Αννα Φραγκουδακη, επιστημονικη υπευθυνη του Προγραμματος Εκπαιδευσης Μουσουλμανοπαιδων «Εγιναν πολυ σημαντικα πραγματα στο συνεδριο και κυριως πραγματικος διαλογος»

Λίγες ώρες μετά τη λήξη του Συνεδρίου με θέμα «Η Συνθήκη της Λωζάννης 90 χρόνια μετά: Οι μειονοτικές ρυθμίσεις» που διοργανώθηκε στην Κομοτηνή από το Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Μουσουλμανοπαίδων και το Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής & Εξωτερικής Πολιτικής(ΕΛΙΑΜΕΠ), με εξαιρετικούς ομιλητές μεταξύ των οποίων ο π. ευρωπαίος συνήγορος του πολίτη, ομότιμος καθηγητής Νικηφόρος Διαμαντούρος και ο επίσης ομότιμος καθηγητής και π. αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Χρήστος Ροζάκης, αλλά και σημαντικούς επιστήμονες συντοπίτες όπως ο γιατρός Ιμπράμ Ονσούνογλου, ο δικηγόρος Χαλήλ Μουσταφά, ο συνεκδότης και δημοσιογράφος του μοναδικού δίγλωσσου περιοδικού της Θράκης «Αζινλίκτσα»(Αzinlikca) Εβρέν Δεδέ, οι ξανθιώτες δημοσιογράφοι Τζεμήλ Καπζά, και ο δημοσιογράφος Σαμή Καραμπουγιούκογλου…

Λίγες ώρες μετά τη λήξη ενός συνεδρίου που πήγε μπροστά τον καιρό, αφού μια λαμπρή ομάδα επιστημόνων και έγκριτων και ενεργών με παρεμβατικό ρόλο πολιτών επισκέφθηκε την πόλη μας, και απευθυνόμενη μια από τις λίγες φορές προς όλους, χριστιανούς και μουσουλμάνους, ελληνικής, τούρκικης και οποιασδήποτε άλλης καταγωγής, συζήτησε μαζί μας τα προβλήματα του τόπου μας, διατυπώνοντας τις απόψεις της που όλες όμως συνέκλιναν στην εξής μια: την αναγκαιότητα του κοινού διαλόγου πρώτα ανάμεσά μας. Μια ομάδα λαμπρών προσωπικοτήτων όπως ο πρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ Λουκάς Τσούκαλης, η Ντία Αναγνώστου, παλιά φίλη της Κομοτηνής και της αείμνηστης ποιήτριας και δημοσιογράφου Ρεφικά Ναζίμ, Επίκουρη Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης πλέον στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η Μερόπη Αναστασιάδου, Καθηγήτρια Ιστορίας στο Institut National des Langues et Civilisations Orientales, ο Πρέσβυς ε.τ. και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του ΕΛΙΑΜΕΠ Παύλος Αποστολίδης, η Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Νέλλη Ασκούνη, η Επικεφαλής της ΚΟ της ΝΔ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, πρώην Υπουργός Μαριέττα Γιαννάκου, ο Λέκτορας της Νομικής Σχολής του δικού μας Πανεπιστημίου και Επίκουρος Καθηγητής της Σχολής Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Βοσπόρου Γιάννης Κτιστάκις, ο δρ. Πολιτικών Επιστημών Ηρακλής Μήλλας, ο Αναπληρωτής Καθηγητής Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης και η ερευνήτρια του ΕΛΙΑΜΕΠ Έφη Φωκά. Και όχι μόνον, αφού παρών στο διάλογο που επιχειρήθηκε ήταν και ο Samim Akgφnόl, Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Universitι de Strasbourg.

Λίγες ώρες μετά τη λήξη του Συνεδρίου που σε μας εντυπώθηκε κυρίως για την σημαντικότητά του και την πραγματικότητα που βιώσαμε εντός της αίθουσας διεξαγωγής του για τα βήματα που ως κοινωνία κατακτήσαμε, ερήμην, φαίνεται, της πολιτικής που δυστυχώς παρουσιάστηκε ανακόλουθη και στερεότυπα συντηρητική στα «παίγνιά της και επ’ αφορμή της ό,τι για μια ακόμη φορά προκλήθηκε ήταν ασήμαντος θόρυβος, με ανασχετικό γενικότερα πιθανόν της προόδου στόχο,

λίγες ώρες λοιπόν μετά τη λήξη του Συνεδρίου απευθυνθήκαμε στην υπεύθυνη του ΠΕΜ και εκ των διοργανωτών του Συνεδρίου, ομότιμη καθηγήτρια Αννα Φραγκουδάκη, για να συζητήσουμε και για όσα αρνητικά παρατηρήθηκαν αλλά και για τις θεματικές του, την αξιολόγησή του σε σχέση με τα πολύ σημαντικά ζητήματα που ετέθησαν, συζητήθηκαν και ως κοινωνία μας αφορούν.
Αννα Φραγκουδάκη όμως…

«Βασικός στόχος του Συνεδρίου ήταν να εισηγηθεί το διάλογο και να συμβολίσει το διάλογο»

ΠτΘ: Έγινε από το Πρόγραμμα το συνέδριο για τη Συνθήκη της Λωζάνης με αίτιο την εξάρτηση των εκπαιδευτικών θεμάτων της μειονότητας από αυτή τη συνθήκη…
Α.Φ.: Σωστά κάνετε τη συσχέτιση. Το ΠΕΜ είναι πρόγραμμα εκπαιδευτικό. Ωστόσο όλοι γνωρίζουμε ότι από το ξεκίνημά του και μέχρι σήμερα είναι ισχυρή η εξάρτηση των εκπαιδευτικών ζητημάτων της μειονότητας από το πεδίο της πολιτικής. Όπως άλλωστε αποδείχτηκε στην πράξη όλα αυτά τα χρόνια, σχεδόν όλες οι αλλαγές που αποπειράθηκε συνάντησαν ισχυρά εμπόδια και μεγάλες δυσκολίες στο πολιτικό ακριβώς επίπεδο, και αυτό συνέβη ακόμα και για τις αλλαγές τις πιο ουδέτερες ιδεολογικά και πολιτικά. Δεν είναι όμως μόνο αυτός ο λόγος που έγινε αυτό συνέδριο για τη Συνθήκη της Λωζάνης. Βασικός στόχος ήταν να εισηγηθεί το διάλογο και να συμβολίσει το διάλογο. Έχουν από το 1990 υπάρξει πολλές και μεγάλες αλλαγές στην τοπική κοινωνία, σημαντικές βελτιώσεις σε όλα τα πεδία. Βέβαια, υπάρχουν ακόμα πολλά προβλήματα που πρέπει να λυθούν και για να λυθούν, αυτό που λείπει, κατά τη γνώμη μας, είναι ο διάλογος. Όλα αυτά τα χρόνια ζήσαμε σε κάθε βήμα στη Θράκη την κυριαρχία δύο παράλληλων μονολόγων που δεν συναντιούνται, ο ένας της μειονότητας, ο άλλος της πλειονότητας. Αυτό σημαίνει ότι ο καθένας λέει τη δική του γνώμη, εκφράζει το δικό του δίκιο, χωρίς να ακούει ούτε να παίρνει υπόψη τη γνώμη του άλλου και χωρίς να βρίσκει κανένα δίκιο στους άλλους.
Όπως είπα εισαγωγικά την πρώτη μέρα του συνεδρίου: «Εισηγούμαστε, μαζί με τους συνεργανωτές του ΕΛΙΑΜΕΠ ότι οι λύσεις για όλα τα προβλήματα που αφορούν τους πολίτες της μειονότητας δεν μπορούν να βρεθούν όσον καιρό η πολιτεία και η πλειονότητα αποφασίζει χωρίς τη γνώμη της μειονότητας. Επίσης όμως, μόνο σε αδιέξοδο οδηγεί ο μονόλογος της μειονότητας, που αντιπαρατίθεται στον άλλο μονόλογο της πλειονότητας. Στη θέση των δύο παράλληλων μονολόγων, εισηγούμαστε το διάλογο. Εισηγούμαστε ότι είναι μεγάλη η ανάγκη για το παρόν και το μέλλον της Θράκης ο διάλογος μεταξύ μειονότητας και πλειονότητας. Όπως βλέπετε στο πρόγραμμα τον λόγο θα πάρουν εξίσου μέλη της πλειονότητας και της μειονότητας από όλους τους πολιτικούς χώρου. Είναι ίσως η πρώτη φορά που γίνεται μια τέτοια δημόσια παρουσία κοινή με στόχο το διάλογο. Ελπίζουμε ότι το συνέδριο θα αποτελέσει ένα πρώτο βήμα προς το δρόμο της αντιμετώπισης όλων των εκκρεμών ζητημάτων με το διάλογο και τη διαπραγμάτευση».

«Αθέμιτα τα δημοσιεύματα που «ενημέρωναν» προτού αρχίσει (!) το συνέδριο ότι ειπώθηκε δήθεν πως πρέπει να καταργηθεί η Συνθήκη της Λωζάνης»

ΠτΘ: Γιατί το συνέδριο για τη Συνθήκη της Λωζάνης τώρα, αφού και σ’ αυτήν την επιλογή ασκήθηκε κριτική;
Α.Φ.: Προσοχή, το συνέδριο αφορούσε όχι τη Συνθήκη της Λωζάνης γενικά, αλλά τις μειονοτικές ρυθμίσεις που προβλέπει και έθετε το ερώτημα, σε ποιο βαθμό αυτές οι ρυθμίσεις ανταποκρίνονται στις ανάγκες του παρόντος, καθώς έχει περάσει από το 1923 κοντά ένας αιώνας. Αυτό το υπογραμμίζω γιατί έγιναν διάφορα απολύτως αθέμιτα δημοσιεύματα, που παραβιάζοντας κάθε δεοντολογία «ενημέρωναν» προτού αρχίσει (!) το συνέδριο ότι σε αυτό ειπώθηκε δήθεν πως πρέπει να καταργηθεί η Συνθήκη της Λωζάνης. Αυτή την ανοησία δεν την είπε βεβαίως κανένας. Η Συνθήκη της Λωζάνης είναι πριν απ’ όλα μια συνθήκη ειρήνης. Με αυτό της το περιεχόμενο, όλοι ανεξαιρέτως στη Θράκη και ολόκληρη την Ελλάδα την επιθυμούν, ας πούμε, αιώνια. Δηλαδή, η ειρήνη με κάθε μέσο είναι το μοναδικό και απολύτως αναγκαίο ζητούμενο για σήμερα και για πάντοτε. Όπως είπε στο συνέδριο ο προσκεκλημένος ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Αθηνών και τέως δικαστής του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Χρ. Ροζάκης, η Συνθήκη της Λωζάνης είναι μια συνθήκη που συνάπτεται μετά από έναν πόλεμο, είναι συνθήκη «προστασίας» των μειονοτήτων που δεν ανταλλάχθηκαν μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Το 1923 όμως είναι πολύ μακριά στο παρελθόν. Υπάρχει σήμερα, επιπλέον της Συνθήκης της Λωζάνης, ένα διεθνές νομικό οπλοστάσιο που προκύπτει από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, από το Σύμβαση Πλαίσιο για την Προστασία των Εθνικών Μειονοτήτων και από άλλες συναφείς ρυθμίσεις. Πέρα από την αναντίρρητη για όλους επιθυμητή πορεία στο παρόν και το μέλλον με την ειρηνική συμβίωση με όλα τα άλλα κράτη, το ζητούμενο στην ευρωπαϊκή μας εποχή είναι στην Ελλάδα, ως ένα σύγχρονο δημοκρατικό κράτος, όλοι ανεξαιρέτως οι πολίτες να απολαμβάνουν τα αγαθά της ισότητας και ισονομίας, της δημοκρατίας και της ισότητας ευκαιριών.

«Η ποσόστωση άνοιξε τον έως τα μέσα του 1990 κλειστό δρόμο των παιδιών της μειονότητας προς την ανώτερη εκπαίδευση στα πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ της χώρας»

ΠτΘ: Αυτή είναι και η λογική της ποσόστωσης…
Α.Φ.: Αυτή, μάλιστα, είναι η λογική της ποσόστωσης και της θετικής δράσης που αποτελεί το πρόγραμμα. Τα μέλη της μειονότητας σε σχολική ηλικία να απολαμβάνουν το βασικό ανθρώπινο δικαίωμα στην εκπαίδευση με την εξασφάλιση των ίσων ευκαιριών για όλους. Γι’ αυτό στο συνέδριο μία από τις συνεδρίες ήταν αφιερωμένη στις «θετικές διακρίσεις», με το ερώτημα «υπέρ ή κατά;». Την προέδρευε ο τέως Ευρωπαίος Συνήγορος του Πολίτη και ομότιμος καθηγητής στο πανεπιστήμιο Αθηνών, Νικηφόρος Διαμαντούρος. Σε αυτή τη συνεδρία ειπώθηκε ότι είναι διεθνής η πρόβλεψη να διορθώνονται αδικίες του παρελθόντος με μέτρα θετικών διακρίσεων, για να μπορέσουν τα μέλη κοινωνικών ομάδων που έχουν για ιστορικούς λόγους υποστεί κοινωνικές αδικίες να φτάσουν στο επίπεδο να μπορούν να συναγωνιστούν ισότιμα την πλειονότητα. Σε αυτή τη συνεδρία, η συνεργάτρια του προγράμματος, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο Αθηνών, Νέλλη Ασκούνη παρουσίασε ερευνητικά στοιχεία για τους φοιτητές της μειονότητας, από τα οποία προκύπτει φανερά ότι η ποσόστωση λειτούργησε με πολύ θετικό τρόπο. Παρά τις δυσκολίες και τα προβλήματα, τις δυσκολίες στη γλώσσα και τον μακρύτερο χρόνο σπουδών, η ποσόστωση άνοιξε τον έως τα μέσα του 1990 κλειστό δρόμο των παιδιών της μειονότητας προς την ανώτερη εκπαίδευση στα πανεπιστήμια και τα ΤΕΙ της χώρας τους. Είναι πολύ ενδιαφέροντα και πολύ αισιόδοξα αυτά τα ερευνητικά πορίσματα. Αξίζει κάποια στιγμή ο «Παρατηρητής της Θράκης» να αφιερώσει ένα δημοσίευμά του αποκλειστικά σε αυτό το θέμα.

«Το Συνέδριο έδειξε ότι η ζύμωση των ιδεών είναι αυτή που ανοίγει το δρόμο για να εφευρεθούν λύσεις»

ΠτΘ: Δεσμευόμαστε ότι για τα ερευνητικά πορίσματα από την έρευνα της κ. Νέλλης Ασκούνη θα έχουμε εκτενή συνομιλία μαζί της σύντομα. Θέλετε όμως να αναφερθούμε εν ολίγοις και στα υπόλοιπα θέματα που εθίγησαν στις υπόλοιπες συνεδρίες του;
Α.Φ.: Εθίγησαν τα θέματα της σαρίας, της μειονότητας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, η ίδια η Συνθήκη και η θέση των μειονοτήτων σήμερα… Δεν κατέληξε σε λύσεις για όλα τούτα το συνέδριο, άλλωστε ένα συνέδριο είναι χώρος ανταλλαγής και ζύμωσης ιδεών. Έδειξε όμως ότι η ζύμωση των ιδεών είναι αυτή που ανοίγει το δρόμο για να εφευρεθούν λύσεις. Να δώσω το παράδειγμα της σαρίας. Εκτέθηκαν απόψεις τόσο υπέρ όσο και κατά της εφαρμογής του ισλαμικού δικαίου, της σαρίας. Οι απόψεις κατά της εφαρμογής στηρίζονταν σε ισχυρά επιχειρήματα, στα ανθρώπινα δικαιώματα, στα δικαιώματα των γυναικών και των παιδιών ιδίως για τα ζητήματα διαζυγίου, διατροφής, επιμέλειας παιδιών και κληρονομιάς. Αναφέρθηκε από τον νομικό Γ. Κτιστάκι, κάτι που προσωπικά δεν ήξερα και μου έκανε μεγάλη εντύπωση, ότι τα διαζύγια στον πληθυσμό της μειονότητας είναι κατά πολύ περισσότερα από αυτά στον πληθυσμό της χώρας γενικά. Αυτό οπωσδήποτε χρειάζεται σκέψη και αντιμετώπιση. Να προσθέσω ότι προσωπικά, παρά το σεβασμό μου στη θρησκεία και τους κανόνες της για όλους τους θρησκευόμενους ανθρώπους όλων των θρησκειών, με αγγίζει πάρα πολύ το θέμα της παραβίασης των δικαιωμάτων των γυναικών, από όπου κι αν προέρχεται. Ανάμεσα σε όσους μίλησαν υπέρ της σαρίας όμως ήταν και ένας ομιλητής, ο Ε. Δεδέ που είπε (μέσω της ανάγνωσης της ομιλίας του) ότι είναι διαφορετικό θέμα η τελετουργία του γάμου με βάση το Ιερό Κοράνι και διαφορετικό οι διευθετήσεις της κληρονομιάς και των θεμάτων που θέτει το διαζύγιο και οι οποίες θα έπρεπε να εναρμονιστούν με την προστασία που προσφέρει το αστικό δίκαιο. Πρόκειται για άποψη που απαιτεί προσοχή και μελέτη, άποψη για διάλογο και διαπραγμάτευση ανάμεσα στο υπέρ και το κατά της σαρίας.

«Είναι σημαντικό και ήταν γόνιμο και ελπιδοφόρο ότι, παρά τα εμπόδια, σε αυτό συνέδριο αντιπαρατέθηκαν απόψεις και θέσεις για ζητήματα σοβαρά, ευαίσθητα και δύσκολα»

ΠτΘ: Τώρα που τελειώσαμε με τη σύντομη ανασκόπηση του Συνεδρίου, και αφού κατανοήσαμε όλοι τη σημαντικότητά του σε σχέση και με το περιβάλλον του και τη γενική αποδοχή του από όσους το παρακολούθησαν, εσείς που το διοργανώσατε πώς θα το αξιολογούσατε ως προς την αποτελεσματικότητά του, τι απολογισμό θα κάνατε;
Α.Φ.: Ο απολογισμός του Συνεδρίου παρά τις δυσκολίες και τα προβλήματα ήταν θετικός. Είναι σημαντικό και ήταν γόνιμο και ελπιδοφόρο ότι, παρά τα εμπόδια, σε αυτό συνέδριο αντιπαρατέθηκαν απόψεις και θέσεις για ζητήματα σοβαρά, ευαίσθητα και δύσκολα. Η αντιπαράθεση δεν ήταν μονόλογοι παράλληλοι ούτε διάλογος κουφών. Αλληλοαποκλείονταν κάποιες απόψεις, άλλες όμως αλληλοσυμπληρώνονταν ή μπορούσαν να βρουν δρόμο αλληλοσυμπλήρωσης και μέσης οδού. Κι ακόμα, επηρέαζαν τα επιχειρήματα από τη μια πλευρά προς την άλλη, τουλάχιστον προκαλώντας ερωτηματικά. Όπως είπε ο κατ’ εξοχήν ειδικός «διαμεσολαβητής», ο τέως Ευρωπαίος Συνήγορος του Πολίτη, είναι πολύ αισιόδοξο δείγμα αυτό το συνέδριο, καθώς έγιναν αντεγκλήσεις και αντιπαραθέσεις, διαμαρτυρίες και αποχωρήσεις και όμως η αίθουσα παρέμεινε κατάμεστη και οι συμμετέχοντες συνέβαλαν όχι μόνο ακούγοντας αλλά επίσης συμβάλλοντας στο διάλογο. Είναι εύκολος ο δρόμος για τον καθένα μας να φωνάζει τη μία και μοναδική, σωστή του άποψη και να καταγγέλλει τις λάθος απόψεις των άλλων. Είναι πολύ πιο δύσκολη και κοπιώδης και χρονοβόρα και βασανιστική η δημοκρατία. Πρέπει να ακούς τον άλλο με τον οποίο διαφωνείς, πρέπει να του δίνεις χώρο, να ψάχνεις να καταλάβεις πού έχει κι αυτός δίκιο. Και είναι ακόμα πιο δύσκολο να βρεις το κουράγιο να τον συναντήσεις στη μέση του δρόμου που σας χωρίζει. Η δημοκρατία είναι δύσκολη, ο διάλογος έχει μεγάλο ηθικό κόστος και οι συμβιβασμοί είναι καμιά φορά έως και οδυνηροί. Όμως, άλλος δρόμος για τη συμβίωση δεν υπάρχει. Αν δεν ακολουθήσει κανείς το δρόμο της δημοκρατίας, μόνο αδιέξοδα που φέρνουν κακά τον περιμένουν. Τα αδιέξοδα δεν οδηγούν κανένα να βγει νικητής, καταλήγουν να τους κάνουν όλους πολλαπλά ηττημένους. Και έτσι βγαίνουν όλοι χαμένοι, ενώ οι νέες γενιές περιμένουν.

«Πισωγύρισμα, αταίριαστο προς τον στόχο του συνεδρίου η μη πραγματοποίηση της ομιλίας στα τουρκικά»

Πτθ: Δεν πήραν όμως όλοι μέρος στο διάλογο, μάθαμε…
Α.Φ.: Αναφέρεστε στο συμβάν που προκάλεσε θόρυβο και διάφορων ειδών δημοσιεύματα. Ένας από τους καλεσμένους ομιλητές της μειονότητας, για τον οποίο είχαμε προβλέψει διερμηνεία, θα μιλούσε τουρκικά, με αιτιολογία ότι είναι μεν έλληνας πολίτης αλλά μεγάλωσε και σπούδασε στην Τουρκία και τα ελληνικά του δεν είναι ακόμα επαρκή για τον δημόσιο επίσημο λόγο. Δεν μπόρεσε να μιλήσει τουρκικά. Την ομιλία του πάντως την ακούσαμε στο συνέδριο από συνεργάτη του μέλος της μειονότητας σε μετάφραση στα ελληνικά. Ήταν ένα ατυχές γεγονός. Η τουρκική είναι μητρική γλώσσα του αναμφίβολα μεγαλύτερου ποσοστού της μειονότητας. Επίσης διδάσκεται δίπλα στην ελληνική δεκαετίες τώρα στο μειονοτικό σχολείο και από το 2006, με νόμο του ελληνικού κράτους, διδάσκεται ως γλώσσα επιλογής στα γυμνάσια, δηλαδή στα δημόσια ελληνικά σχολεία της Θράκης. Ήταν πισωγύρισμα, αταίριαστο προς τον στόχο του συνεδρίου. Όπως όμως είπε η Θ. Δραγώνα απευθυνόμενη προς τους συνέδρους, καμία εξέλιξη δεν είναι ευθύγραμμη. Έχει μπρος και πίσω, για να πάει πάλι μπρος.

Εδώ θα ήθελα να προσθέσω ένα παράπονο προς την άλλη μεριά, της μειονότητας, προς όσους αποχώρησαν από το συνέδριο και αρνήθηκαν εξαιτίας του συμβάντος να πάρουν μέρος στο διάλογο. Είχαν δίκιο να κρίνουν αντιδημοκρατικό το να μην ακουστεί μια ομιλία στην τουρκική γλώσσα. Θα μπορούσαν όμως, κατά τη γνώμη μου, να εκφράσουν αυτή τους τη διαφωνία και διαμαρτυρία παραμένοντας στο συνέδριο και υποστηρίζοντας την αντίθεσή τους με πολλούς άλλους τρόπους. Επέλεξαν την αποχώρηση. Γύρισαν την πλάτη στον τέως Ευρωπαίο Συνήγορο του Πολίτη, στον τέως δικαστή του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και, για να εκφράσουν το δίκιο τους, αρνήθηκαν το διάλογο με όλους, άρα και με αυτούς τους δύο. Αλλά και πάλι δεν είναι τόσο απλό το θέμα, γιατί θα μπορούσαν εύκολα να αντείπουν ότι τους ζητάω εδώ μια στάση που εγώ δεν πήρα, μια στάση που δεν κράτησα και το λάθος έγινε δεκτό, άρα η κριτική που απευθύνω, μου επιστρέφεται… δύσκολο θέμα ο διάλογος και η δημοκρατία.

Να προσθέσω όμως κάτι άλλο, που νομίζω είναι το πιο σημαντικό απ’ όλα. Δεν αποχώρησαν τα μέλη της μειονότητας γενικά. Άλλοι αποχώρησαν, ενώ άλλοι έμειναν και μίλησαν και πήραν θέση και για το συμβάν και για όλα τα θέματα του συνεδρίου. Και η αίθουσα παρέμεινε γεμάτη από την πρώτη μέρα έως το τέλος. Με άλλα λόγια, παρά όλα τούτα, έγιναν πολύ σημαντικά πράγματα σε αυτό το συνέδριο. Έγινε πραγματικός διάλογος, που είναι τόσο σπάνιος. Αντιπαρατέθηκαν απόψεις και γνώμες για όλα τα ζητήματα. Και δεν αντιπαρατέθηκαν άγονα, γιατί οι αντιρρήσεις δημιουργούσαν ερωτηματικά και απαιτούσαν περαιτέρω επεξεργασία.
Υπάρχει και κάτι ακόμα πιο σημαντικό. Δεν μίλησαν μόνο οι προσκεκλημένοι ομιλητές. Μίλησε ο κόσμος, η κοινωνία των πολιτών της Θράκης. Μίλησαν απλοί άνθρωποι από την πλειονότητα και από τη μειονότητα χωρίς κανένας να διστάσει απέναντι στους επώνυμους στην έδρα. Και είπαν δημόσια και με αξιοπρέπεια τη γνώμη τους, έκαναν κριτική, διαφώνησαν με τον ομιλητή, εκφράσανε αυτό που πιστεύουν, έκαναν προτάσεις. Αυτός είναι ο διάλογος.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.