύπατη αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα γνώρισα από κοντά αυτή την πρόοδο, μέσα από μηχανισμούς όπως η Οικουμενική Περιοδική Εξέταση και το έργο περίπου 55 ειδικών εισηγητών και ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων, που εξετάζουν την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε διάφορες χώρες και υποβάλλουν τις εκθέσεις τους στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Ας σκεφτούμε ότι για μισό αιώνα μετά τις Δίκες της Νυρεμβέργης η διεθνής ποινική Δικαιοσύνη παρέμενε σχεδόν στάσιμη, ενώ τις τελευταίες τρεις δεκαετίες είδαμε να δημιουργούνται διεθνή δικαστήρια και μηχανισμοί απονομής δικαιοσύνης για εγκλήματα στην πρώην Γιουγκοσλαβία, τη Ρουάντα, την Καμπότζη και το Σουδάν. Πώς μπορούμε, λοιπόν, να μιλάμε για αποτυχία, όταν έχουν γίνει τόσα βήματα μπροστά;

Είμαι πεπεισμένη ότι η κοινωνία των πολιτών δεν θα επιτρέψει να χαθούν αυτές οι κατακτήσεις, καθώς τίποτα δεν μας χαρίστηκε. Κάθε βήμα προόδου, κάθε νέος θεσμός, κάθε κατάκτηση στον δρόμο προς τη δικαιοσύνη γεννήθηκε από την επιμονή, την πίεση και τους αγώνες των ίδιων των πολιτών».

Πώς αξιολογείτε σήμερα τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ενωσης στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων;

«Με προβληματίζει πολύ το γεγονός ότι η Ευρώπη, που έχει αναγάγει τα ανθρώπινα δικαιώματα σε θεμέλιο της ταυτότητάς της, δεν επιδεικνύει πάντοτε την ίδια συνέπεια στην υπεράσπισή τους. Από τα ευρωπαϊκά κράτη περιμένουμε περισσότερα και, πιστέψτε με, όταν κοιτάζεις την Ευρώπη από την Αφρική, όπως εγώ, οι αντιφάσεις γίνονται ακόμη πιο έντονες.

Ας μην ξεχνάμε ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση τιμήθηκε με το Νομπέλ Ειρήνης, επειδή κατόρθωσε να αποτρέψει έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο στην ήπειρο. Αυτή την κληρονομιά οφείλει να υπερασπίζεται, όχι επιλεκτικά, αλλά με την ίδια συνέπεια απέναντι σε όλους. Δεν γίνεται να επικαλείσαι τη Δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα όταν πρόκειται για τους αντιπάλους σου, αλλά να τα παραμερίζεις όταν εμπλέκονται σύμμαχοι, ισχυρές σχέσεις ή οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα.

Εν τούτοις, αυτό ακριβώς βλέπουμε συχνά στις ψηφοφορίες των Ηνωμένων Εθνών, όπου η στάση των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων δεν αντανακλά πάντοτε τις αρχές που πρεσβεύουν οι λαοί τους».

Πού εντοπίζετε πιο έντονα αυτή την επιλεκτική στάση;

«Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι η μεγάλη πλειονότητα των ευρωπαϊκών κρατών καταψήφισε το ψήφισμα του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων για τη σύσταση της Εξεταστικής Επιτροπής για το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, στην οποία προέδρευα.

Στην πραγματικότητα, τα ευρωπαϊκά κράτη εναντιώθηκαν ευθέως σε αυτήν. Πιστεύω ακράδαντα ότι πρόκειται για μια περίπτωση όπου μπορούμε να τους προσάψουμε δυο μέτρα και δυο σταθμά, καθώς και επιλεκτική εφαρμογή των αρχών τους».

Η Εξεταστική Επιτροπή του ΟΗΕ στην οποία προεδρεύατε κατέληξε ότι το Ισραήλ διαπράττει εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη Γάζα, όπως η εξόντωση, διαπιστώσεις που το Τελ Αβίβ απορρίπτει έχοντας και τη στήριξη των ΗΠΑ. Υπάρχει τρόπος να οδηγηθεί στη Δικαιοσύνη ο Μπενιαμίν Νετανιάχου και να υπάρξει ουσιαστική λογοδοσία;

«Οι Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να στηρίζουν το διεθνές κράτος δικαίου και να υπερασπίζονται τη διεθνή δικαιοσύνη, όχι μόνο στα λόγια, αλλά και στην πράξη. Υπάρχει, μάλιστα, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από την ίδια την αμερικανική Δικαιοσύνη.

Πρόκειται για την υπόθεση ενός πάστορα, επικεφαλής της Εκκλησίας των Αντβεντιστών της Εβδομης Ημέρας, ο οποίος κατηγορούνταν για συμμετοχή στη γενοκτονία της Ρουάντα και είχε παραπεμφθεί στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για τη Ρουάντα, όπου υπηρέτησα ως δικαστής. Ο πάστορας, έχοντας στο πλευρό του μια ομάδα υποστηρικτών, έφτασε μέχρι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, αμφισβητώντας τη νομιμότητα της παράδοσής του στο διεθνές δικαστήριο.

Το Ανώτατο Δικαστήριο αρνήθηκε να εξετάσει την προσφυγή του, ανοίγοντας τον δρόμο για την παράδοσή του, στην οποία και προχώρησαν οι αμερικανικές αρχές. Αυτό ακριβώς χρειαζόμαστε από τα κράτη: να συνεργάζονται με τους διεθνείς δικαστικούς θεσμούς, να εκτελούν τα εντάλματα σύλληψης και να διασφαλίζουν ότι οι κατηγορούμενοι οδηγούνται ενώπιον της Δικαιοσύνης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ήδη αποδείξει ότι μπορούν να συμβάλουν σε αυτή την προσπάθεια και ελπίζω να επιδείξουν την ίδια συνέπεια και απέναντι στα εντάλματα σύλληψης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου».

Μια και αναφερθήκατε στη Ρουάντα, τριάντα και πλέον χρόνια μετά τη γενοκτονία, ποιο είναι το σημαντικότερο μάθημα που εξακολουθεί να αγνοεί η διεθνής κοινότητα;

«Ας ξεκινήσουμε από τα γεγονότα που συνέβησαν τότε. Ο ΟΗΕ είχε στείλει στη χώρα ειρηνευτική αποστολή με επικεφαλής τον καναδό στρατηγό Ρομέο Νταλέρ, ο οποίος είχε εντοπίσει κρυφές αποθήκες όπλων και είχε πληροφορίες ότι στα ανώτατα στρατιωτικά κλιμάκια σχεδιαζόταν μια γενοκτονία.

Τι ζητούσε, λοιπόν; Την άδεια να επέμβει, να κατασχέσει τα όπλα και να αποτρέψει όσα επρόκειτο να ακολουθήσουν. Εστελνε απεγνωσμένα μηνύματα στην ηγεσία των ειρηνευτικών επιχειρήσεων του ΟΗΕ, με επικεφαλής τότε τον Κόφι Αναν, ζητώντας εξουσιοδότηση να δράσει. Η απάντηση, όμως, ήταν αρνητική. Αργότερα, ως ύπατη αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, είχα την ευκαιρία να γνωρίσω από κοντά πώς λαμβάνονται αυτές οι αποφάσεις και επέμεινα ιδιαίτερα σε μια θεμελιώδη αρχή: η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι ευθύνη όλων μας.

Τα Ηνωμένα Εθνη δεν είναι ένας οργανισμός χωρίς αρχές και αξίες. Είναι ένας θεσμός που θεμελιώνεται σε κανόνες και έχει ευθύνη να προλαμβάνει τις παραβιάσεις. Οταν υπάρχουν πληροφορίες ότι επίκεινται σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αυτές αποτελούν προειδοποιητικά σημάδια για όσα μπορεί να ακολουθήσουν. Και τότε ακριβώς πρέπει να υπάρχει δυνατότητα παρέμβασης, πριν να είναι πολύ αργά.

Γνωρίζω, βέβαια, ότι τα εγκλήματα δεν πρόκειται να εξαφανιστούν. Σκεφτείτε τι συμβαίνει στις δικές μας χώρες. Τα δικαστήρια διώκουν και καταδικάζουν ανθρώπους για ανθρωποκτονίες, κι όμως οι ανθρωποκτονίες συνεχίζονται. Θα εγκαταλείψουμε, λοιπόν, την προσπάθεια επειδή δεν καταφέραμε να εξαλείψουμε το έγκλημα; Ασφαλώς όχι. Το ίδιο ισχύει και για τα σοβαρότερα εγκλήματα που διαπράττονται διεθνώς. Δεν μπορούμε να αφήνουμε τους υπευθύνους ατιμώρητους.

Πρέπει να υπάρχει λογοδοσία, να προστατεύονται τα θύματα και να διασφαλίζεται ότι θα βρουν δικαιοσύνη. Αυτές είναι οι αρχές που οφείλουν να καθοδηγούν την αντίδρασή μας απέναντι στα σοβαρά εγκλήματα, όπου κι αν διαπράττονται».

Θα ήθελα να σταθούμε και σε ένα άλλο μεγάλο ζήτημα, την τεχνητή νοημοσύνη, που αλλάζει με ταχύτητα τον κόσμο γύρω μας. Ποιους κινδύνους θεωρείτε πιο σοβαρούς και ποιος πρέπει να θέτει τα όρια στη χρήση της;

«Η τεχνητή νοημοσύνη είναι κάτι καινούργιο για όλους μας, κι εμείς οι μεγαλύτεροι ίσως δυσκολευόμαστε περισσότερο να την κατανοήσουμε. Ωστόσο, ο κίνδυνος είναι ήδη ορατός, να αποκτήσουν λίγοι τη δύναμη να επηρεάζουν τη σκέψη, τις απόψεις και τις αντιδράσεις εκατομμυρίων ανθρώπων.

Αρκεί να δούμε την παραπληροφόρηση που κατακλύζει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πώς ξεχωρίζουμε την αλήθεια από το ψέμα; Εχουν γραφτεί ακόμη και για μένα πράγματα εντελώς αναληθή, γι’ αυτό πρέπει να είμαστε προσεκτικοί και να μην πιστεύουμε άκριτα ό,τι διαβάζουμε. Η κοινωνία των πολιτών ζητά αυστηρότερους κανόνες για τους τεχνολογικούς κολοσσούς, που εδρεύουν κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες και συχνά βρίσκονται έξω από τον δικό μας έλεγχο. Δοκιμάστηκε η ιδέα να αυτορρυθμίζονται, να θέτουν δηλαδή μόνοι τους τα όρια, αλλά δεν νομίζω ότι απέδωσε.

Η συζήτηση παραμένει ανοιχτή και οι πολίτες πρέπει να συμμετέχουν, καθώς διακυβεύεται το μέλλον το δικό μας και των παιδιών μας. Ηδη χώρες όπως η Αυστραλία έχουν επιβάλει ηλικιακούς περιορισμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ εμείς οφείλουμε να ακούμε τις εμπειρίες και τις ανησυχίες των ανθρώπων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει ένα σπουδαίο εργαλείο για όλους, αλλά και μια επικίνδυνη δύναμη, αν αφεθεί ανεξέλεγκτη στα χέρια των πλούσιων και των ισχυρών».

Στις 10 Δεκεμβρίου, στο Όσλο, θα παραλάβετε το Νομπέλ Ειρήνης. Τι θα θέλατε να πείτε στους ισχυρούς του κόσμου και τι ελπίζετε να αλλάξει;

«Για μένα, αυτή η βράβευση είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια προσωπική τιμή, καθώς εκφράζει τη στήριξη στη διεθνή Δικαιοσύνη, τη λογοδοσία και τις αξίες που όλοι υπερασπιζόμαστε, ενώ παράλληλα αποτελεί μια ευκαιρία να στρέψουμε την προσοχή μας σε θεσμούς όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, που αγωνίζονται να επιτελέσουν την αποστολή τους παρά τις πολιτικές πιέσεις που δυσχεραίνουν το έργο τους.

Σήμερα, οι κυρώσεις σε βάρος του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου έχουν φέρει τους δικαστές και το προσωπικό του σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, δημιουργώντας σοβαρά προβλήματα ακόμη και σε βασικές πτυχές της καθημερινής λειτουργίας του, από την πρόσβαση στα ψηφιακά συστήματα επικοινωνίας και την καταβολή των μισθών μέχρι τη δυνατότητα μετακίνησης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Γι’ αυτό απευθύνω έκκληση στα κράτη που έχουν προσχωρήσει στο Καταστατικό της Ρώμης να ενώσουν τις δυνάμεις τους, να υψώσουν τη φωνή τους και να υπερασπιστούν έμπρακτα την ανεξαρτησία του Δικαστηρίου.

Ελπίζω η βράβευσή μου να συμβάλει στην κινητοποίηση αυτή, αναδεικνύοντας την ανάγκη συλλογικής δράσης για την προστασία της δικαιοσύνης, της λογοδοσίας και της ειρήνης, τριών αξιών που είναι άρρηκτα συνδεδεμένες. Εχω τονίσει πολλές φορές ότι η ειρήνη προϋποθέτει την απονομή δικαιοσύνης, καθώς τα θύματα και όσοι επέζησαν από σοβαρά εγκλήματα έχουν ανάγκη να γνωρίζουν ότι οι υπεύθυνοι θα λογοδοτήσουν για τις πράξεις τους. Οταν δολοφόνοι, διεφθαρμένοι αξιωματούχοι και άλλοι εγκληματίες κυκλοφορούν ανενόχλητοι, η ατιμωρησία στερεί από τα θύματα τη δυνατότητα να βρουν πραγματική γαλήνη.

Η λογοδοσία αποτελεί θεμελιώδη αρχή κάθε εθνικού συστήματος δικαιοσύνης και αυτή ακριβώς την αρχή επιδιώκουμε να εδραιώσουμε και σε διεθνές επίπεδο. Γνωρίζω την αξία της από την προσωπική μου εμπειρία, καθώς μεγάλωσα στη Νότια Αφρική του απαρτχάιντ, σε ένα καθεστώς όπου ένας ανήθικος νόμος είχε αποκτήσει ισχύ και άνθρωποι κρατούνταν, βασανίζονταν και καταδικάζονταν σε πολυετείς ποινές φυλάκισης μόνο και μόνο επειδή αντιστέκονταν.

Εκείνη την εποχή στερούμασταν έναν διεθνή μηχανισμό, ένα διεθνές σύστημα δικαιοσύνης θεμελιωμένο στα ηθικά αποδεκτά πρότυπα των Ηνωμένων Εθνών, ενώ σήμερα το διαθέτουμε. Είναι αλήθεια ότι πρόκειται για έναν θεσμό ακόμη πολύ νέο. Όσοι τον πολεμούν και φοβούνται τον έλεγχο από αυτό το δικαστήριο θα επιχειρήσουν να τον υπονομεύσουν. Το μήνυμα λοιπόν που θα εκπέμψω και από το Όσλο είναι ότι απαιτείται συλλογική δράση από όλους μας, ώστε να υπερασπιστούμε την ανεξαρτησία του και να διασφαλίσουμε ότι οι αρχές της δικαιοσύνης θα εφαρμόζονται απέναντι σε όλους, ανεξάρτητα από την ισχύ ή τη θέση τους».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.