Αφιερωμα στη νομπελιστρια Αν Καρσον
Πότε μια γυναικεία φωνή γίνεται μέρος της παγκόσμιας λογοτεχνικής συνείδησης; Πόσος χρόνος χρειάστηκε για να αναγνωριστεί ότι οι γυναίκες δεν είναι απλώς οι ηρωίδες των μεγάλων λογοτεχνικών έργων, αλλά και εκείνες που τα γράφουν, που διαμορφώνουν τις γλώσσες τους, που ανατρέπουν τις αφηγηματικές τους συμβάσεις και επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο;
Για αιώνες, η λογοτεχνική ιστορία γραφόταν κυρίως με ανδρικά ονόματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες δεν έγραφαν. Έγραφαν, δημιουργούσαν, πειραματίζονταν, εξέφραζαν τις αγωνίες και τις επιθυμίες τους, συχνά όμως σε συνθήκες που περιόριζαν την πρόσβασή τους στη δημόσια ζωή και στην πνευματική αναγνώριση. Άλλοτε έπρεπε να χρησιμοποιήσουν ψευδώνυμα, άλλοτε να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους να έχουν λόγο και άλλοτε να ξεπεράσουν την προκατάληψη ότι η γυναικεία γραφή αφορά αποκλειστικά τα προσωπικά συναισθήματα, την οικογένεια ή την ιδιωτική ζωή.
Το 1909, η Σουηδή συγγραφέας Σέλμα Λάγκερλεφ γίνεται η πρώτη γυναίκα που τιμάται με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Από εκείνη τη χρονιά μέχρι σήμερα, δεκαεννέα γυναίκες έχουν λάβει αυτήν την κορυφαία διεθνή λογοτεχνική διάκριση. Δεκαεννέα διαφορετικές διαδρομές, δεκαεννέα διαφορετικές γλώσσες και πολιτισμοί, δεκαεννέα τρόποι να αφηγηθεί κανείς την ανθρώπινη εμπειρία.
Χρειάστηκαν, λοιπόν, σχεδόν 120 χρόνια αδιάλειπτου αγώνα για να κατορθώσουν οι γυναίκες να αποκτήσουν εκείνη την ορατότητα που τους άρμοζε και να έχουν ισότιμη θέση με τους άρρενες ομότεχνούς τους στις υποψηφιότητες των Νόμπελ Λογοτεχνίας. Και κάπως έτσι φτάνουμε στη φετινή νομπελίστρια, την Καναδή Αν Κάρσον (Anne Carson), μια δημιουργό που συνομιλεί με την αρχαία Ελλάδα και φέρνει τους μύθους της στο παρόν.
Η φετινή νομπελίστρια λογοτεχνίας, Αν Κάρσον
Η φετινή επιλογή της Σουηδικής Ακαδημίας είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, γιατί το Νόμπελ Λογοτεχνίας απονεμήθηκε στην Αν Κάρσον, μια συγγραφέα που δύσκολα μπορεί να ενταχθεί σε μία μόνο λογοτεχνική κατηγορία. Ποιήτρια, δοκιμιογράφος, μεταφράστρια, κλασική φιλόλογος, δημιουργός θεατρικών έργων, η Κάρσον κινείται διαρκώς ανάμεσα στα είδη. Στο έργο της, η ποίηση συναντά το δοκίμιο, η φιλολογική μελέτη την προσωπική εξομολόγηση, η αρχαία τραγωδία τη σύγχρονη ψυχολογία και η λογοτεχνία τις εικαστικές τέχνες.
Γεννήθηκε στο Τορόντο του Καναδά το 1950. Η σχέση της με την αρχαία ελληνική γραμματεία άρχισε ήδη από την εφηβεία της. Ένας καθηγητής της, βλέποντας το ενδιαφέρον της για τις κλασικές σπουδές, προσφέρθηκε να της διδάξει αρχαία ελληνικά κατά τη διάρκεια του σχολικού διαλείμματος. Αυτή η μικρή εκπαιδευτική χειρονομία έμελλε να καθορίσει ολόκληρη τη μετέπειτα διαδρομή της.
Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, όπου απέκτησε διδακτορικό, και αργότερα δίδαξε σε σημαντικά πανεπιστήμια της Βόρειας Αμερικής. Η επιστημονική της ενασχόληση με την αρχαία γραμματεία δεν έμεινε αποκομμένη από τη δημιουργική γραφή της. Αντίθετα, οι δύο δραστηριότητες έγιναν αδιαχώριστες.
Η Κάρσον έχει μεταφράσει και επανερμηνεύσει έργα της Σαπφούς, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Η Σουηδική Ακαδημία, απονέμοντάς της το Νόμπελ, αναφέρθηκε στο «τολμηρό και ευφάνταστο έργο της, το οποίο, μέσα από έναν παιχνιδιάρικο διάλογο με την κλασική παράδοση, έχει δημιουργήσει νέες μορφές για τη σύγχρονη λογοτεχνία». Η διατύπωση από μόνη της είναι αποκαλυπτική. Δεν τιμά μόνο τη θεματική της σχέση με την αρχαιότητα, αλλά και την προσπάθειά της να ανανεώσει την ίδια τη μορφή της λογοτεχνίας.
Τα σημαντικότερα έργα της

Το «Έρως ο γλυκόπικρος», 1986 (Εκδόσεις Δώμα, 2019), είναι ένα από τα πρώτα βιβλία που την ανέδειξαν διεθνώς. Πρόκειται για ένα λογοτεχνικό δοκίμιο γύρω από τον έρωτα στην αρχαία ελληνική ποίηση, με αφετηρία κυρίως τη Σαπφώ και τον τρόπο με τον οποίο εκείνη περιγράφει την επιθυμία. Η Κάρσον εξετάζει τον έρωτα όχι ως μια κατάσταση πληρότητας, αλλά ως μια εμπειρία που γεννιέται από την απόσταση. Επιθυμούμε πάντα εκείνο που δεν έχουμε. Ο αγαπημένος άνθρωπος παραμένει εν μέρει απρόσιτος και αυτή ακριβώς η απόσταση τροφοδοτεί την επιθυμία. Κι έτσι ο έρωτας είναι ταυτόχρονα γλυκός και πικρός. Είναι η προσδοκία της ένωσης, αλλά και η συνειδητοποίηση ότι η απόλυτη ένωση είναι ίσως αδύνατη. Εδώ η Κάρσον δεν κάνει απλώς φιλολογική ανάλυση. Αφορμάται από την αρχαία ποίηση για να μιλήσει για μια εμπειρία που δεν έχει χάσει τίποτε από την επικαιρότητά της στο διάβα των αιώνων.

Ένα ακόμα από τα πιο γνωστά έργα της είναι η «Αυτοβιογραφία του κόκκινου» (Πατάκης, 2026), που κυκλοφόρησε το 1998. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα σε στίχους, μια ιδιαίτερη αφηγηματική σύνθεση που ξαναγράφει τον αρχαίο μύθο του Γηρυόνη και του Ηρακλή. Στην παραδοσιακή μυθολογία ο Γηρυόνης είναι ένα τέρας με τρία σώματα, το οποίο ο Ηρακλής καλείται να εξοντώσει στο πλαίσιο ενός από τους άθλους του. Η Κάρσον, όμως, αλλάζει ριζικά την οπτική. Ο Γηρυόνης γίνεται ένα κόκκινο φτερωτό αγόρι, ευαίσθητο και εσωστρεφές, που ζει με μια δύσκολη οικογενειακή ιστορία και αναζητά την ταυτότητά του. Ο Ηρακλής εμφανίζεται ως ένας νέος άνδρας με τον οποίο ο Γηρυόνης ερωτεύεται και αναπτύσσει μια σχέση που θα τον σημαδέψει.
Ο αρχαίος μύθος μετατρέπεται έτσι σε μια ιστορία έρωτα, απόρριψης, ενηλικίωσης και τραυματικής μνήμης. Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες επιλογές της συγγραφέως: δίνει φωνή σε εκείνον που ο μύθος είχε ορίσει ως τέρας και είχε καταδικάσει στον ρόλο του ηττημένου. Μας καλεί να κοιτάξουμε την ιστορία από την πλευρά του Άλλου, εκείνου που δεν είχε δικαίωμα να αφηγηθεί τη δική του εκδοχή. Η ανατροπή αυτή δεν είναι μόνο αισθητική. Είναι και βαθιά ανθρωπιστική. Η Κάρσον μάς υπενθυμίζει ότι κάθε ιστορία μπορεί να ειπωθεί από μια διαφορετική πλευρά και ότι εκείνος που εμφανίζεται ως τέρας μέσα σε μια αφήγηση μπορεί, αν του δοθεί φωνή, να αποκαλύψει την πιο ευάλωτη ανθρώπινη πλευρά.

Ένα άλλο έργο που αξίζει να αναφέρουμε είναι το «Η ομορφιά του συζύγου»,2001 (Εκδόσεις Πατάκη, 2023), ένα «φανταστικό δοκίμιο σε 29 τάνγκο», όπως το χαρακτηρίζει η ίδια. Σ’ αυτό εξετάζει τον έρωτα, τη συζυγική σχέση, την απιστία, την προδοσία και την ομορφιά. Η σχέση δύο ανθρώπων γίνεται αφορμή για μια ευρύτερη διερεύνηση της επιθυμίας και της αδυναμίας μας να γνωρίσουμε πλήρως τον άλλον.

Την ίδια περίπου περίοδο, 2000-2001, εκδίδεται και το «Men in the Off Hours», ένα έργο στο οποίο ιστορικά πρόσωπα, συγγραφείς, φιλόσοφοι αλλά και σύγχρονες μορφές συναντώνται μέσα σε ένα ιδιαίτερο ποιητικό σύμπαν. Μια πολύ ενδιαφέρουσα σύνδεση μεταξύ άλλων, είναι αυτή του Θουκυδίδη με τη Βιρτζίνια Γουλφ. Η ιστορία, η μνήμη και η καθημερινότητα γίνονται για μια ακόμα φορά ισότιμα υλικά της λογοτεχνίας της Κάρσον.
Στο«Nox», που κυκλοφόρησε το 2010, στρέφεται σε μια βαθιά προσωπική απώλεια, τον θάνατο του αδελφού της, Μάικλ. Πρόκειται για ένα ασυνήθιστο βιβλίο-αντικείμενο, σχεδιασμένο σαν ένα μακρύ αναδιπλούμενο αρχείο. Περιλαμβάνει φωτογραφίες, επιστολές, αποκόμματα, σημειώσεις και ποιητικά αποσπάσματα. Αφετηρία του αποτελεί η αρχαία ελεγεία του Κάτουλλου για τον νεκρό αδελφό του. Η Κάρσον χρησιμοποιεί σε αυτήν την περίπτωση το αρχαίο ποίημα σαν ένα νήμα που τη βοηθά να προσεγγίσει τη δική της απώλεια. Εδώ η λογοτεχνία γίνεται μια προσπάθεια ανασύνθεσης της μνήμης. Όμως, η μνήμη δεν είναι ποτέ πλήρης. Ο νεκρός εξακολουθεί να παραμένει εν μέρει ξένος. Θα υπάρχουν πράγματα που δεν ειπώθηκαν, σχέσεις που δεν ολοκληρώθηκαν, ερωτήματα που δεν θα απαντηθούν ποτέ. Και ίσως το πιο συγκινητικό στοιχείο του βιβλίου να είναι ότι η Κάρσον δεν προσποιείται πως μπορεί να αποκαταστήσει όσα χάθηκαν. Επιχειρεί να πλησιάσει την απουσία, γνωρίζοντας καλά το ακατόρθωτο∙ ότι δεν μπορεί να την εξαφανίσει.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συλλογή «If Not, Winter: Fragments of Sappho» (2002), στην οποία προσεγγίζει τα αποσπάσματα της Σαπφούς διατηρώντας τα κενά και τις φθορές των αρχαίων κειμένων. Έχοντας μια τέτοια ματιά δεν προσπαθεί να αποκαταστήσει αυθαίρετα ό,τι έχει χαθεί. Τα κενά της Σαπφούς δεν είναι απλώς τεχνικές ατέλειες που πρέπει να διορθωθούν. Είναι το ορατό ίχνος του χρόνου. Η απουσία που επιβιώνει μέσα στο κείμενο. Η απουσία που γίνεται μέρος της ανάγνωσης. Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο ουσιαστικές ιδέες της: ότι η λογοτεχνία δεν χρειάζεται πάντοτε να συμπληρώνει τα κενά της ανθρώπινης εμπειρίας. Μπορεί να μας μάθει να κατοικούμε μέσα σε αυτά.
Για εκείνη η αρχαία ελληνική γραμματεία, η μεγάλη της αγάπη, δεν είναι ένα «μουσειακό» κεφάλαιο του πολιτισμού, ούτε ένα σύνολο κειμένων που πρέπει απλώς να διατηρηθούν και να σχολιαστούν ερμηνευτικά από τη φιλολογική κοινότητα. Είναι μία διαρκής ζωντανή συνομιλία. Κατά την Κάρσον, οι αρχαίοι συγγραφείς εξακολουθούν να μας αφορούν, επειδή τα ερωτήματα που έθεσαν παραμένουν ανοιχτά: τι είναι έρωτας, τι είναι επιθυμία, τι σημαίνει απώλεια, πού τελειώνει η ανθρώπινη ελευθερία, πώς γεννιέται η βία, τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με τη μοίρα του;
Η δραστηριότητά της δεν περιορίζεται στα βιβλία. Έχει ασχοληθεί με τη διδασκαλία, τη μετάφραση και το θέατρο, ενώ έχει συνεργαστεί με εικαστικούς καλλιτέχνες και μουσικούς. Η προσέγγισή της στη λογοτεχνία είναι συχνά επιτελεστική∙ το κείμενο δεν προορίζεται αποκλειστικά για ανάγνωση, αλλά μπορεί να γίνει φωνή, κίνηση, εικόνα και παράσταση. Στο «Antigonick» (2012), για παράδειγμα, επανέρχεται στην Αντιγόνη του Σοφοκλή και δημιουργεί μια δική της ποιητική και θεατρική επεξεργασία του αρχαίου έργου.
Έχει τιμηθεί, μεταξύ άλλων, με το βραβείο T. S. Eliot, το MacArthur Fellowship και το Griffin Poetry Prize.
Αυτό που κάνει την Κάρσον ξεχωριστή είναι ότι δεν αντιμετωπίζει τη λογοτεχνία ως ένα σύστημα κλειστών κανόνων. Την αντιμετωπίζει ως έναν χώρο άπλετης ελευθερίας, όπου οι μορφές μπορούν να μετακινούνται, τα είδη να συνομιλούν και οι εποχές να συναντιούνται.
Και στο σημείο αυτό ξεπροβάλλει μέσω της εργογραφίας της Κάρσον ένα ερώτημα που αφορά και εμάς, τους αναγνώστες: Μπορεί ένας αρχαίος μύθος να μας μιλήσει για τον σύγχρονο άνθρωπο με μεγαλύτερη αλήθεια από μια σύγχρονη ιστορία; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται ακριβώς στο έργο της. Γιατί οι μύθοι δεν επιβιώνουν επειδή παραμένουν αναλλοίωτοι. Επιβιώνουν επειδή κάθε εποχή ανακαλύπτει μέσα τους κάτι διαφορετικό. Και η λογοτεχνία είναι εκείνη που μας επιτρέπει να τους ξαναδιαβάζουμε.
*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους. Ο τίτλος της στήλης, «Σκαρφαλώνοντας λέξεις», προέρχεται από τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη, «σκαρφαλώνοντας λέξεις με μια ανεμόσκαλα».
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
