«Μυθος: Ιστοριες που δεν ειπωθηκαν»
Μία ημερίδα διαφορετική από αυτές που έχουμε συνηθίσει έλαβε χώρα το περασμένο Σάββατο υπό την αιγίδα του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Διαφορετική γιατί μπορεί να καταπιάστηκε με το δημοφιλές ανά τόπους και αιώνες ζήτημα του μύθου, όχι όμως ως είθισται.
Η πρώην αίθουσα του δημοτικού συμβουλίου του Πολυλειτουργικού Κέντρου Κομοτηνής, που παραχωρήθηκε από τον δήμο Κομοτηνής για τον σκοπό της ημερίδας, γέμισε από φοιτήτριες και φοιτητές του τμήματος και όχι μόνο, που από το πρωί μέχρι και το βράδυ του Σαββάτου είχαν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν, σύμφωνα με την κ. Ιωάννα Παπαδοπούλου, επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος και υπεύθυνη για τη διοργάνωση της εκδήλωσης, «μία διεπιστημονική μελέτη του ιδίου φαινομένου, διαχρονικά, ενδοκειμενικά, συνδυαστικά».
Η ημερίδα «άνοιξε» με την ανάγνωση του χαιρετισμού του Κοσμήτορα της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών κ. Κωνσταντίνου Χατζόπουλου, ο οποίος δεν μπόρεσε να δώσει το «παρών» και τον χαιρετισμό της Προέδρου του Τμήματος κ. Ζωής Γαβριηλίδου και εν συνεχεία, επιστήμονες με διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα λοιπόν, από τμήματα του ΔΠΘ (Ι. Παπαδοπούλου, Κ. Ξύφτη, Α. Παπαθεολόγου, Κ. Καλτσίδου, Μ. Ζλάτκου, Α. Αρχοντογιώργη, Στ. Χελιδώνη, Γ. Τσομής, Χ. Ευστρατίου) από το Πανεπιστήμιο των Ιωαννίνων (Α. Πανουτσόπουλος, Π. Αθανασόπουλος), το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο (Κ. Στρατίκη, Ε. Κορνάρου) και το Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Δ. Μαντζίλας), εξέτασαν τον μύθο, ο καθείς μέσα από τη δική του σκοπιά και μέσα από το δικό του πρίσμα, και αναφέρθηκαν στη χρήση και την πρόσληψή του κατά καιρούς από την ποίηση, την πολιτική, τον κινηματογράφο, την όπερα κ.ά.
Εν αναμονή λοιπόν της επόμενης ενδιαφέρουσας εκδήλωσης του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας…
Ιωάννα Παπαδοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας ΔΠΘ «Καταφέραμε να αναδείξουμε το γεγονός της ανάγκης για διεπιστημονική μελέτη του ιδίου φαινομένου, διαχρονικά, ενδοκειμενικά, συνδυαστικά»
Η κ. Παπαδοπούλου, αναφερόμενη στο περιεχόμενο της ημερίδας, έκανε λόγο για το «ταξίδι» του μύθου στον χώρο και στον χρόνο, «από το 15.000 π.Χ. με το σπήλαιο του Λασκώ στη Γαλλία, στη σχέση του με τη λογοτεχνία του 16ου αιώνα μέχρι και τη σύγχρονη εποχή, με την χρήση του από όπερα και σύγχρονο κινηματογράφο». Εν συνεχεία, επεσήμανε ότι σκοπός της ημερίδας, ο οποίος και επετεύχθη, ήταν «να φανούν οι διαφορετικές όψεις του μύθου, που δεν έτυχαν της κατάλληλης προσοχής. Θεωρώ ότι καταφέραμε να καταδείξουμε και τη συνέχεια της μυθολογικής έρευνας όσο και το γεγονός της ανάγκης για διεπιστημονική μελέτη του ιδίου φαινομένου, διαχρονικά, ενδοκειμενικά, συνδυαστικά. Είναι μια πολύ σημαντική πρόταση, καθώς ξεκινώντας κανείς από την πρόσληψη ενός αντικειμένου μπορεί να φτάσει μέχρι την ερμηνεία, όσο και αν ακούγεται προκλητικό, ακόμα και μυθογραμμάτων».
Κερασία Στρατίκη, Διδάκτορας Πανεπιστημίου Sorbonne Paris IV-Διδάσκουσα στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο «Για τους αρχαίους Έλληνες, μύθος και πραγματικότητα είναι αλληλένδετα»
«Μια διαφορετική ανάγνωση του μύθου της ίδρυσης της πόλης των Πατρών», ήταν το θέμα της εισήγησης της κ. Στρατίκη, σύμφωνα με την οποία «μέσα από τους τοπικούς μύθους και τις τοπικές λατρείες μπορούμε να δούμε όλα τα στάδια ίδρυσης της πόλεως από την πρωτοϊστορική εποχή μέχρι και την εποχή του Αυγούστου».
Σχετικά με τη σύνδεση μύθου-πραγματικότητας στην Αρχαία Ελλάδα η κ. Στρατίκη τόνισε ότι «για τους αρχαίους Έλληνες, μύθος και πραγματικότητα –σύμφωνα με την ευρέως αποδεκτή κατάσταση, πάντα υπήρχαν ενστάσεις, εν προκειμένω από τους φιλοσόφους– είναι ουσιαστικά αλληλένδετα. Αυτοί το παρελθόν τους το έβλεπαν ως ιστορία ενώ εμείς το βλέπουμε ως μύθο. Οπότε σαφώς μέσα από τον μύθο μπορούμε να δούμε στάδια της ιστορίας, όχι μόνο της πόλεως των Πατρών αλλά και άλλων ελληνικών πόλεων».
«Ακούστηκαν φωνές νέων ερευνητών, που βλέπουν τα πράγματα πιο αποστασιοποιημένα σε σχέση με τις παραδοσιακές μελέτες»
Αναφορικά με την ίδρυση της πόλεως των Πατρών, αυτή λαμβάνει χώρα, «με τον διωγμό των Ιώνων και τον ερχομό των Αχαιών από τη Σπάρτη. Οι δύο Αχαιοί αρχηγοί, ο Πατρέας και ο Πρευγένης, φεύγουν από τη Σπάρτη και έρχονται στην Αχαΐα, απ’ όπου διώχνουν τους Ίωνες. Ο Πατρέας λοιπόν δίνει το όνομά του στην πόλη. Προϋπάρχουν τρεις ιωνικοί οικισμοί οι οποίοι θα ενωθούν και θα ιδρυθεί η πόλη της Πάτρας», όπως εξήγησε η κ. Στρατίκη.
Τέλος, η κ. Στρατίκη αναφέρθηκε στην πρωτοτυπία της ημερίδας, καθώς «δίνει το περιθώριο μιας νέας, πιο φρέσκιας ανάγνωσης του μύθου. Ακούγονται διαφορετικές φωνές από διαφορετικά γνωστικά αντικείμενα και κυρίως φωνές νέων ερευνητών, οι οποίοι έχουν το φρέσκο μυαλό να δουν τα πράγματα πιο αποστασιοποιημένα σε σχέση με τις παραδοσιακές μελέτες πάνω στη βιβλιογραφία».
Παναγιώτης Αθανασόπουλος, Διδάκτωρ Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων «Η διαμάχη πλατωνικών-αριστοτελικών έλαβε θεολογική χροιά στο Βυζάντιο»
«Η διαμάχη Σχολάριου-Πλήθωνα αναφορικά με το ζήτημα της χρήσης του μύθου, και συγκεκριμένα του πλατωνικού, στη φιλοσοφία», ήταν το αντικείμενο της εισήγησης του κ. Αθανασόπουλου. Συγκεκριμένα, «τον 14ο και 15ο αιώνα υπάρχει μια μεγάλη διαμάχη μεταξύ πλατωνικών και αριστοτελικών στο Βυζάντιο. Η διαμάχη αυτή πήρε μια θεολογική πτυχή που μπορεί να συνοψιστεί στο εξής: ποιος είναι καλύτερος, πιο συμβατός με τη χριστιανική θρησκεία, ο Πλάτωνας ή ο Αριστοτέλης;»
Όπως εξήγησε ο κ. Αθανασόπουλος, χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαμάχης υπήρξε η αντιπαράθεση του αριστοτελιστή Σχολάριου και του πλατωνικού Πλήθωνα. Ειδικότερα, «στη σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίας το 1438-1439 ο Πλήθων έδωσε μια περίφημη διάλεξη, στην οποία κατηγόρησε τον Αριστοτέλη για 18 σημεία. Ο Σχολάριος απάντησε το 1443-1444 και ανάμεσα στα πολλά θέματα που έθεσε αναφέρθηκε και στη χρήση του μύθου από τον Πλάτωνα. Τον κατηγόρησε ότι ενώ κατηγορεί πολλές φορές τους ποιητές ότι χρησιμοποιούν μύθους ο ίδιος ενέταξε τον μύθο στη φιλοσοφία (μύθο σπηλαίου, μύθο Πρωταγόρα κ.λπ.). Εν ολίγοις, απέρριψε τον Πλάτωνα ως φιλόσοφο γιατί ο Αριστοτέλης ήταν αυτός που στηριζόταν στη λογική. Ο Πλήθωνας απάντησε μερικά χρόνια αργότερα, λέγοντας ότι οι μύθοι του Πλάτωνα είναι ευεργετικοί, όχι ποιητικοί, τους χρησιμοποιεί αλληγορικά. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να καταλάβουν τη φιλοσοφία, έτσι μιλώντας με μύθους, μπορεί να τους δώσει την αλήθεια και να είναι σίγουρος ότι θα την καταλάβουν».
«Το κείμενο του Σχολάριου χρειάζεται νέα κριτική έκδοση»
Ο κ. Αθανασόπουλος παρέθεσε επίσης τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την εξέταση της εν λόγω αντιπαράθεσης, αρχής γενομένης από το ότι «ο Σχολάριος χωρίς να το υποδηλώνει χρησιμοποιεί Θωμά Ακινάτη και συγκεκριμένα επιχειρήματα από το υπόμνημά του στο “Μετά τα φυσικά” του Αριστοτέλη. Ξέρουμε ότι ο Σχολάριος είχε μεταφράσει το υπόμνημα του Θωμά, απλώς αυτή η μετάφραση χάθηκε. Το μοναδικό χειρόγραφο βρισκόταν στο Εσκοριάλ και κάηκε με την πυρκαγιά του 1671. Ο Πλήθων κατάλαβε τη χρήση του Θωμά από τον Σχολάριο –την εποχή εκείνη εξάλλου ήταν πολύ διαδεδομένος στο Βυζάντιο λόγω των μεταφράσεων του Κυδώνη».
«Ο Κυδώνης ήταν κατά πάσα πιθανότητα δάσκαλος του Πλήθωνα, ο Σχολάριος ήταν αριστοτελικός άρα ήξερε Θωμά, άρα χρησιμοποιείται ο Θωμάς για τα επιχειρήματά τους. και ένα άλλο συμπέρασμα είναι ότι το κείμενο του Σχολάριου χρειάζεται νέα κριτική έκδοση γιατί καμία από αυτές τις πηγές (Θωμάς κ.ά) δεν αναφέρεται καθόλου από τους εκδότες», κατέληξε.
Ανδρέας Πανουτσόπουλος, Μεταπτυχιακός Φοιτητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων «Ελευθερία με την έννοια της ελληνικής ελευθερίας που βίωνε η Αθήνα του 5ου π.Χ. αιώνα δεν υπήρχε ποτέ στη Ρώμη»
«Την εξέταση της μυθολογίας και της ιστορικής πραγματικότητας στον “Thyestes” του Σενέκα, δηλαδή σε μια ρωμαϊκή τραγωδία», αφορούσε η εισήγηση του κ. Πανουτσόπουλου. Ειδικότερα, «ο Σενέκας στο συγκεκριμένο έργο εξετάζει έναν ελληνικό μύθο –εξάλλου όλοι οι ρωμαϊκοί μύθοι είναι ελληνικοί– και βλέπουμε πως τον χρησιμοποιεί υποκρύπτοντας μέσα πολιτικά νοήματα της σύγχρονης εποχής αναφορικά με τον Νέρωνα και το τυραννικό καθεστώς του».
Όπως εξήγησε ο κ. Πανουτσόπουλος «η τραγωδία εξετάζει τη διαμάχη μεταξύ των δύο αδερφών, όπου ο ένας, ο Ατρέας, φτάνει στο όριο του να σκοτώσει τα ανίψια του και να τα προσφέρει στον πατέρα τους και με αυτόν τον τρόπο ζητά να καταξιωθεί ανάμεσα στους θεούς, δηλαδή να διαταράξει το σύμπαν και να γίνει θεός. Αναλόγως δρα και ο Νέρωνας, ο οποίος δεν έχει το δικαίωμα να είναι στην εξουσία, ωστόσο μέσα από συνεχή εγκλήματα αναρριχάται μέχρι να τελειώσει και η δική του ηγεμονία, καταδιωγμένος από τις δικές του λεγεώνες και δολοφονημένος».
Εν συνεχεία αναφέρθηκε στον ανατρεπτικό ρόλο της λογοτεχνίας της εποχής, καθώς «είναι μια κατεξοχήν περίοδος που η λογοτεχνία υπηρετεί την αντίσταση στο καθεστώς. Και επειδή μιλάμε για καθεστώς αυτοκρατορικό και πλήρως μοναρχικό δεν μπορεί να μιλήσει κανείς ελεύθερα επομένως τα πολιτικά νοήματα υποκρύπτονται μέσα στα διάφορα λογοτεχνικά είδη. Αν είχαν γίνει αντιληπτά από την εξουσία, δεν θα είχαν διασωθεί».
Εξαιρετικά καταπιεστικό όμως και το καθεστώς, με χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι «ο Σενέκας είχε τραγικό τέλος, αναγκάστηκε να αυτοκτονήσει κατά διαταγή του αυτοκράτορα το 65 μ.Χ.. Αυτό ήταν μία τεχνική του συρμού εκείνη την εποχή, ο αυτοκράτορας πολλές φορές έδινε εντολή σε κάποιον να αυτοκτονήσει. Αν δεν το έκανε θα υποβαλλόταν ο ίδιος σε φρικτά βασανιστήρια και θα δολοφονούνταν από τους πραιτοριανούς, τους προσωπικούς σωματοφύλακες του αυτοκράτορα. Σίγουρα στις μισές τραγωδίες του Σενέκα υποκρύπτονται πολιτικά νοήματα. Και άλλοι δύο συγγραφείς της εποχής, ο ένας ανιψιός του Σενέκα και ο άλλος απλά γνωστός του, είχαν τον ίδιο τραγικό τέλος»
«Ο Νέρων ήταν πιο σχιζοφρενής από όλους τους προκατόχους του»
Όπως επεσήμανε ο κ. Πανουτσόπουλος «στον 1ο μ.Χ. αιώνα δεν μπορούσαν να εκφραστούν ελεύθερα οι απόψεις, ωστόσο ελευθερία με την έννοια της ελληνικής ελευθερίας που βίωνε η Αθήνα του 5ου π.Χ. αιώνα δεν υπήρχε ποτέ, ακόμη και κατά την περίοδο της δημοκρατίας τα πάντα υπόκειντο σε έλεγχο. Ξεκίνησε την εποχή του Αυγούστου ως ηγεμονία, σαν διακυβέρνηση του αυτοκράτορα με τη σύγκλητο αλλά πολύ σύντομα κατρακύλησε σε ένα είδος μοναρχίας και μάλιστα ανατολικού τύπου, σαν αυτή που έπρεπε να πολεμήσουν οι Έλληνες τον 5ο αιώνα π.Χ.».
Τέλος, ο κ. Πανουτσόπουλος, αναφέρθηκε στη σκληρότητα του ρωμαίου αυτοκράτορα Νέρωνα, ο οποίος «ήταν πιο σχιζοφρενής από όλους τους προκατόχους του. Δολοφόνησε τον κανονικό διάδοχο του θρόνου, δηλαδή τον γνήσιο γιο του πρώην αυτοκράτορα, ενώ δολοφόνησε ακόμη και τη μητέρα του. Μάλιστα, τη στιγμή της δολοφονίας, η μητέρα του τού υπέδειξε να τη χτυπήσει στην κοιλιά επειδή από εκεί τον γέννησε. Ένας βιογράφος παραδίδει ότι όταν γεννήθηκε ο Νέρωνας, ο βιολογικός του πατέρας –ο Αχενοβάρδος, όχι ο Κλαύδιος που τον υιοθέτησε– που τον αντίκρισε είπε ότι ποτέ δεν επρόκειτο να βγει κάτι καλό από αυτόν και την Αγριππίνα. Και πράγματι επιβεβαιώθηκε».
Αναλυτικά οι τίτλοι των εισηγήσεων που έλαβαν χώρα:
Κ. Στρατίκη, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, «Παυσανίας 7.18.2-21.13: Η ίδρυση μιας πόλης – Μια διαφορετική ανάγνωση του μύθου»
Κ. Ξύφτη, Δημοκρίτειο Παν/μιο Θράκης, «Μεταμορφώσεις του θεού Διονύσου: Ο Μύθος ως δίοδος στο εγχείρημα του ανθρώπου για ένωση με το θείο»
Α. Παπαθεολόγου, Δημοκρίτειο Παν/μιο Θράκης, «Διαβαίνοντας τις πύλες του Άδη: καταβάσεις ηρώων»
Ι. Παπαδοπούλου, Δημοκρίτειο Παν/μιο Θράκης, «Ανθρωπολογικές προσεγγίσεις στην Αρχαία Κωμωδία: το παράδειγμα των Ορνίθων του Αριστοφάνη».
Ε. Κορνάρου, Ελληνικό Ανοικτό Παν/μιο, «Ο μύθος της Νιόβης στην Αντιγόνη του Σοφοκλή»
Α. Πανουτσόπουλος, Παν/μιο Ιωαννίνων, «Μυθολογία και Ιστορική Πραγματικότητα στον Thyestes του Σενέκα»
Κ. Καλτσίδου, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, «Φως και σκοτάδι στον Oedipus του Σενέκα»
Μ. Ζλάτκου, Δημοκρίτειο Παν/μιο Θράκης, «Ο γοητευτικός μύθος της Δάφνης και του θεού Απόλλωνα στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου (1.425-567): Ειδολογικές επισημάνσεις του μύθου και ο ρόλος του ανδρικού και του γυναικείου στοιχείου»
Α. Αρχοντογιώργη, Δημοκρίτειο Παν/μιο Θράκης, «Το μοτίβο της Πεντάμορφης και του Τέρατος στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου: Πολύφημος και Γαλάτεια (Οβ. Μετ. 13.750 – 897)»
Δ. Μαντζίλας, Πανεπιστήμιο Σορβόννης, «Μυθολογικοί ηρωικοί θάνατοι σε δύο λατινικά επύλλια»
Π. Αθανασόπουλος, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, «Σχολάριος εναντίον Πλήθωνα για τη χρήση του μύθου στη φιλοσοφία»
Στ. Χελιδώνη, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, «Μύθοι του Αισώπου και της Ανατολής στα ελληνικά γράμματα κατά τον 16ο αιώνα»
Γ. Τσομής, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, «Γιατί ο Ορφέας στην όπερα; O μύθος του Ορφέα ως θέμα στα πρώτα μουσικά δράματα του 17ου αιώνα»
Χ. Ευστρατίου, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, «Η ματιά στο παρελθόν με τα μάτια του σκηνοθέτη: Τρεις ιστορίες κινηματογραφικής μυθολογίας»
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
