«Το λευκωμα του Μ. Μαραγκουλη φερει τα χαρακτηριστικα μιας κληρονομιας με βαθιες ριζες στην ιστορια της Αιγυπτου και του λαου της»

Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί φίλοι, είναι μεγάλη χαρά να βρισκόμαστε απόψε εδώ για την παρουσίαση ενός ιδιαίτερου λευκώματος, που μας καλεί να κοιτάξουμε την Αίγυπτο από μια άλλη σκοπιά: μέσα από τον φακό, τη νύχτα, μέσα στο πλήθος.

Γιορτάζουμε σήμερα την έκδοση ενός λευκώματος, που, με την πρώτη ματιά, μοιάζει με ένα συνηθισμένο λεύκωμα γεμάτο φωτογραφίες. Όταν όμως εμβαθύνουμε μαζί στις λεπτομέρειες των εικόνων, ανακαλύπτουμε ότι φέρει τα χαρακτηριστικά μιας κληρονομιάς με βαθιές ρίζες στην ιστορία της Αιγύπτου και του λαού της. Πρόκειται για μια κληρονομιά που στην Αίγυπτο έχει ιδιαιτέρως έντονη και ξεχωριστή μορφή, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες αραβόφωνες χώρες της περιοχής.   

Το φαινόμενο των πανηγυριών στην Αίγυπτο είναι μοναδικό στη μορφή του και είναι ριζωμένο στον κοινωνικό ιστό του αιγυπτιακού λαού από την αρχαία Αίγυπτο μέχρι σήμερα. Ο Ηρόδοτος, στο δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του, μας παραδίδει μία από τις αρχαιότερες μαρτυρίες για τη θρησκευτική ζωή της Αιγύπτου. Διαπιστώνει ότι οι Αιγύπτιοι υπήρξαν οι πρώτοι άνθρωποι που καθιέρωσαν πανηγύρια, πομπές και λιτανείες, και ότι οι Έλληνες τα διδάχθηκαν από αυτούς. Το τεκμήριο που προσάγει είναι χρονικό: οι αιγυπτιακές εορτές τελούνταν από πανάρχαιους χρόνους, ενώ οι ελληνικές θεσπίστηκαν προσφάτως. Προσθέτει ότι οι Αιγύπτιοι δεν πανηγύριζαν μία μόνο φορά τον χρόνο, αλλά πολύ συχνά…

Herōdotos (5th B.C.), Historiae, [in] Wilson, N. G., Herodoti Historiae (2 vols.), Oxford: Oxford University Press 2015: Book 2: section 58-59:

«[…] ἡ δὲ μαντηίη ἥ τε ἐν Θήβῃσι τῇσι Αἰγυπτίῃσι καὶ <ἡ> ἐν Δωδώνῃ παραπλήσιαι ἀλλήλῃσι (10) τυγχάνουσι ἐοῦσαι. Ἔστι δὲ καὶ τῶν ἱρῶν ἡ μαντικὴ ἀπ’ (58) Αἰγύπτου ἀπιγμένη. Πανηγύριας δὲ ἄρα καὶ πομπὰς καὶ (1) προσαγωγὰς πρῶτοι ἀνθρώπων Αἰγύπτιοί εἰσι οἱ ποιησάμενοι, καὶ παρὰ τούτων Ἕλληνες μεμαθήκασι. Τεκμήριον δέ μοι τούτου τόδε· αἱ μὲν γὰρ φαίνονται ἐκ πολλοῦ τευ χρόνου (59) ποιεύμεναι, αἱ δὲ Ἑλληνικαὶ νεωστὶ ἐποιήθησαν. Πανηγυρίζουσι (1) δὲ Αἰγύπτιοι οὐκ ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ, πανηγύριας δὲ συχνάς, μάλιστα μὲν καὶ προθυμότατα ἐς Βούβαστιν πόλιν τῇ Ἀρτέμιδι, δεύτερα <δὲ> ἐς Βούσιριν πόλιν τῇ Ἴσι· (2) ἐν ταύτῃ γὰρ δὴ τῇ πόλι ἔστι μέγιστον Ἴσιος ἱρόν, ἵδρυται δὲ ἡ πόλις (5) αὕτη τῆς Αἰγύπτου ἐν μέσῳ τῷ Δέλτα, Ἶσις δέ ἐστι κατὰ τὴν Ἑλλήνων γλῶσσαν Δημήτηρ […]».

«[…] Ἡ μαντικὴ ποὺ ἀσκεῖται στὴ Θήβα τῆς Αἰγύπτου καὶ ἐκείνη τῆς Δωδώνης μοιάζουν πολὺ μεταξύ (10) τους. Καὶ ἡ μαντικὴ μὲ τὰ ἱερὰ (τὰ σφάγια τῶν θυσιαζόμενων ζώων) ἔχει ἐπίσης ἔρθει ἀπὸ (58) τὴν Αἴγυπτο. Πανηγύρια δὲ καὶ πομπὲς καὶ (1) λιτανείες οἱ πρῶτοι ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ τὶς καθιέρωσαν ἦταν οἱ Αἰγύπτιοι, κι ἀπὸ αὐτοὺς τὰ διδάχθηκαν οἱ Ἕλληνες. Τεκμήριο γι’ αὐτό, κατὰ τὴ γνώμη μου, εἶναι τὸ ἑξῆς: οἱ αἰγυπτιακὲς [τελετές] φαίνεται ὅτι τελοῦνται ἀπὸ πολὺ παλαιὰ ἐποχή, (59) ἐνῶ οἱ ἑλληνικὲς θεσπίστηκαν προσφάτως. Οἱ Αἰγύπτιοι πανηγυρίζουν (1) ὄχι μία φορὰ τὸν χρόνο, ἀλλὰ πολὺ συχνά, μὲ τὴ μεγαλύτερη μάλιστα ἐπισημότητα καὶ προθυμία στὴν πόλη Βούβαστη πρὸς τιμὴν τῆς Ἀρτέμιδος, καὶ δεύτερον στὴν πόλη Βούσιρη πρὸς τιμὴν τῆς Ἴσιδος· (2) διότι στὴν πόλη αὐτὴ βρίσκεται τὸ μέγιστο ἱερὸ τῆς Ἴσιδος, καὶ ἡ πόλη (5) αὐτὴ εἶναι κτισμένη στὸ μέσον τοῦ Δέλτα τῆς Αἰγύπτου. Ἡ Ἶσις δὲ εἶναι, κατὰ τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα, ἡ Δήμητρα […]». [Η μετάφραση είναι δική μου]

Η μαρτυρία αυτή φανερώνει τον βαθύ και διαχρονικό δεσμό των αρχαίων Αιγυπτίων με τις συλλογικές εορταστικές συναθροίσεις γύρω από το ιερό.

Με την πάροδο του χρόνου, κι αφού εκχριστιανίστηκε η Αίγυπτος, παρατηρείται ότι η μετάβαση της τιμής προς τους νεκρούς από τη φαραωνική εποχή, και ιδίως η τιμή προς συγκεκριμένα πρόσωπα, δεν διακόπηκε. Απόηχοι αυτής της τιμής εντοπίζονται ήδη για παράδειγμα στον συγγραφέα του 4^ου μ.Χ. αιώνα, Αθανάσιο Αλεξανδρείας (†373), στο έργο του Βίος Αντωνίου.

Athanāsios (4th A.D.), Vita Antonii, [in] Bartelink, G. J. M., Athanase d’Alexandrie, Vie d’Antoine, Sources chrétiennes 400, Paris: Éditions du Cerf 2004 (κεφ. 90, § 2):

«Οἱ Αἰγύπτιοι τὰ τῶν τελευτώντων σπουδαίων σώματα, καὶ μάλιστα τῶν ἁγίων μαρτύρων, φιλοῦσι θάπτειν μὲν καὶ περιελίσσειν ὀθονίοις, μὴ κρύπτειν δὲ ὑπὸ γῆν, ἀλλ᾽ ἐπὶ σκιμποδίων τιθέναι καὶ φυλάττειν ἔνδον παρ᾽ ἑαυτοῖς, νομίζοντες ἐν τούτῳ τιμᾶν τοὺς ἀπελθόντας».

«Οἱ Αἰγύπτιοι, ὅταν πεθαίνουν οἱ σπουδαῖοι ἄνθρωποι, καὶ ἰδίως οἱ ἅγιοι μάρτυρες, ἀγαποῦν νὰ φροντίζουν τὰ σώματά τους: τὰ ταριχεύουν καὶ τὰ τυλίγουν μὲ λινὸ ὕφασμα. Δὲν τὰ κρύβουν ὅμως κάτω ἀπὸ τὴ γῆ [δηλ. δὲν τὰ θάβουν], ἀλλὰ τὰ τοποθετοῦν σὲ μικρὰ κρεβάτια καὶ τὰ φυλάσσουν κοντά τους, δηλαδὴ μέσα στὰ σπίτια τους, πιστεύοντας ὅτι μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο τιμοῦν τοὺς νεκρούς». [Η μετάφραση είναι δική μου]

Αξίζει να σημειωθεί στο πλαίσιο του συγκεκριμένου χωρίου ότι ο ίδιος ο Μέγας Αντώνιος, λίγο πριν πεθάνει, ζητά από τους μαθητές του να τον θάψουν σε μυστικό μέρος, ακριβώς για να μην πέσει το σώμα του θύμα αυτής της συνήθειας. Η ίδια η αντίδρασή του δείχνει πόσο ριζωμένη ήταν η συνήθεια αυτή στην αιγυπτιακή κοινωνία. Η πληροφορία αυτή επιβεβαιώνει ότι η ταρίχευση εξακολουθούσε να ασκείται στη χριστιανική Αίγυπτο του 4^ου αιώνα, ως συνέχεια της πρακτικής των προχριστιανικών εποχών. Εδώ φαίνεται ότι η μετάβαση από μία θρησκεία σε άλλη, που κανονικά συνεπάγεται πλήρη και αμετάκλητη ρήξη, πήρε στην Αίγυπτο διαφορετική τροπή κατά τον εκχριστιανισμό της.

Η ευλάβεια προς τους νεκρούς συνεχίστηκε, ή, ακριβέστερα, συνεχίστηκαν οι επισκέψεις προς τους τάφους. Οι Αιγύπτιοι τούς αντιμετωπίζουν, μέχρι σήμερα, ως μεταίχμιο (αραβ. μπάρζαχ) ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο, και αυτό προσδίδει στην αιγυπτιακή θρησκευτικότητα έναν ιδιαίτερα μοναδικό χαρακτήρα. Έτσι θεμελιώθηκε και παγιώθηκε στη χριστιανική Αίγυπτο η τιμή των αγίων και των μαρτύρων. Μπορεί να τη διαπιστώσει όποιος πλησιάσει τους Κόπτες, για τους οποίους η τιμητική προσκύνηση των αγίων αποτελεί ουσιώδη διάσταση της θρησκευτικότητάς τους.

Μια σημείωση για την ορολογία. Στην ελληνική ορθόδοξη παράδοση ξεχωρίζουμε την τιμητική προσκύνηση (τιμή) των αγίων από τη λατρεία, που οφείλεται μόνο στον Θεό. Γι’ αυτό μιλώ εδώ για «τιμή» και «ευλάβεια» και όχι για «λατρεία» των αγίων.

Το 641 οι Άραβες μουσουλμάνοι κατέκτησαν την Αίγυπτο. Η βυζαντινή παρουσία έγινε πλέον ανεπιθύμητη, τόσο για τους Άραβες, στους οποίους η παρουσία των «Ρωμιών» θύμιζε την παλιά κυριαρχία, όσο και για τους Κόπτες, για τους οποίους η απαλλαγή από το βυζαντινό στοιχείο ήταν μια θρησκευτική ανάσα μετά από αιώνες διώξεων, εξαιτίας των δογματικών διαφορών, καθώς οι Κόπτες είναι μονοφυσίτες.

Μετά την κατάκτηση, οι Άραβες μουσουλμάνοι ήταν μειονότητα, αν και νέοι άρχοντες. Μοιράζονταν τη λαϊκή κουλτούρα με τους Κόπτες, που εξακολουθούσαν να αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Η καθημερινή επαφή ανάμεσα στους Άραβες μουσουλμάνους, που έφταναν σε διαδοχικά μεταναστευτικά κύματα από την Αραβική Χερσόνησο για να εγκατασταθούν στην Αίγυπτο υπήρξε το πεδίο της άμεσης αλληλεπίδρασης. Οι Κόπτες είχαν πολλές θρησκευτικές εορτές και προσκυνήματα στους αγίους. Το φαινόμενο αυτό κίνησε την περιέργεια των Αράβων μουσουλμάνων, που ζούσαν ανάμεσα στους Κόπτες γείτονές τους και συναναστρέφονταν μαζί τους καθημερινά.

Όταν μιλάμε όμως για τον 7^ο και τον 8^ο αιώνα, πρέπει να θυμόμαστε ότι έχουμε να κάνουμε με ένα συγκεκριμένο χαλιφάτο, των Ομεϋάδων, με έδρα τη Δαμασκό. Το χαλιφάτο αυτό έθεσε τα θεμέλια ενός Ισλάμ που αργότερα θα ονομαστεί σουνιτικό και ορθόδοξο. Το Ισλάμ αυτό δεν αποδέχεται τον μοναχισμό (η αντίστοιχη φράση αποδίδεται στην παράδοση του Προφήτη Μωάμεθ: «δεν υπάρχει μοναχισμός στο Ισλάμ») και, κατά συνέπεια, δεν αποδέχεται ούτε τους αγίους ούτε καν τους μάρτυρες. Οι τελευταίοι, μάλιστα, έχουν ιδιαίτερη θέση στο Κοράνιο, όχι όμως σε αυτόν τον κόσμο αλλά στον παράδεισο· η αμοιβή τους είναι εσχατολογική, καθώς στο σουνιτικό Ισλάμ δεν χωράει καμία μεσολάβηση ανάμεσα στον άνθρωπο και τον Θεό.

Το μοντέλο αυτό άλλαξε το 750, όταν το χαλιφάτο των Ομεϋάδων διαδέχθηκε αυτό των Αββασιδών, που έκανε πρωτεύουσά του τη Βαγδάτη. Στο νέο χαλιφάτο οι Πέρσες υπήκοοι, που είχαν ενσωματωθεί στον αραβικό κόσμο κατά τις κατακτήσεις του 7^ου αιώνα, έπαιξαν σημαντικό ρόλο. Το σασανιδικό κράτος τους είχε εξαντληθεί από τον μακρύ πόλεμο με το Βυζάντιο. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος είχε νικήσει τους Πέρσες το 627-628, χωρίς όμως να επιδιώξει να προσαρτήσει την ηττημένη αυτοκρατορία. Αυτό ακριβώς έκαναν οι Άραβες μουσουλμάνοι μετά τον θάνατο του προφήτη Μωάμεθ το 631/632, με τις κατακτήσεις που ξεκίνησαν επί πρώτου χαλίφη Αμπού Μπακρ και επεκτάθηκαν επί χαλίφη Ομάρ. Η σασανιδική πρωτεύουσα, η Κτησιφώντα, έπεσε στα χέρια των μουσουλμάνων Αράβων το 637.

Οι Πέρσες μουσουλμάνοι στο αββασιδικό χαλιφάτο έδειξαν μια έντονη προσήλωση σε ό,τι χαρακτήριζε τον περσικό πολιτισμό πριν από την αραβική κατάκτηση. Σημαντικό τμήμα τους ακολούθησε τον σιϊτικό κλάδο, αντίπαλο του σουνιτικού. Ο σιϊτισμός έγινε αργότερα το επίσημο δόγμα του Φατιμιδικού χαλιφάτου. Αυτό ιδρύθηκε το 909 στην Ιφρικίγια (τη σημερινή Τυνησία), κατέκτησε την Αίγυπτο το 969, δηλαδή τον 10^ο αιώνα, και ίδρυσε το τωρινό Κάιρο. Οι Φατιμίδες ανέχθηκαν τον σουφισμό και την εξάπλωσή του στην Αίγυπτο.

Όταν, όμως, μιλάμε για τους μουσουλμάνους της Αιγύπτου εκείνη την εποχή, εννοούμε δύο κατηγορίες. Η πρώτη είναι οι αυτόχθονες Άραβες μουσουλμάνοι που μετανάστευσαν από την Αραβική Χερσόνησο και εγκαταστάθηκαν στην Αίγυπτο. Η δεύτερη είναι οι Αιγύπτιοι μουσουλμάνοι, που ήταν κάποτε Κόπτες και με την πάροδο του χρόνου ασπάστηκαν το Ισλάμ για πολλούς και διάφορους λόγους. Σε αυτούς συγκαταλέγονται η απαλλαγή από τον κατά κεφαλήν φόρο τζίζια, η πρόσβαση σε θέσεις στα υπουργεία και στη διοίκηση, καθώς και η μετάβαση από τη χριστιανική μονογαμία στην πολυγαμία που επιτρέπει το Ισλάμ. Η μεταστροφή υπήρξε ασφαλώς μια μακρά και σταδιακή διαδικασία, που διήρκεσε αιώνες.

Μέσα σε όλες αυτές τις αλλαγές, οι νέοι αυτοί μουσουλμάνοι, που προέρχονταν από τον χριστιανισμό, είχαν την ίδια ανάγκη που διαμόρφωνε τη σχέση του Κόπτη με τον άγιο. Είχαν, με άλλα λόγια, την ίδια ανάγκη για την αγιότητα. Αυτό οδήγησε στην εμφάνιση του σουφισμού (κατά λέξη σημαίνει «εκείνος που φοράει τρίχινη ένδυση») και αποστασιοποίηση από τις απολαύσεις της ζωής. Στην πραγματικότητα, ο σουφισμός αντανακλά ξεκάθαρα τον χριστιανικό μοναχισμό, που το ορθόδοξο σουνιτικό Ισλάμ απέρριψε κατηγορηματικά από την αρχή.

Ο σούφι, όμως, δεν εγκαταλείπει τον κόσμο για να ζήσει στα κελιά της ερήμου. Ζει την ασκητική του ζωή ανάμεσα στους ανθρώπους. Με τον καιρό ο σούφι πέρασε σε ένα λαϊκό πλαίσιο με τον τίτλο ουάλι (αραβ. walī, «Φίλος/προστατευόμενος του Θεού», πληθ. αουλιά). Η έκφραση θυμίζει εντυπωσιακά την πατερική έκφραση «Φίλοι του Θεού». Μάλιστα, στην αιγυπτιακή διάλεκτο χρησιμοποιείται ακόμη συχνότερα ο όρος σέιχ, που σημαίνει γέρων και κουβαλά το ίδιο εκκλησιαστικό φορτίο όπως στα ελληνικά.

Με τον καιρό, οι Φατιμίδες άρχισαν να τιμούν ιδιαίτερα τη γιορτή της γέννησης του Προφήτη Μωάμεθ και της οικογένειάς του (Αχλ αλ-Μπέιτ). Η γιορτή αυτή υπήρξε ο πυρήνας από τον οποίο γεννήθηκαν τα ισλαμικά πανηγύρια (μούλιντ, πληθ. μαουάλιντ) της Αιγύπτου, που γνώρισαν διαρκή άνθιση και επιτυχία στη εποχή των Μαμελούκων και των Οθωμανών.

Ιδιαίτερα όσο η Αίγυπτος ήταν υπό το οθωμανικό χαλιφάτο (περίπου 400 χρόνια) τα πανηγύρια (μαουάλιντ στα αραβικά) βρίσκονταν σε διαρκή εξέλιξη. Νέες γιορτές εισάγονταν συνεχώς, ιδίως με τον πολλαπλασιασμό των σουφικών σεκτών (αραβ. ταρίκα, πληθ. τούρουκ) και των σεΐχηδών τους σε όλες τις επαρχίες της Αιγύπτου. Εμφανίστηκαν και νέοι τίτλοι, εκτός από τον ουάλι, όπως «ο γνώστης του Θεού» (αλ-άριφ μπιλλάχ) και «αυτός που έφτασε στον Θεό» (αλ-ουάσιλ μπιλλάχ).

Τα θαύματα των μουσουλμάνων «Φίλων του Θεού» ονομάζονται από τον λαό καραμάτ, ώστε να ξεχωρίζουν από τα θαύματα των προφητών. Στο σημείο αυτό η ελληνική γλώσσα μάς βοηθά: το karāma ταιριάζει πολύ με το χάρισμα, ένα θείο δώρο. Γλωσσικά, παρατηρούμε, επίσης, ότι οι μουσουλμάνοι δεν χρησιμοποιούν τη λέξη qiddīs, δηλαδή «άγιος», ως συνώνυμο του ουάλι.

Οι αραβικές μεσαιωνικές πηγές δείχνουν ότι στον Μεσαίωνα τα πανηγύρια (μαουάλιντ) μπορούσαν να διαρκούν έναν ολόκληρο μήνα. Σήμερα, όμως, δεν ξεπερνούν, στην καλύτερη περίπτωση, τη μία εβδομάδα. Η νύχτα θεωρείται ο πραγματικός χρόνος της γιορτής και η κορύφωσή της, με μια απίστευτη αφθονία φωτισμού που λούζει ολόκληρη την περιοχή του πανηγυριού (μούλιντ).

Όπως οι Κόπτες προσέρχονται στις εκκλησίες και στα μοναστήρια, όπου φυλάσσονται τα λείψανα των αγίων, για να ζητήσουν την ευλογία μέσω αυτών, έτσι και οι μουσουλμάνοι προσέρχονται στον τάφο (αραβ. νταρίχ) ή μαυσωλείο του ουάλι, που βρίσκεται συνήθως μέσα σε τέμενος ή σε ένα μικρό κτίσμα δίπλα του.

Στους μουσουλμάνους, όμως, δεν υπάρχει άμεση οπτική θέα του λειψάνου του ουάλι. Το Ισλάμ απέχει από την έκθεση και την άμεση επαφή με το νεκρό σώμα, το οποίο θεωρείται τελετουργικά ακάθαρτο. Αυτό ξεχωρίζει την πρόσληψη της μουσουλμανικής αγιότητας από την οικειότητα που έχουν οι Κόπτες με τα λείψανα, τους σκελετούς και με τις μούμιες. Η σχέση ανάμεσα στους μουσουλμάνους επισκέπτες και στον θεοσεβούμενο ουάλι στηρίζεται στη φαντασία του αόρατου, χωρίς υλική απόδειξη.

Η αφή, ωστόσο, είναι ουσιώδης και για τους Κόπτες και για τους μουσουλμάνους. Αγγίζουν το κιγκλίδωμα γύρω από τον τάφο/μαυσωλείο, οι μουσουλμάνοι φιλούν το παραπέτασμα, ενώ οι Κόπτες φιλούν τις εικόνες ή το εικονοστάσιο. Οι μουσουλμάνοι γράφουν μικρά σημειώματα, μικρές προτάσεις γραμμένες βιαστικά σε ένα σκισμένο χαρτί, μυστικές εκκλήσεις, με τις οποίες ο επισκέπτης εκφράζει το αίτημά του.

Υπάρχουν επίσης τα τάματα, κοινά σε Κόπτες και μουσουλμάνους. Με τη διαφορά ότι των μουσουλμάνων τα τάματα είναι επί το πλείστον θυσία.

Όλα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η πίστη είναι κοινή: η ευλογία (μπάρακα) του ουάλι για τους μουσουλμάνους, όπως η χάρη του αγίου για τους χριστιανούς, επεκτείνεται στον χρόνο και στον τόπο της γέννησής του, και πρέπει να αξιοποιείται όσο γίνεται αυτή η σχεδόν μαγική δύναμη μέσα στον χρόνο.

Θα ήθελα εδώ να σταθώ σε ένα σημείο για να διευκρινίσουμε κάτι γλωσσικό. Η αραβική λέξη μούλιντ, που δηλώνει πανηγύρι, σημαίνει κατά λέξη «γενέθλια», ενώ η γιορτή που περιγράφουμε συνήθως τιμά την επέτειο του θανάτου του Φίλου του Θεού. Για τους μουσουλμάνους σούφι αυτή είναι η ένωση (ουρς, κατά λέξη «γάμος») του Φίλου του Θεού με τον Θεό. Στη χριστιανική παράδοση, αντίστοιχα, η εκκλησία εορτάζει τους αγίους την ημέρα της κοιμήσεώς τους, γιατί τότε γεννιούνται στον ουρανό.

Στο παρελθόν, τα ισλαμικά πανηγύρια (μαουάλιντ) τα παρακολουθούσαν όλες οι κοινωνικές τάξεις. Σήμερα το κοινό αποτελείται κυρίως από απλούς ανθρώπους, και δεν εννοώ μόνο την κοινωνική τάξη, αλλά και κυρίως το πνευματικό και μορφωτικό επίπεδο, καθώς η πλειονότητα των επισκεπτών είναι από χωριά.

Το πανηγύρι επίσης (μούλιντ) χρησιμεύει και για τις τελετές περιτομής των αγοριών. Προσελκύει φυσικά μεγάλο αριθμό σούφι που ανήκουν σε  διάφορες σουφικές σέκτες. Κάθε σέκτα έχει τη δική της σκηνή, που ονομάζεται χίντμα δηλαδή «διακονία». Τη σκηνή επισκέπτονται οι «αγαπώντες» (μουχιμπούν) του Φίλου του Θεού που τιμάται, αλλά και οι μαγκζουμπούν, κατά λέξη οι «ελκυσμένοι», εκείνοι που τους έχει «τραβήξει» το θείο. Μπορούμε να τους παρομοιάσουμε με τους σαλούς του Βυζαντίου, τους «διὰ Χριστὸν σαλούς». Οι Ευρωπαίοι ταξιδιώτες του 19^ου αιώνα τους είχαν παρατηρήσει και τους ονόμαζαν γυμνοσοφιστές.

Η επίσκεψη στον τάφο των Φίλων του Θεού συνδέεται με προσωπικό κίνητρο. Ο επισκέπτης ζητά τη μεσολάβηση –μεσιτεία (σαφάα)– του Φίλου του Θεού, δηλαδή την ευλογία του, και βοήθεια σε προσωπικά ζητήματα όπως η υγεία, τα ερωτικά και η τεκνοποιία.

Οι μουσουλμάνοι πλησιάζουν τον τάφο, που στην πραγματικότητα είναι συχνά κενοτάφιο, ξυπόλυτοι. Περιφέρονται γύρω του, απαγγέλλουν δεήσεις και αγγίζουν τον τάφο ή το μεταλλικό περίβλημά του. Κάποιοι περνούν ακόμη και τη νύχτα δίπλα του. Γιατί στη φαντασία του Αιγύπτιου μουσουλμάνου ο Φίλος του Θεού δεν έχει πεθάνει· είναι απών και παρών.

Κόπτες και μουσουλμάνοι: δύο μορφές της ίδιας ανάγκης

Αν συγκρίνουμε τις τελετές επίσκεψης των Κοπτών χριστιανών σε έναν άγιο, διαπιστώνουμε ότι έχουν εν γένει πιο σοβαρό και ήρεμο χαρακτήρα σε σύγκριση με τις ισλαμικές. Εστιάζουν στην προσκύνηση των εικόνων και στην αφή των ιερών λειψάνων. Για τους Κόπτες τα πανηγύρια (μαουάλιντ) των αγίων είναι ευκαιρία για βαπτίσεις, λειτουργίες και εξορκισμούς.

Τα μουσουλμανικά πανηγύρια (μαουάλιντ) οργανώνονται από τις σέκτες των σούφι και προσηλώνονται γύρω από τον διάδοχο του Φίλου του Θεού ή γύρω από ένα σύμβολο που τον εκπροσωπεί, όπως το σαρίκι/τουρμπάνι του ή κάτι που παραπέμπει στον τάφο του. Βασικό συστατικό των ισλαμικών μαουάλιντ είναι το δικρ ή η χάντρα, μια σουφική τελετουργία που βασίζεται στην επανάληψη των 99 ονομάτων του Θεού. Παρεμβάλλονται θρησκευτικά τραγούδια με μουσική, και οι πιστοί συνοδεύουν την τελετή με ρυθμικές κινήσεις του πάνω μέρους του σώματος, με έντονο κούνημα των ώμων και του κεφαλιού.

Το πανηγύρι (μούλιντ) είναι επίσης μια ευκαιρία για πολλές διαδράσεις. Το θέατρο σκιών του παρελθόντος έχει αντικατασταθεί σήμερα από το κουκλοθέατρο. Υπάρχουν παραστάσεις τσίρκου και, φυσικά, ο «χορός του ραβδιού» (ταχτίμπ), διάσημος στην Άνω Αίγυπτο. Παντού βρίσκουμε κούνιες, περίπτερα σκοποβολής και, κάποτε, και ηλεκτρονικά παιχνίδια. Στο περιθώριο των πανηγυριών (μαουάλιντ) μπορεί να δούμε κατανάλωση αλκοόλ, χρήση ναρκωτικών, τυχερά παιχνίδια και παρεκκλίνουσες ή βίαιες συμπεριφορές, όπως οι σωματικές επιδείξεις των φακίρηδων.

Γενικά, τα μαουάλιντ προσφέρουν στους ανθρώπους μια προσωρινή απελευθέρωση από τους κανόνες της καθημερινότητας, που φαίνεται σοκαριστική στα μάτια των συντηρητικών ή όσων έχουν αυστηρή ηθική αντίληψη.

Όλα αυτά μάς θυμίζουν το ορθόδοξο πανηγύρι στην Ελλάδα δίπλα στον ιερό ναό, με το προσκύνημα, το τάμα, τη λειτουργία, αλλά και το γλέντι, τα παιχνίδια και τον πάγκο με τα γλυκά, είναι κατά βάση το ίδιο φαινόμενο, με τον ιερό χρόνο και τον κοσμικό χρόνο να συνυπάρχουν στον ίδιο τόπο.

Το ισλαμικό μεταρρυθμιστικό κίνημα στην Αίγυπτο καταδικάζει κατηγορηματικά την τιμή που αποδίδεται στους Φίλους του Θεού και, κατ’ επέκταση, το φαινόμενο των πανηγυριών (μαουάλιντ) εν γένει. Οι εκσυγχρονιστές βλέπουν στα μουσουλμανικά πανηγύρια (μαουάλιντ) ένδειξη της πολιτιστικής παρακμής στην Αίγυπτο και έκφραση μιας φθηνής κουλτούρας συνδεδεμένης με τη φτώχεια. Γι’ αυτούς τα μαουάλιντ είναι απλώς παράξενα φαινόμενα που τα κοιτούν εξ αποστάσεως. Το κράτος, από την πλευρά του, επιχειρεί να «εξευγενίσει» τα πανηγύρια (μαουάλιντ) από τις παρεκκλίνουσες συμπεριφορές και να επαναπροσδιορίσει το ιερό και την εξουσία του, υποβάλλοντας τους βίους εκείνων των Φίλων του Θεού σε έλεγχο από τις θρησκευτικές αρχές, με στόχο να αφαιρεθούν τα θαυματουργικά στοιχεία. Συνέπεια αυτής της μεταρρυθμιστικής παρέμβασης του κράτους είναι σήμερα η απαγόρευση των θυσιών ζώων, των θορυβωδών εκδηλώσεων και ο διαχωρισμός των φύλων μέσα στους χώρους σύναξης.

Όλα αυτά οδήγησαν σε έναν νέο τύπο εορτασμού των πανηγυριών (μαουάλιντ), πιο πνευματικό και χωρίς τις μη ορθολογικές εκδηλώσεις του παρελθόντος. Τα πανηγύρια (μαουάλιντ) σήμερα στην Αίγυπτο αντανακλούν έναν λαϊκό σουφισμό, με ρίζες βαθιές στη σουφική παράδοση, που ανάγεται στον Μεσαίωνα.

Και τώρα ας γυρίσουμε στις σελίδες του λευκώματος. Ο αραβιστί τίτλος, Μούλιντ για Ντούνια, δεν είναι απλώς ένα όνομα. Είναι ένα επιφώνημα, μια κραυγή χαράς ή απορίας που απευθύνεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι φωτογραφίες που θα δούμε είναι ακριβώς αυτό: μια πρόσκληση να σταθούμε μέσα στο φως της νύχτας, ανάμεσα στους ανθρώπους που ζητούν μια ευλογία και σε εκείνους που απλώς γιορτάζουν, και να καταλάβουμε ότι το ιερό και το καθημερινό στην Αίγυπτο δεν χωρίζονται πάντα με σαφή όρια.

*Ο Hesham M. Hassan είναι επίκουρος καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας και διερμηνέας-μεταφραστής. Το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην εκδήλωση παρουσίασης του φωτογραφικού λευκώματος του Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025), που διοργανώθηκε από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και το Έναστρον Βιβλιοκαφέ, την Πέμπτη 5 Νοεμβρίου 2026, στον χώρο του Βιβλιοκαφέ στην Αθήνα.

Διαβάστε ολόκληρο το ρεπορτάζ ΕΔΩ

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.