Η χρηση βιας και η νομιμοτητα

Το σύστημα οργάνωσης της διεθνούς κοινωνίας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βασίστηκε στην αρχή της νομιμότητας, και πιο συγκεκριμένα σε τρεις πυλώνες: (1) Στην απαγόρευση της χρήσης ένοπλης βίας μεταξύ κρατών. (2) Στην προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου. (3) Στην ελευθερία του εμπορίου.

Η απαγόρευση της απειλής ή χρήσης ένοπλης βίας μεταξύ κρατών εισάγεται στο άρθρο 2 (4) του Χάρτη του ΟΗΕ, είναι κανόνας εθιμικού διεθνούς δικαίου και έχει τον χαρακτήρα κανόνα αναγκαστικού δικαίου (jus cogens) από τον οποίο δεν επιτρέπεται απόκλιση. Η απαγόρευση αφορά την εδαφική κυριαρχία των κρατών και δεν συναρτάται με το πολίτευμα ή το είδος διακυβέρνησής τους και επιδέχεται δύο εξαιρέσεις:

Τη χρήση βίας (1) κατ’ εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας (ΣΑ) με βάση το κεφάλαιο VII του Χάρτη και (2) μονομερώς από τα κράτη σε άσκηση του δικαιώματος ατομικής ή συλλογικής άμυνας όπως προβλέπεται στο άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ. Η επίκληση του δικαιώματος άμυνας είναι η μόνη περίπτωση νόμιμης μονομερούς χρήσης βίας από τα κράτη.

Η ευφορία για την επικράτηση της νομιμότητας όσον αφορά την απαγόρευση χρήσης βίας που υπήρξε αμέσως μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου το 1989 διαλύθηκε μετά την άλλη πτώση, αυτή των δίδυμων πύργων στη Νέα Υόρκη την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Από τότε μέχρι σήμερα είμαστε μάρτυρες της ολοένα συχνότερης προσφυγής σε ένοπλη βία είτε με επίκληση ενός πολύ διευρυμένου δικαιώματος άμυνας είτε χωρίς καμία αιτιολογία, για την προαγωγή των συμφερόντων των κρατών ή διεκδικήσεών τους (κυρίως εδαφικών) σε βάρος άλλων κρατών.

Η πρωτοβουλία για αυτή την τάση ανήκει στα δυτικά μόνιμα μέλη του ΣΑ (κυρίως τις ΗΠΑ) και πλέον έχει προσχωρήσει σε αυτήν η Ρωσική Ομοσπονδία. Το συνολικό αποτέλεσμα είναι να αμφισβητείται η απαγόρευση της χρήσης βίας όπως την εισήγαγαν οι ιδρυτές του ΟΗΕ και την ερμήνευσε το Διεθνές Δικαστήριο του ΟΗΕ (ο πλέον έγκυρος θεσμός διαπίστωσης του διεθνούς δικαίου) σε έξι αποφάσεις και γνωμοδοτήσεις από το 1986 έως το 2024.

Το δικαίωμα άμυνας ασκείται υπό πολύ αυστηρές και σαφείς προϋποθέσεις σύμφωνα με το άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ για να αποκρουστεί μια ένοπλη επίθεση, η οποία έχει ήδη εκδηλωθεί. Παρ’ όλα αυτά υποστηρίχθηκε σύντομα μετά την ίδρυση του ΟΗΕ ότι είναι νόμιμη η άμυνα σε επικείμενη επίθεση.

Αυτή σύντομα μεταλλάχθηκε στο προληπτικό χτύπημα για να αντιμετωπιστούν μελλοντικές απειλές κατά της ασφάλειας του κράτους. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ισραήλ και των ΗΠΑ κατά του Ιράν τον Ιούνιο του 2025 και τον Φεβρουάριο του 2026 αιτιολογήθηκαν ως «προληπτική» άμυνα και έλαβαν χώρα ενώ παράλληλα διεξάγονταν διαπραγματεύσεις για την επίλυση του ζητήματος του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν.

Επιπλέον, η στρατιωτική δράση των ΗΠΑ κατά της Βενεζουέλας και η απαγωγή του προέδρου της χώρας τον Ιανουάριο του 2026 πραγματοποιήθηκε με επίκληση αιτιάσεων για εμπόριο ναρκωτικών από εγκληματικές οργανώσεις με την ανοχή ή την ανάμειξη του προέδρου χωρίς καμία αιτιολογία σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.

Η στρατιωτική δράση θύμιζε επιδρομή (όπως αυτές που διεξήγαγαν οι ΗΠΑ στο έδαφος του Μεξικού τον 19ο αιώνα για την καταδίωξη ληστών) που ταίριαζε περισσότερο με το δόγμα Μονρόε του 1823, το οποίο ρητά επανεισήχθη, παρά με κράτος δικαίου στη σύγχρονη διεθνή κοινωνία.

Είναι, επομένως, σαφής η αμφισβήτηση και διαφαίνεται η αποκήρυξη του κράτους δικαίου στη διεθνή κοινωνία. Η επιθετικότητα και τα αποτελέσματά της παρουσιάζονται ως πολιτικά δικαιολογημένα και επιδιώκεται επάνω σ’ αυτή τη βάση η αποδοχή τους ως σύμφωνη με το δίκαιο. Αυτό προϋποθέτει μεταβολή του δικαίου, κάτι που δεν συνέβη.

Αντίθετα, η πλειοψηφία των κρατών-μελών του ΟΗΕ τάσσονται σαφώς υπέρ της συνεχιζόμενης ισχύος του κανόνα της απαγόρευσης χρήσης βίας.

Η διεθνής κοινωνία λειτουργεί εντός πλαισίου κράτους δικαίου εδώ και 81 χρόνια. Αυτό το πλαίσιο επιβίωσε του Ψυχρού Πολέμου και άλλων σοβαρών κρίσεων μετά το τέλος του. Ο ΟΗΕ είναι στο κέντρο αυτού του συστήματος και βασίζεται στην αποδοχή ότι το δίκαιο δεν λειτουργεί αποκομμένο από την πολιτική πραγματικότητα των διεθνών σχέσεων αλλά και ότι η αποδοχή της πολιτικής πραγματικότητας δεν γίνεται με τρόπο που να αντιβαίνει στο δίκαιο.

*Ο Κωνσταντίνος Αντωνόπουλος είναι καθηγητής Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου, κοσμήτωρ της Νομικής Σχολής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης.

(Το άρθρο πρωτοδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ»)

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.