Δεσποινα Στεφανου: «Ειναι οι ανθρωποι που δινουν νοημα στα εθιμα και στη διατηρηση τους, ομως ο παραγοντας “τοπος” φαινεται να παιζει εξισου σημαντικο ρολο»

Η Δέσποινα Στεφάνου ζει τα τελευταία χρόνια στο Μονπελιέ της Γαλλίας, όπου και εργάζεται. Είναι Διδακτόρισσα Επιστημών Γλώσσας του Πανεπιστημίου Université de Montpellier Paul-Valéry, όπου συνεχίζει την έρευνά της σε μεταδιδακτορικό επίπεδο στις Ψηφιακές Ανθρωπιστικές Επιστήμες και τη Διδασκαλία Ξένων Γλωσσών. Ασχολείται με εκπαιδευτικά θέματα, όπως με τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης, και έχει ενεργό ρόλο στην ελληνική κοινότητα, παίρνοντας μέρος και διοργανώνοντας διάφορες πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δράσεις.

Μας μιλά σήμερα για το Πάσχα των παιδικών της χρόνων και τον εορτασμό του Πάσχα στο Μονπελιέ της Γαλλίας.

―Τι μυρωδιές και εικόνες σας κατακλύζουν όταν ανακαλείτε το Πάσχα των παιδικών σας χρόνων; 

Ανακαλώντας το Πάσχα των παιδικών μου χρόνων, οι εικόνες και οι μυρωδιές είναι ποικίλες και αλληλοσυμπληρώνουν μια γενική αίσθηση του Πάσχα, συνδεδεμένη με έθιμα, παραδόσεις, εδέσματα, μυρωδιές και αγαπημένους ανθρώπους. Γεννημένη και μεγαλωμένη σε μια επαρχιακή πόλη της Ελλάδας, την Ξάνθη, το Πάσχα και ειδικά η περίοδος των διακοπών αυτομάτως σήμαιναν μια περίοδο συλλογικής συμμετοχής (οικογένεια, φίλοι, συγγενείς, γείτονες) στην προετοιμασία του Πάσχα και στη συνέχεια του εορτασμού της Ανάστασης.

Όταν ήμουν μικρή, αυτήν την περίοδο την περνούσα στα χωριά μου, όπου εκεί όλα τα έθιμα και οι παραδόσεις αποκτούν μια άλλη δυναμική και η συλλογική συμμετοχή έρχεται ως φυσικό επακόλουθο, με τον καθένα και την καθεμιά να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της προετοιμασίας και του εορτασμού. Χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου αποτελούν τα έθιμα και η προετοιμασία κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας. Κάθε μέρα είχε τη σημασία και την τελετουργία της, δίνοντας νόημα και ερμηνεία στα πράγματα, με τη συμμετοχή τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Αυτό γινόταν πιο έντονο από τη Μ. Πέμπτη με το βάψιμο των αυγών και το ψήσιμο των τσουρεκιών, από τα οποία μοσχοβολούσε όλο το σπίτι, το ξενύχτι το βράδυ στην εκκλησία, τον στολισμό του Επιτάφιου με τα λουλούδια που ο καθένας και η καθεμιά μάζευε και έφερνε, τη Μ. Παρασκευή με την περιφορά του Επιταφίου. Ακολουθούσε το Σάββατο, με τις καθιερωμένες προετοιμασίες από το πρωί για το βράδυ της Ανάστασης, το μαγείρεμα της μαγειρίτσας, η συνάντηση με τη νονά, που πάντα θυμόταν τη λαμπάδα μου, και όχι μόνο. Οι ετοιμασίες για το βράδυ της Ανάστασης ξεκινούσαν από νωρίς, ώστε να φτάσουμε στην εκκλησία, να ανταλλάξουμε ευχές, συνοδευόμενες με το τσούγκρισμα των αυγών και τον θόρυβο από τα βαρελότα (ακόμα τα τρέμω!) και να καταλήξουμε μετά στο τραπέζι όπου μας περίμενε η μαγειρίτσα. Την επόμενη μέρα το πρωί, φωνές, μουσικές, μυρωδιές από το αρνάκι και τα καλούδια που συνόδευαν το πασχαλινό τραπέζι πρωταγωνιστούσαν, μαζί με τη φύση να συμμετέχει με τα χρώματα, τους ήχους και τις μυρωδιές της στο εορταστικό κλίμα.

―Τι σημαίνει για εσάς το Πάσχα τώρα και πόσο διαφορετικά το βιώνετε μακριά από την Ελλάδα; 

Φυσικά, όλα αυτά είναι έντονα και οι προσλαμβάνουσες ποικίλες όσο είσαι στην Ελλάδα, ενώ τέτοιου είδους έθιμα και παραδόσεις είναι στενά συνδεδεμένα με τη θρησκεία. Ωστόσο, αποτελούν ένα κοινό σημείο αναφοράς όλου του ελληνισμού, εντός και εκτός συνόρων, είτε είναι κοντά στη θρησκεία είτε όχι. Η χιλιομετρική απόσταση από την Ελλάδα, το διαφορετικό ημερολόγιο και οι ρυθμοί της καθημερινότητας είναι κάποιοι από τους λόγους για τους οποίους εκ των πραγμάτων δεν μπορείς να βιώσεις το Πάσχα με τον ίδιο τρόπο, όπως θα το βίωνες στην Ελλάδα. Στη Γαλλία όπου ζω, το οτιδήποτε κοσμικό διαχωρίζεται από το θρησκευτικό. Το καθολικό Πάσχα γιορτάζεται, όμως τα έθιμα και οι παραδόσεις δεν είναι τόσο έντονες και αποδυναμώνονται με το πέρασμα των χρόνων, αφού οι νεότερες γενιές αγνοούν πολλά από αυτά. Γενικά, ο εορτασμός του Πάσχα στη Γαλλία είναι προσανατολισμένος στο «κυνήγι» των σοκολατένιων αυγών (chasse aux œufs), παιδική κυρίως δραστηριότητα την ημέρα του Πάσχα και ως έδεσμα το αρνάκι, και συγκεκριμένα το ψητό μπούτι αρνιού (gigot d’agneau rôti) έχει την τιμητική του.

Η χιλιομετρική απόσταση από την Ελλάδα, το διαφορετικό ημερολόγιο και οι ρυθμοί της καθημερινότητας είναι κάποιοι από τους λόγους για τους οποίους εκ των πραγμάτων δεν μπορείς να βιώσεις το Πάσχα με τον ίδιο τρόπο, όπως θα το βίωνες στην Ελλάδα. Στη Γαλλία όπου ζω, το οτιδήποτε κοσμικό διαχωρίζεται από το θρησκευτικό. Το καθολικό Πάσχα γιορτάζεται, όμως τα έθιμα και οι παραδόσεις δεν είναι τόσο έντονες και αποδυναμώνονται με το πέρασμα των χρόνων, αφού οι νεότερες γενιές αγνοούν πολλά από αυτά. Γενικά, ο εορτασμός του Πάσχα στη Γαλλία είναι προσανατολισμένος στο “κυνήγι” των σοκολατένιων αυγών (chasse aux œufs), παιδική κυρίως δραστηριότητα την ημέρα του Πάσχα και ως έδεσμα το αρνάκι, και συγκεκριμένα το ψητό μπούτι αρνιού (gigot d’agneau rôti) έχει την τιμητική του

―Πώς γιορτάζεται το Πάσχα στη Γαλλία όπου ζείτε; Υπάρχουν ελληνικές κοινότητες που διοργανώνουν παραδοσιακές εκδηλώσεις; Ή μόνο η εκκλησία είναι η αρμόδια για τέτοιου είδους εορτασμούς;

Για τους Έλληνες του εξωτερικού, ο εορτασμός του Πάσχα αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς και κρατάει ζωντανή τη σύνδεση με την καταγωγή μας, χωρίς αυτό να σημαίνει και να δίνει απαραίτητα θρησκευτικό πρόσημο. Υπάρχουν ελληνικές κοινότητες που άλλες φορές οργανώνονται με τις ορθόδοξες εκκλησίες και άλλες όχι για τη διοργάνωση πασχαλινών παραδοσιακών εκδηλώσεων. Στις ορθόδοξες εκκλησίες συγκεντρώνονται άτομα από διάφορες χώρες, π.χ. Ελλάδα, Ρωσία, Βουλγαρία, και η λειτουργία γίνεται στα γαλλικά και στα ελληνικά κυρίως. Για όσους δεν επιθυμούν να συμμετέχουν σε θρησκευτικό πλαίσιο, οργανώνονται γεύματα και δραστηριότητες μεταξύ φίλων. Ένα παράδειγμα είναι η διοργάνωση δημιουργικών και βιωματικών εργαστηρίων (ατελιέ) για τα παιδιά, για βάψιμο αυγών με φυσικά υλικά, ή το ψήσιμο αρνιού στη σούβλα σε σπίτι.

Βέβαια, όλα αυτά δεν έχουν την ίδια δυναμική όταν συμβαίνουν εκτός Ελλάδας, αφού σε γενικό πλαίσιο δεν μπορούν να συνδεθούν άμεσα με την ελληνική πραγματικότητα. Φυσικά, είναι οι άνθρωποι που δίνουν νόημα στα έθιμα και στη διατήρησή τους, όμως ο παράγοντας «τόπος» φαίνεται να παίζει εξίσου σημαντικό ρόλο. Αν επικεντρωθούμε, για παράδειγμα, στα παιδιά τα οποία ίσως έχουν γεννηθεί στο εξωτερικό ή μεγαλώνουν εκεί, όλες αυτές οι πληροφορίες αποκτούν νόημα και συγκεκριμενοποιούνται βιωματικά μετά από επίσκεψή τους στην Ελλάδα κατά την περίοδο του Πάσχα.

―Πώς αντιμετωπίζουν οι ξένοι το ελληνικό Πάσχα; Τους προκαλούν εντύπωση κάποια από τα έθιμά μας; 

Για κάποιον που δεν είναι εξοικειωμένος με τα έθιμα και τις παραδόσεις που συνδέονται με την κουλτούρα του, σίγουρα κάποια από αυτά του προκαλούν εντύπωση. Ένα από αυτά είναι το τσούγκρισμα των αυγών, αφού στη Γαλλία υπάρχει το κυνήγι των σοκολατένιων. Επίσης, η αυθεντική συνταγή της μαγειρίτσας, βασισμένη σε χόρτα και εντόσθια, είναι κάτι επίσης που τους προκαλεί έκπληξη και ίσως ένα αίσθημα αποστροφής λόγω των συστατικών της. Στη Γαλλία, για υγειονομικούς κυρίως λόγους, είναι εξαιρετικά δύσκολο να βρει κάποιος αυτά τα συστατικά για τέτοιου είδους πιάτα και η γαλλική κουζίνα δεν περιέχει τέτοιες μαγειρικές προτάσεις. 

―Αν μπορούσατε να φέρετε ένα στοιχείο του ελληνικού Πάσχα στη χώρα που ζείτε, ποιο θα ήταν αυτό;

Για να νιώσεις και να αισθανθείς το ελληνικό Πάσχα μακριά από την Ελλάδα δεν αρκεί να μπορέσεις να μεταφέρεις ένα στοιχείο. Είναι συνδυασμός πολλών στοιχείων, ανθρώπων και περιβάλλοντος χώρου. Για τον λόγο αυτό, όταν κατά την περίοδο του Πάσχα βρισκόμαστε στο εξωτερικό, προσπαθούμε να οργανωθούμε με φίλους, ώστε να φέρουμε και να γιορτάσουμε το Πάσχα όπως το ξέρουμε, τηρώντας όσο είναι δυνατό κάποια έθιμα και παραδόσεις ή προσαρμόζοντας άλλα στην εποχή και τις ανάγκες μας. Αν μπορούν κάποιοι δικοί μας άνθρωποι να μας επισκεφτούν εκείνη την περίοδο, αυτό βοηθά στο να ενισχυθεί η σύνδεσή μας με την Ελλάδα, αφού είναι σαν να φέρνουν μαζί τους, εκτός από τα καλούδια, κάτι από την ελληνική πραγματικότητα.

Προσωπικά, αν μπορώ να επισκεφτώ την Ελλάδα κατά την περίοδο του Πάσχα είναι κάτι που το προτιμώ, αν οι υποχρεώσεις μου το επιτρέπουν, αφού θεωρώ πως είναι η καλύτερη περίοδος για ένα τέτοιο ταξίδι. Είναι μια εντυπωσιακή περίοδος με όλες αυτές τις εικόνες, τις μυρωδιές, τα έθιμα και τις παραδόσεις με κάποιες τροποποιήσεις από τόπο σε τόπο. Είναι και κάτι που προτείνω ανεπιφύλακτα στους Γάλλους φίλους και μαθητές μου, να επισκεφτούν δηλαδή την Ελλάδα αυτήν την περίοδο, ώστε να καταλάβουν και να νιώσουν το ελληνικό Πάσχα γίνοντας κομμάτι και συμμετέχοντας όπου και όσο επιθυμεί ο καθένας και η καθεμιά. Πάσχα είναι να περνάς με αγαπημένα πρόσωπα στιγμές, σε συνδυασμό με έθιμα και παραδόσεις, να φέρνεις μνήμες και να δημιουργείς εμπειρίες τις οποίες μοιράζεσαι και μεταφέρεις από γενιά σε γενιά.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.