Τα ταξιδια του Κολομβου στον Νεο Κοσμο
Σε συνέχεια των προηγούμενων περιπλανήσεων (βλ. εδώ), ερχόμαστε στο πιο διάσημο ερευνητικό ταξίδι της Ιστορίας των Μεγάλων Γεωγραφικών Ανακαλύψεων. Η ανακάλυψη του Νέου Κόσμου από τον Χριστόφορο Κολόμβο είναι αναμφισβήτητα αυτή η οποία άλλαξε για πάντα τη μορφή και τη φυσιογνωμία τού έως τότε γνωστού κόσμου και είχε κοσμοϊστορικές συνέπειες σε όλους τους τομείς της κοινωνίας, της οικονομίας και του πολιτισμού.
Ο ταξιδευτής Χριστόφορος Κολόμβος αποτελεί μία μάλλον αμφιλεγόμενη προσωπικότητα του τέλους του Μεσαίωνα. Κάποιοι πιστεύουν ότι ήταν ένας άνθρωπος ο οποίος έκανε στις περισσότερες σκέψεις του λάθος και ότι δεν του άξιζε όλη η μεταγενέστερη φήμη που κατέκτησε, ενώ άλλοι τον παρουσιάζουν ως τον μεγαλύτερο και πιο τολμηρό ταξιδευτή που σάλπαρε προς το άγνωστο με πενιχρά μέσα. Άλλοι τον θεωρούν ήρωα και άλλοι δολοφόνο των αυτοχθόνων πληθυσμών της αμερικανικής ηπείρου. Οπωσδήποτε η αλήθεια, όπως συμβαίνει συνήθως, βρίσκεται κάπου στη μέση.
Η καταγωγή του καλύπτεται από ένα πέπλο μυστηρίου και δεν είναι ιστορικά εξακριβωμένη. Γενικά, είναι κοινώς παραδεκτό ότι γεννήθηκε στη Γένοβα το 1451. Κάποιοι, όμως, θεωρούν ότι ήταν Ισπανός στην καταγωγή, Πολωνός, Σκωτσέζος ή ακόμη και Έλληνας! Αυτές οι θεωρίες, όμως, είναι μάλλον ανυπόστατες, εφόσον ο ίδιος ο Κολόμβος έλεγε πως ήταν Γενοβέζος στην καταγωγή. Ο άνδρας αυτός, επομένως, γόνος μιας μεσοαστικής οικογένειας υφαντουργών, γεννήθηκε και μεγάλωσε σε μία πόλη με μεγάλη ναυτική παράδοση, τη Γένοβα, και κατά πάσα πιθανότητα έγινε ναυτικός από μικρή ηλικία.
Σε ηλικία περίπου είκοσι πέντε ετών, ήδη έμπειρος ναυτικός, βρέθηκε εξαιτίας ενός ναυαγίου στην Πορτογαλία, την ευρωπαϊκή χώρα που πρωτοστατούσε τότε στις εξερευνήσεις. Εκεί, επιδόθηκε αμέσως στην προσπάθεια να πείσει τον τότε βασιλέα της, Ιωάννη Β΄, να χρηματοδοτήσει ένα ταξίδι προς τα μυθικά πλούτη της Ανατολής, διαπλέοντας προς τα δυτικά τον Ατλαντικό Ωκεανό. Πώς, όμως, είχε φτάσει ο Χριστόφορος Κολόμβος να διαμορφώσει αυτές τις απόψεις;
Είναι αρκετά διαδεδομένη η γνώμη ότι ο Κολόμβος ήταν από τους λίγους που πίστευαν εκείνη την εποχή ότι η γη ήταν στην πραγματικότητα στρογγυλή και όχι επίπεδη. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η αλήθεια είναι ότι τον 15ο αιώνα όλοι οι μορφωμένοι άνθρωποι γνώριζαν και είχαν πλέον πειστεί ότι η γη είναι σφαιρική. Ο ίδιος ο Κολόμβος ήταν αρκετά μορφωμένος και είχε μελετήσει ενδελεχώς τα έργα μεγάλων γεωγράφων της αρχαιότητας, όπως τον Πλίνιο τον Νεώτερο (61-113μ.Χ.) και τον Πτολεμαίο, αλλά και τις περιγραφές των ταξιδιών του Μάρκο Πόλο και το “Imago mundi” τουΠιερ ντ’ Αγί.[1]Είχε επηρεαστεί, επίσης, αρκετά από τον σύγχρονό του γεωγράφο, αστρονόμο και μαθηματικό Πάολο Τοσκανέλι (1397-1482), ο οποίος ενστερνιζόταν την άποψη του γεωγράφου Στράβωνα (64 π.Χ.-24 μ.Χ.) ότι μπορούσε να φτάσει κανείς στις Ινδίες πλέοντας από τα δυτικά.
Οι απόψεις αυτές, του Τοσκανέλι και του Κολόμβου, φαίνεται πως δεν βρήκαν και μεγάλη απήχηση στην πορτογαλική αυλή. Έτσι, ο Κολόμβος αποφάσισε να στραφεί προς την έτερη υπερδύναμη –αν και καταχρεωμένη– εκείνης της εποχής: την προσφάτως ενωμένη Ισπανία του Φερδινάνδου της Αραγώνας και της Ισαβέλλας της Καστίλλης. Αυτοί οι φανατικά καθολικοί μονάρχες είχαν ενώσει τα βασίλειά τους μέσω του γάμου τους, το 1469, και είχαν εξαπολύσει την ίδια εποχή μία επιχείρηση εθνικής κάθαρσης της Ιβηρικής χερσονήσου, με θύματά τους τόσο τους μουσουλμάνους όσο και τους Εβραίους κατοίκους της.
Η τραγική ειρωνεία είναι ότι ακριβώς αυτές οι λάθος απόψεις που είχε ο Κολόμβος ήταν τελικά και εκείνες οι οποίες οδήγησαν στην υλοποίηση του παράτολμου επιχειρήματός του. Ενώ ο Ερατοσθένης (276-195 π.Χ.) είχε υπολογίσει με σχετική ακρίβεια την περιφέρεια της γης, δηλαδή 39.690 περίπου χλμ. σε σχέση με την πραγματική τιμή, που είναι 40.075 περίπου χλμ., ο Κολόμβος είχε επιλέξει να ενστερνιστεί την άποψη του Πτολεμαίου, ο οποίος προσδιόριζε την περιφέρεια της γης σε 33.000 περίπου χλμ. Ο ίδιος, μάλιστα, πίστευε πως αυτή ήταν ακόμα πιο μικρή, γύρω στα 30.000 χλμ. Επομένως, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Κολόμβου, η απόσταση από τα Κανάρια Νησιά ως τη Ζιπάγκου –όπως έλεγαν τότε τη σημερινή Ιαπωνία– θα έπρεπε να είναι γύρω στα 3.800 χλμ.
Το λάθος του Κολόμβου ήταν τραγικό, αν σκεφτεί κανείς ότι η παραπάνω απόσταση είναι στην πραγματικότητα 19.600 χλμ. Αυτό ακριβώς, όμως, το λάθος ήταν εκείνο το οποίο κατάφερε να πείσει τους καθολικούς μονάρχες της Ισπανίας να παραχωρήσουν στον μεγαλομανή Γενουάτη ναυτικό ένα πλοίο για να πλεύσει προς δυσμάς, με σκοπό να φτάσει στις Ινδίες. Όσο για το γεγονός ότι μεταξύ Ευρώπης και Ασίας παρεμβαλλόταν μία ολόκληρη ήπειρος, αυτό φυσικά ο Κολόμβος δεν μπορούσε να το γνωρίζει, αφού μετά το ατυχές παρενθετικό εγχείρημα των Βίκινγκ τον 11ο αιώνα, όλοι οι Ευρωπαίοι είχαν λησμονήσει την ύπαρξη της αμερικανικής ηπείρου.
Παρά το γεγονός, λοιπόν, ότι οι πανεπιστημιακοί της Σαλαμάνκα,[2] στους οποίους ο Γενουάτης είχε παρουσιάσει τις προθέσεις του περί του ταξιδιού που προτίθετο να πραγματοποιήσει, είχαν απορρίψει ως παρανοϊκό το εγχείρημα του Κολόμβου, οι καθολικοί μονάρχες, που χρειάζονταν απεγνωσμένα χρήματα για να τερματίσουν τη Reconquista,[3] φάνηκαν να δελεάζονται ευχάριστα από τις ουτοπικές προτάσεις του Κολόμβου και τα μυθικά πλούτη των Ινδιών. Η πτώση της Γρανάδας, μάλιστα, το 1492 σε χριστιανικά χέρια, η οποία τερμάτισε τον πόλεμο μουσουλμάνων και χριστιανών, φαίνεται πως έσπρωξε κι άλλο τη σκέψη των βασιλέων προς εκείνη την κατεύθυνση, όπως και η πρόθεση του Χριστόφορου να «φέρει» τον χριστιανισμό στους λαούς που θα συναντούσε στο ταξίδι του και μαζί, φυσικά, και την απαιτούμενη υποταγή τους στους μονάρχες της Ισπανίας. Οπωσδήποτε, όμως, οι μονάρχες θα είχαν κουραστεί και ως έναν βαθμό από τις χρόνιες και εκτεταμένες προσπάθειες τις οποίες πραγματοποιούσε επίμονα ο Κολόμβος, σε καθημερινή σχεδόν βάση, προκειμένου να τους πείσει να χρηματοδοτήσουν το «τρελό» του εγχείρημα.
Αξίζει να αναφέρουμε εδώ ότι δύο ακόμη ταξιδευτές είχαν αποπειραθεί να πλεύσουν προς τις Ινδίες, διαπλέοντας τον Ατλαντικό από τα δυτικά, αλλά δεν γύρισαν ποτέ πίσω: ήταν οι αδελφοί Βιβάλντι το 1291 και ο Φλαμανδός βαν Όλμεν το 1488, με χορηγό τον ίδιο εκείνο βασιλέα της Πορτογαλίας που είχε απορρίψει τον Κολόμβο, τον Ιωάννη Β΄ της Πορτογαλίας. Εδώ, λοιπόν, ακριβώς έγκειται η μεγάλη προσφορά του Κολόμβου: ο άνθρωπος αυτός, ενώ έκανε τόσα πολλά λάθη, ήταν εκείνος που αψήφησε εν τέλει τις δυσκολίες και επέλεξε να σαλπάρει προς το άγνωστο. Μαζί με το Σάντα Μαρία, το πλοίο που του είχαν παραχωρήσει οι καθολικοί μονάρχες, του δόθηκαν άλλα δύο πλοία με ιδιωτική χρηματοδότηση, το Νίνια και το Πίντα. Έτσι, στις 3 Αυγούστου 1492, μετά από προσπάθειες πολλών χρόνων, ο Κολόμβος, με τον νεοαποκτηθέντα τίτλο του Ναυάρχου του Ωκεανού, σάλπαρε προς το άγνωστο από το λιμάνι του Πάλος με πλήρωμα ενενήντα άνδρες.
Μετά από μια σύντομη στάση για ανεφοδιασμό στα Κανάρια Νησιά, στις 6 του Σεπτέμβρη, ξεκίνησαν τον διάπλου του Ατλαντικού. Στις 12 του Οκτώβρη, όταν πια το πλήρωμα είχε χάσει κάθε ελπίδα και είχε φτάσει στα πρόθυρα της ανταρσίας, οι γενναίοι άντρες του Κολόμβου προσάραξαν σε ένα νησί στις Μπαχάμες, το οποίο ο Κολόμβος ονόμασε Σαν Σαλβαδόρκαι το κατέλαβε εις το όνομα των βασιλέων του.
Οι αρχικά αρμονικές σχέσεις των Ισπανών με τους ντόπιους ιθαγενείς, τους οποίους ο Κολόμβος ονόμασε Ινδιάνους, αφού πίστευε ακράδαντα πως βρισκόταν στις Ινδίες, γρήγορα εξελίχθηκαν σε θυελλώδεις, ιδιαίτερα μετά από τη διαπίστωση των άπληστων κονκισταδόρων ότι στο νησί δεν υπήρχε χρυσάφι ούτε για δείγμα. Λίγες μέρες αργότερα, ο Κολόμβος κατέκτησε και τη γειτονική Κούβα, την οποία και βάφτισε Ισπανιόλα, αφού το περίγραμμα του νησιού του θύμιζε εκείνο της Ισπανίας. Και πάλι, όμως, χρυσάφι οι Ευρωπαίοι δεν είδαν πουθενά. Προς το παρόν, τα μόνα πολύτιμα υπάρχοντα που θα γνώριζαν και θα έφερναν σταδιακά πίσω μαζί τους οι κατακτητές του Νέου Κόσμου θα ανήκαν όλα στο γαστρονομικό πεδίο: πράγματι, ο ανανάς, το καλαμπόκι, το κακάο, η ντομάτα, η πατάτα, αλλά και ο καπνός, έμελλε να κατακλύσουν τις αγορές της Ευρώπης λίγα μόλις χρόνια μετά.
Ανήμερα των Χριστουγέννων και ενώ το κυνήγι των ιθαγενών και του χρυσού εξελισσόταν χωρίς αποτέλεσμα, το Σάντα Μαρία προσέκρουσε σε ύφαλο κι έτσι, τον Γενάρη του 1943, μονάχα δύο καράβια κατάφεραν να γυρίσουν πίσω στην πατρίδα. Ο Κολόμβος επέστρεψε θριαμβευτής, αν και με άδεια χέρια, στην Ισπανία. Πραγματοποίησε άλλα τρία ταξίδια στον Νέο Κόσμο. Το δεύτερο ταξίδι του κράτησε από το 1493 ως το 1496 και σε αυτό ο Κολόμβος εποίκισε και εξερεύνησε την Καραϊβική. Στο τρίτο του ταξίδι το 1498 κατέβηκε νότια μέχρι τη Βενεζουέλα στη Νότιο Αμερική, αλλά κατηγορήθηκε από το πλήρωμά του για κακοδιοίκηση και διαφθορά και μεταφέρθηκε σιδηροδέσμιος πίσω στην πατρίδα. Το 1502 κατάφερε να εξασφαλίσει την υποστήριξη των βασιλέων για ένα ακόμη τελευταίο ταξίδι στην Κεντρική Αμερική, όπου ανακάλυψε την Ονδούρα και τον Παναμά, αλλά οι ανταρσίες εναντίον του το έκαναν και αυτό να τελειώσει άδοξα.
Πρέπει να σημειωθεί εδώ ότι ένας από τους λόγους που ο Κολόμβος είχε πέσει στη δυσμένεια των βασιλέων ήταν, την ίδια χρονική περίοδο, η ανακάλυψη του δρόμου των Ινδιών από τα ανατολικά, από τον άλλο μεγάλο εξερευνητή Βάσκο ντα Γκάμα. Επιπλέον, το 1504 πέθανε η Ισαβέλλα, η κυριότερη υποστηρίκτρια των ταξιδιών του. Έτσι, ο τολμηρός αυτός άνδρας, που διέπραξε τόσα λάθη όσο και ηρωισμούς και έδωσε το όνομά του στο κράτος της Κολομβίας, πέθανε το 1506, μόνος και λησμονημένος από τη βασιλική προστασία. Μέχρι το τέλος της ζωής του, ο άνδρας αυτός δεν παραδέχτηκε ποτέ ότι είχε ανακαλύψει μία νέα ήπειρο.
*Η Λεύκη Σαραντινού είναι εκπαιδευτικός, ιστορικός και συγγραφέας.
[1] Έζησε από το 1351 ως το 1420, ήταν επίσκοπος του Καμπρέ και πρύτανης του Πανεπιστημίου του Παρισιού.
[2] Πόλη της δυτικής Ισπανίας, στην οποία ιδρύθηκε το 1218 το πρώτο πανεπιστήμιο της Ισπανίας. Στην πραγματικότητα αυτό υπήρχε ήδη από το 1134, αλλά αναγνωρίστηκε επισήμως το 1218.
[3] Έτσι ονομάστηκε η επιχείρηση ανάκτησης της Ιβηρικής χερσονήσου από τους χριστιανούς.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
