Ορμενιο: Ενας αιωνας προσφυγιας, επιβιωσης και ζωης μεσα απο τις μαρτυριες των ανθρωπων του

Υπάρχουν τόποι που δεν τους γράφει μόνο η ιστορία. Τους γράφουν οι άνθρωποί τους. Το Ορμένιο είναι ένας τέτοιος τόπος. Ένας τόπος που πριν από έναν αιώνα υποδέχθηκε ανθρώπους ξεριζωμένους από τις πατρογονικές τους εστίες, ανθρώπους που έφτασαν με ένα κάρο, ένα σακί αλεύρι, λίγα υπάρχοντα, τους σπόρους από τα χωράφια τους και, πάνω απ’ όλα, την ελπίδα ότι κάπου αλλού θα μπορούσαν να ξαναρχίσουν.

Ήρθαν άλλοι με τα πόδια, άλλοι με ζώα και κάρα. Έφτιαξαν καλύβες, καθάρισαν χωράφια, πάλεψαν με τα νερά, έσπειραν σιτάρι, καλαμπόκι, σουσάμι και βαμβάκι, φύτεψαν αμπέλια, μεγάλωσαν παιδιά και δημιούργησαν ξανά μια ζωή σχεδόν από το μηδέν. Οι γυναίκες κράτησαν όρθια τα νοικοκυριά, τα σπίτια και τις οικογένειες. Οι άνθρωποι μοιράστηκαν ό,τι είχαν και δημιούργησαν μια κοινωνία όπου η επιβίωση δεν ήταν ατομική υπόθεση, αλλά κοινός αγώνας.

Έναν αιώνα αργότερα, οι φωνές εκείνων των ανθρώπων σιγά σιγά λιγοστεύουν. Οι περισσότεροι από όσους θυμούνται εκείνα τα χρόνια είναι πλέον ηλικιωμένοι. Μαζί τους κινδυνεύουν να χαθούν όχι μόνο γεγονότα, αλλά και μικρές, πολύτιμες λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής: οι διαδρομές της προσφυγιάς, τα πρώτα σπίτια, οι καλλιέργειες, τα έθιμα, οι φόβοι, οι απώλειες, οι σιωπές, αλλά και η δύναμη με την οποία μια γενιά κατάφερε να σταθεί ξανά στα πόδια της.

Η ιστορία αυτού του βιβλίου, όπως τονίζει η συγγραφέας, Χρυσούλα Ιωαννίδου, στην εφημερίδα «Εμπρός» Ξάνθης δεν γεννήθηκε μόνο μέσα από αρχεία και έγγραφα. Γεννήθηκε κυρίως μέσα από τη μνήμη. Από τις αφηγήσεις των πρώτων προσφύγων, από τις κουβέντες των γιαγιάδων, από όσα ειπώθηκαν χαμηλόφωνα για την Κατοχή και τον Εμφύλιο, από οικογενειακές ιστορίες που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά. Είναι μια προσπάθεια να σωθεί από τη λήθη ένα κομμάτι της συλλογικής μνήμης του Ορμενίου. Και είναι, ταυτόχρονα, μια προσωπική διαδρομή. Γιατί όταν η ιστορία ενός τόπου περνά μέσα από τη δική σου οικογένεια, παύει να είναι απλώς ιστορία. Γίνεται κληρονομιά. Γίνεται χρέος.

Οι άνθρωποι που έφτασαν πρόσφυγες στο Ορμένιο δεν είχαν πολλά. Είχαν, όμως, τη γνώση να καλλιεργούν τη γη, τη δύναμη να δημιουργούν, την αλληλεγγύη να στηρίζουν ο ένας τον άλλον και το θάρρος να ξεκινήσουν από την αρχή. Η ζωή τους δεν ήταν εύκολη. Ήταν, όμως, μια ζωή γεμάτη αξιοπρέπεια, επιμονή και δημιουργία.

Σήμερα, το Ορμένιο αντιμετωπίζει μια διαφορετική μορφή δοκιμασίας: τη δημογραφική συρρίκνωση και τη φυγή των νεότερων ανθρώπων. Το χωριό μικραίνει, αλλά η μνήμη του δεν πρέπει να μικρύνει μαζί του.

Το βιβλίο με τίτλο «Ορμένιο (1925-2025). Στα χώματα της μνήμης – Μαρτυρίες προσφυγιάς, Κατοχής, Εμφυλίου και ξενιτιάς» (Βιβλιοθήκη Ορμενίου, 2026) θέλει να κρατήσει ζωντανή αυτήν τη μνήμη. Να θυμίσει στους μεγαλύτερους όσα έζησαν οι γονείς και οι παππούδες τους. Να δώσει στους νεότερους την ευκαιρία να γνωρίσουν τους ανθρώπους από τους οποίους κατάγονται και, κυρίως, να τους δείξει πως η ιστορία ενός τόπου δεν αποτελείται μόνο από μεγάλες ημερομηνίες και γεγονότα. Αποτελείται από ανθρώπους που έχασαν τα πάντα και ξαναέφτιαξαν τη ζωή τους.

Από ανθρώπους που έφυγαν με ένα κάρο και έφτασαν να δημιουργήσουν έναν νέο τόπο.

Από ανθρώπους που, μέσα στις δυσκολότερες συνθήκες, δεν εγκατέλειψαν την προσπάθεια.

Γιατί ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μήνυμα που μπορεί να αφήσει η ιστορία του Ορμενίου στις επόμενες γενιές: Να γνωρίζουμε από πού ερχόμαστε, να μην ξεχνάμε εκείνους που προηγήθηκαν και, όταν οι καιροί δυσκολεύουν, να θυμόμαστε ότι οι άνθρωποι μπορούν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους ακόμη και από την αρχή.

Χρυσούλα Ιωαννίδου, «Πρέπει να συγκεντρώσω όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία για την ιστορία του χωριού που χάνεται»

Χ.Κ.: Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε τόσο βαθιά με την ιστορία του Ορμενίου και, ειδικότερα, με τη ζωή των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν πριν από 100 χρόνια; Υπήρξε κάποια προσωπική ιστορία ή μαρτυρία που σας συγκλόνισε ιδιαίτερα;

Χ.Ι.: Αυτό που με ώθησε στο να συνεχίσω να ασχολούμαι με την έρευνα ήταν η γνώση κάποιων πραγμάτων και από τους πρώτους πρόσφυγες. Η προγιαγιά και ο προπάππους μου, από την πλευρά του πατέρα μου, η Κάλλιω και ο Δεμίρης, ζούσαν μέχρι το 1974, και, εκτός από αυτούς, είχα στη γειτονιά ανθρώπους – πρώτους πρόσφυγες που έζησαν ακόμη πιο πολύ. Επειδή δεν έφυγα ποτέ από το χωριό, από αυτούς άκουγα τις ιστορίες τους, πώς ήρθαν, κάποια πράγματα που συζητούσαν οι γιαγιάδες, γιατί όλα τα έλεγαν κρυφά από εμάς –ειδικά για την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου–, αλλά έτυχε ο παππούς μου –ο πατέρας του μπαμπά μου– να φύγει στο αντάρτικο και να μη γυρίσει ποτέ πίσω. Στη συνέχεια, ασχολήθηκα και με εκείνο το κομμάτι, στην προσπάθειά μου να μαζέψω πληροφορίες που μου δίνουν περισσότερα στοιχεία για αυτές τις δύο εποχές. Είπα ότι πρέπει να συγκεντρώσω όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία για την ιστορία του χωριού που χάνεται. Αυτήν τη στιγμή είμαστε γύρω στους 250 κατοίκους και οι περισσότεροι πάνω από 70 ετών. Βέβαια, εύχομαι όλοι να ζήσουν πάνω από 100, για να συνεχίσει να έχει κόσμο το Ορμένιο.

Για τα επόμενα χρόνια που αναφέρομαι στο βιβλίο, για τα χρόνια της μετανάστευσης, αυτήν τη βίωσαν οι γονείς μου στη Γερμανία και εγώ τότε ήμουν στο Ορμένιο. Αργότερα προσπαθούσα να βρω ακόμα πιο πολλά στοιχεία και για εκείνη την περίοδο. Εκτός από τον παππού μου, εκείνη την περίοδο σκοτώθηκε και ο αδερφός του που υπηρετούσε στον στρατό. Ευτυχώς, ζει η αδερφή του πεθερού μου –δεύτερη γενιά προσφύγων–, είναι 92 χρονών και ακόμη μου διηγείται όσα άκουγε από τον πατέρα και τη μητέρα της.

Χ.Κ.: Μέσα από τις αρχειακές πηγές και τις βιωματικές μαρτυρίες, ποια εικόνα σχηματίσατε για τις πρώτες δύσκολες δεκαετίες των προσφύγων στο Ορμένιο; Πώς κατάφεραν να ξαναχτίσουν τη ζωή και την κοινότητά τους από την αρχή;

Χ.Ι.: Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που έχω, η κατάσταση ήταν πάρα πολύ δύσκολη, γιατί δεν είναι εύκολο να αφήνεις πίσω όλη την περιουσία σου και να φεύγεις με ένα κάρο. Όσοι δεν είχαν κάρα, ήρθαν περπατώντας. Πάνω στα κάρα είχαν ένα σακί αλεύρι, λίγα πραγματάκια από το νοικοκυριό, τα παιδιά τους, τα μελίσσια, τα ζώα τους –τα κοπάδια τους ακολουθούσαν το κάρο– και τους σπόρους από τα φυτά, τα λαχανικά που έσπερναν και καλλιεργούσαν εκεί. Όταν ήρθαν εδώ έπρεπε να κάνουν καλύβες με ξύλο που να μπλέκεται εύκολα, έκατσαν εκεί σχεδόν 1-2 χρόνια, άλλοι φιλοξενήθηκαν σε ένα μεγάλο τουρκικό οίκημα που υπήρχε –περισσότερο οι έγκυες και τα παιδιά– μέχρι που κατάφεραν να πάρουν σπίτια από τους Καυκάσιους  που έφευγαν το 1925. Πολλοί αγόρασαν τουρκικά σπίτια.

Η ζωή ήταν πολύ δύσκολη. Τα χωράφια έπρεπε να καθαριστούν και κάποια που τους τα είχαν δώσει για λιβάδια, τον περισσότερο καιρό, ήταν σκεπασμένα με νερό. Είχαν, κυρίως, δύο στρέμματα χαρακτηρισμένα ως κήπο για την οικογένειά τους. Ήταν δύσκολος ο τρόπος να καλλιεργήσει κάποιος. Έσπερναν σιτάρι, κριθάρι, καλαμπόκι, μισό στρέμμα σουσάμι, ένα στρέμμα βαμβάκι –για να έχουν βαμβακερή κλωστή– και τα λαχανικά τους. Έσπερναν, επίσης, αμπέλια. Από το σουσάμι έβγαζαν λάδι και το έβαζαν στη «Βαρβάρα», που ήταν σαν χαλβάς με σουσαμένια γεύση. Οι περισσότεροι είχαν πρόβατα και κατσίκια. Όλοι είχαν το γάλα τους, τα κοτόπουλα· ήταν κυκλική οικονομία τότε. Όλα αυτά τα έκαναν μόνες τους οι γυναίκες και, όταν κάποιος δεν είχε, έδιναν.

Χ.Κ.: Σήμερα, έναν αιώνα μετά την προσφυγική εγκατάσταση και σε μια εποχή που το Ορμένιο αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις και πληθυσμιακή συρρίκνωση, ποιο είναι το σημαντικότερο μήνυμα που θέλετε να αφήσει το βιβλίο σας στις νεότερες γενιές;

Χ.Ι.: Οι νεότεροι από εμάς δεν θα καταλαβαίνουν, όμως θα διαβάζουν την ιστορία και τους ανθρώπους του χωριού, θα νιώθουν ότι ένα κομμάτι τους ήταν αυτοί, η γιαγιά τους, ο παππούς τους, ο πατέρας τους. Είναι σημαντικό να δουν πώς επιβίωσαν αυτά τα άτομα, πώς αυτοεξυπηρετούνταν. Να τα διαβάζουν και να παίρνουν θάρρος.

—Η παρούσα συνέντευξη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην εφημερίδα «Εμπρός» της Ξάνθης στις 8/10/2026, με αφορμή την κυκλοφορία του νέου βιβλίου της Χρυσούλας Ιωαννίδου, «Ορμένιο (1925-2025). Στα χώματα της μνήμης – Μαρτυρίες προσφυγιάς, Κατοχής, Εμφυλίου και ξενιτιάς» (Βιβλιοθήκη Ορμενίου, 2026). Ευχαριστούμε θερμά τη φιλόλογο και αρθρογράφο της εφημερίδας κ. Χρύσα Κιατίπη, καθώς και την εκδότρια της εφημερίδας κ. Ελένη Διαφωνίδου.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.