Φιλιππος Ζαχαρης: «Χρειαζεται να κραταμε ανοιχτα τα παραθυρα για σκεψη»

Στην Κομοτηνή αναμένεται να βρεθεί σήμερα, και συγκεκριμένα στην Λέσχη Κομοτηναίων, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Φίλιππος Ζάχαρης, με την αφορμή της παρουσίασης του δοκιμίου του με τίτλο «Το νήμα του χρόνου» που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις «Τόπος».

Λίγο πριν την άφιξή του στην πόλη μας ο κ.Ζάχαρης μίλησε στον «Παρατηρητή της Θράκης» για τον χρόνο όχι ως μια απλή γραμμική πορεία, αλλά ως πεδίο αναζήτησης και αυτογνωσίας, την απομάκρυνση του σύγχρονου ανθρώπου από τη βαθύτερη σκέψη, στη διαρκώς αυξανόμενη εξάρτηση από την τεχνολογία και στους καταιγιστικούς ρυθμούς της καθημερινότητας, υποστηρίζοντας ότι οι κοινωνίες έχουν χάσει σε μεγάλο βαθμό τη σχέση τους με την ίδια την ύπαρξη.

Παράλληλα, ανέδειξε την αξία της προσωπικής καλλιέργειας, της αυτοκριτικής και της διατήρησης «ανοιχτών παραθύρων για σκέψη» ως έναν διαφορετικό δρόμο απέναντι στις πιέσεις και τις βεβαιότητες της εποχής.

Φίλιππος Ζάχαρης όμως…

«Σε κάθε εποχή, σε όλους τους ανθρώπους, δίνεται πάντα η δυνατότητα να ξεφύγουν από μία ρέουσα πραγματικότητα»

ΠτΘ: κ.Ζάχαρη ζούμε σε μια εποχή με καταιγιστικούς ρυθμούς και ψηφιοποίηση σε τέτοιο βαθμό που μας έχουν απομακρύνει από τον ίδιο μας τον εαυτό. Δεδομένου ότι «Το νήμα του χρόνου», έχει να κάνει και με την έννοια του ανθρώπου και του «είναι», πόσο εύκολα ή δύσκολα θεωρείτε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος, μπορεί να μπει σε μια τέτοια διαδικασία αναζήτησης και να έρθει σε επαφή με τον πραγματικό του εαυτό;

Φ.Ζ.: Πιστεύω πως σε κάθε εποχή, σε όλους τους ανθρώπους, δίνεται πάντα η δυνατότητα να ξεφύγουν από μία ρέουσα πραγματικότητα, η οποία πάντα έχει μία κατεύθυνση, άλλοτε γραμμική, άλλοτε τεθλασμένη. Εναπόκειται στον κάθε άνθρωπο προσωπικά να διαμορφώσει τη στάση του και απέναντι στον εαυτό του και απέναντι στον χρόνο.

Σε ό,τι αφορά το βιβλίο μου, «Το νήμα του χρόνου», είναι ένα στοχαστικό δοκίμιο με φιλοσοφική και ποιητική αναζήτηση. Χρησιμοποιεί τη γλώσσα κάποιων άλλων εποχών, όπου τα πράγματα ήταν αρκετά διαφορετικά από όλες τις απόψεις. Σε ό,τι αφορά την επικοινωνία, σε ό,τι αφορά τη σκέψη, παραδείγματος χάριν, σήμερα η «μεγάλη σκέψ»η, με την οποία εγώ προσωπικά ασχολούμαι εδώ και πάρα πολλά χρόνια, είτε γράφοντας είτε διαβάζοντας, δεν υπάρχει πια. Δεν υφίσταται εδώ και δεκαετίες.

Ο κόσμος δεν άλλαξε σήμερα, απλώς αλλάζει τώρα δραματικά λόγω του ότι υπάρχει μία άμεση εξάρτηση από την τεχνική. Η εξάρτηση αυτή υπάρχει εδώ και πολλές δεκαετίες, απλώς τώρα μετεξελίσσεται και ίσως παίρνει έναν δραματικό χαρακτήρα.

Εγώ εστιάζω στον χρόνο και στην έννοιά του. Στο βιβλίο μου ο χρόνος υποδεικνύει αναζήτηση μέσα από την ποιητικότητα της λέξης «νήμα». Ενυπάρχει στις βαθύτερες και πιο καθοριστικές διαστάσεις του, ακόμη και αν δεν εμφανίζεται πάντοτε ρητά ως αυτόνομο φιλοσοφικό θέμα.

ΠτΘ: Για εσάς τι συμβολίζει αυτό το νήμα;

Φ.Ζ.: Κατά τη δική μου θεώρηση, το νήμα του χρόνου δεν είναι παρά μία αντιθετική αποκάλυψη της γραμμικής και τεθλασμένης πορείας του. Ο χρόνος ποτέ δεν είναι ούτε ευθύς ούτε τεθλασμένος. Έχει μία πορεία που αναδιαμορφώνεται συνεχώς και πάει πότε προς τα εδώ και πότε προς τα εκεί.

Η ύπαρξη δεν προσδιορίζει τη σταθερή ουσία ως αλληλουχία φανέρωσης, προσωπικών αποκαλύψεων, διαρκών μεταβάσεων και μεταμορφώσεων. Ο χρόνος, επομένως, κατά την άποψή μου, είναι το πεδίο όπου το ον «εποπτεύεται» ποιητικά μέσα στο γίγνεσθαι.

«Προσπαθώ να βιώσω τη φιλοσοφία ως γλωσσικό γεγονός»

ΠτΘ: Το παρελθόν μάς επηρεάζει κατά κόρον σε όλο αυτό, στις καθημερινές μας επιλογές, ακόμα και στο τώρα; Και αν μας επηρεάζει, είναι κάτι από το οποίο πρέπει να αποδεσμευτούμε ή αντίθετα να το αγκαλιάσουμε;

Φ.Ζ.: Το παρελθόν είναι τόσο κοντινό, που ακόμη και αυτές οι λέξεις που λέμε εμείς τώρα, σε μία ώρα θα είναι παρελθόν. Οπότε είναι σε στενή σύνδεση με τον άνθρωπο, διότι κάθε στιγμή αφήνει πίσω της ίχνη.

Με τα κείμενά μου στο βιβλίο «Το νήμα του χρόνου» δεν προσπαθώ να μιλήσω φιλοσοφικά. Προσπαθώ να βιώσω τη φιλοσοφία ως γλωσσικό γεγονός. Αυτό από μόνο του προϋποθέτει μια στάση. Δηλαδή, μέσα στον χρόνο, προϋποθέτει ο άνθρωπος να κάνει μια στάση και να δει τι είναι αυτά που διαμόρφωσαν τη σκέψη του παρελθόντος, που, όπως είπαμε, είναι και πολύ κοντινό και πολύ μακρινό ταυτόχρονα.

Τι είναι αυτό που έκανε, παραδείγματος χάριν, να μην υπάρχουν πλέον εδώ και δεκαετίες επαναστάσεις; Να σκάψουμε βαθιά, όπως είχε πει και ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο μεγάλος αυτός Ευρωπαίος στοχαστής. Να δούμε τι πήγε στραβά. Γιατί οι άνθρωποι πλέον δεν ψάχνουν να βρουν διεξόδους στα προβλήματά τους, παρά διαμαρτύρονται επιλεκτικά και, θα τολμούσα να πω δημοσιογραφικά, συντεχνιακά;

Γιατί οι άνθρωποι δεν κάθισαν κάτω να δουν τι είναι αυτό που έφερε τις κοινωνίες εδώ; Γιατί οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις κοινωνίες. Δεν είναι μόνο οι πολιτικοί. Οι πολιτικοί είναι αντανάκλαση των κοινωνικών επιλογών.

Οπότε οι άνθρωποι, ο καθένας ξεχωριστά, θα πρέπει να κάνουν την αυτοκριτική τους και να δουν τι θέλουν να αλλάξουν και πώς θέλουν να το αλλάξουν. Με δεδομένο ότι έχουμε πάντα τον χρόνο που τρέχει, και πάλι βάσει της επιλογής του καθενός ξεχωριστά και συνολικά των κοινωνιών. Ο χρόνος είναι κάτι ουδέτερο. Αν λείπουν κάποια πράγματα σήμερα, την ευθύνη αυτή την έχουν και πάλι οι κοινωνίες και οι άνθρωποι που είναι μέτοχοι της όλης διαδικασίας.

«Έχουμε χάσει τη σχέση μας με την ίδια μας την ύπαρξη»

ΠτΘ: Ακριβώς όμως με αυτή την παραδοχή ότι ζούμε σε αυτούς τους ρυθμούς, υπάρχει μια κρίση χρόνου, με άγχος και στρες, θεωρείτε ότι διαθέτουμε ακόμα την ικανότητα να μπούμε σε αυτή τη διαδικασία την οποία μας καλείτε και εσείς; Να σκεφτούμε, δηλαδή, να απολαύσουμε τη στιγμή;

Φ.Ζ.: Το στρες και το άγχος είναι απόρροια της ίδιας της κοινωνίας που έχει δομηθεί σε αυτού του είδους τα στερεότυπα και θεμέλια. Δεν είναι μόνο μία ψυχολογική παρενέργεια ή κάτι που εξαρτάται, για παράδειγμα, από το επάγγελμα που κάνει κανείς, από τα χρήματα που θέλει να βγάλει κ.λπ.

Εξαρτάται άμεσα από το πώς η ίδια η κοινωνία ορίζει αυτόν τον χρόνο – και όχι μόνο η ελληνική, όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες – και από το πώς γεμίζουν αυτόν τον χρόνο τους και ποια είναι τα αξιολογικά χαρακτηριστικά και οι προτεραιότητες που τίθενται.

Άρα, κατ’ επέκταση, το πώς ο χρόνος εξελίσσεται έχει άμεση σχέση με τον άνθρωπο, με το πώς κινείται, με το πώς αυτοπροσδιορίζεται στο σήμερα.

Σίγουρα έχουμε χάσει τη σχέση μας με την ίδια μας την ύπαρξη, διότι εστιάζουμε σε συγκεκριμένα πράγματα και τα θεωρούμε μάλιστα και κορυφαία. Δηλαδή, εδώ και δεκαετίες υπάρχει η τάση του πώς θα βγουν όλο και περισσότερα χρήματα. Αυτό είναι η μοναδική αξία. Όσο μια κοινωνία επενδύει σε αυτή την αξία, δεν έχει μέλλον.

«Προσπαθώ να ερμηνεύσω τον κόσμο στοχαστικά»

ΠτΘ: Πώς εργαστήκατε εσείς για τη συγγραφή του δοκιμίου;

Φ.Ζ.: Η σχέση μου με τη φιλοσοφία, την ποίηση και τη λογοτεχνία ξεκίνησε από όταν ήμουν δεκατεσσάρων χρονών παιδί. Όσο θυμάμαι τον εαυτό μου, θυμάμαι έναν άνθρωπο ο οποίος έψαχνε και αναζητούσε, πριν ακόμη από τις πανεπιστημιακές σπουδές, ακόμη από το σχολείο.

Πάντα είχα ως έμπνευση – και η μεγαλύτερή μου έμπνευση από μικρό παιδί ήταν – τη φύση και τις διαστάσεις της. Αυτό με οδήγησε σε μία άμεση σχέση με το ον, το Είναι, το Όλον και τον άνθρωπο, το άτομο δηλαδή.

Η σχέση μου αυτή ξεκινάει από πολύ μικρό παιδί, ειδικά με τη φιλοσοφία. Μετά περνάει στα πανεπιστημιακά χρόνια, όπου, λόγω και της χρόνιας ενασχόλησής μου με τη γερμανική σκέψη, τον ρομαντισμό, τη Σχολή της Φρανκφούρτης και πολλές άλλες φιλοσοφικές σχολές, αλλά και συνυπολογίζοντας τη μεγάλη μου σχέση με την αρχαία Ελλάδα, τη σκέψη από τον Πλάτωνα στους Προσωκρατικούς, τον Παρμενίδη και μετά τους Στωικούς, τους Κυνικούς, τους Επικούρειους κ.λπ., πέρασα στη συνέχεια στον γερμανικό ιδεαλισμό, στη γερμανική σκέψη, στον Χέγκελ, στον Νίτσε, στον Χάιντεγκερ.

Αργότερα και στον ίδιο τον Μαρξ και το έργο του, αν και δεν έχω πλέον άμεση σχέση συμφωνίας με το έργο του Μαρξ, γιατί πιστεύω ότι και οι ίδιες οι κοινωνίες που προέκυψαν έκτοτε ίσως έχασαν κάτι από τη θεωρία.

Σε προσωπικό επίπεδο, εγώ προσπαθώ να προσεγγίσω πράγματα που ασφαλώς έχουν ειπωθεί, έχουν διερευνηθεί και έχουν εξεταστεί ενδελεχώς, αλλά με τον δικό μου τρόπο. Προσπαθώ να ερμηνεύσω στοχαστικά έναν κόσμο και ειδικά τον χρόνο, ο οποίος σήμερα ερμηνεύεται από τις κοινωνίες με έναν αποκλειστικά συγκεκριμένο τρόπο και με έναν επίσης συγκεκριμένο σκοπό.

Δηλαδή, χρόνος δεν υπάρχει. Όποιος βρίσκει χρόνο σημαίνει ότι κάπως αλλιώς ζει. Άρα η μόνη αξία είναι το τρέξιμο όλη μέρα, το πώς θα βάλουμε περισσότερα λεφτά. Μιλάω για την Ελλάδα πάντα. Δεν θεωρώ ότι και στις άλλες κοινωνίες υπάρχουν τεράστιες διαφορές, ωστόσο στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες είναι λίγο διαφορετικά τα πράγματα.

«Ως χώρα δεν κρατάμε τα πολύτιμα πολιτισμικά, φιλοσοφικά, λογοτεχνικά χαρακτηριστικά του παρελθόντος»

ΠτΘ: Προς το χειρότερο ή προς το καλύτερο;

Φ.Ζ.: Δυστυχώς εμείς στην Ελλάδα τα έχουμε απολέσει, σε σημείο που να μην ξέρουμε ποια είναι η σχέση μας με τον αρχαίο ελληνικό στοχασμό. Αν δείτε, για παράδειγμα, πάρα πολλά συγγράμματα, μελέτες, δοκίμια, ό,τι αφορά την αρχαία Ελλάδα, έχουν γραφεί από ξένους.

Αν δείτε τους αρχαιολογικούς χώρους, θα δείτε περισσότερους ξένους. Είναι κάτι που γίνεται εδώ και δεκαετίες. Αν δείτε τα σχολεία, επίσης.

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι υπάρχει κάποιος παράδεισος στην υπόλοιπη Ευρώπη. Αυτή τη στιγμή συμβαίνουν πάρα πολλά πράγματα. Είχαμε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, έχουμε έναν θεωρητικά υπαρκτό κίνδυνο για την Ευρώπη. Δεν ξέρουμε κατά πόσο αυτό θα αλλάξει, δεν ξέρουμε τι γίνεται στο πολιτικό πεδίο και στο παγκόσμιο.

Γεγονός όμως είναι ένα, για να μην ξεφεύγουμε και από την κουβέντα μας: οι κοινωνίες έχουν αλλάξει πάρα πολύ. Η χώρα μας έχει απομακρυνθεί σε ένα μεγάλο ποσοστό από το ευρωπαϊκό ιδεώδες και, ως Ελλάδα, δεν κρατάμε αυτά τα πολύτιμα χαρακτηριστικά – πολιτισμικά, φιλοσοφικά, λογοτεχνικά – του παρελθόντος. Τουναντίον, καλλιεργούμε έναν άλλο τρόπο ζωής που εμένα τουλάχιστον δεν με βρίσκει σύμφωνο.

ΠτΘ: Είναι και αυτό ένα από τα βασικά ερωτήματα που θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης κλείνοντας την τελευταία σελίδα του βιβλίου σας;

Φ.Ζ.: Σίγουρα υπάρχει ένα μήνυμα που κάθε βιβλίο θέλει να μεταδώσει στον αναγνώστη. Για μένα βασικό είναι ότι, αν το πάμε βαθύτερα, στη ζωή δεν υπάρχουν απαντήσεις, ούτε λύσεις στο τσεπάκι. Οπωσδήποτε ψάχνουμε, συνεχώς αναζητούμε, αλλά μέσα από τη μελέτη, μέσα από την καλλιέργεια – όχι με την έννοια της απλής καλλιέπειας, αλλά με την έννοια της καλλιέργειας του ανθρώπου.

Νομίζω ότι γινόμαστε ωριμότεροι, γινόμαστε πιο νηφάλιοι. Δεν είναι ότι επιστρέφουμε κάπου, σε κάποιο ιδανικό που χάσαμε, αλλά πορευόμαστε με ψυχραιμία, με σύνεση και με μία τάση προς αλληλεγγύη και αλληλεπίδραση. Το μήνυμα αυτό μπορεί να συνοψιστεί σε δύο λέξεις: παραμένουμε πιστοί στο άνοιγμα. Δηλαδή αφήνουμε το άνοιγμα, κρατάμε και τα περάσματα ανοιχτά. Παράθυρα για σκέψη. Και με αυτή την έννοια νομίζω ότι οι κοινωνίες δεν αλλάζουν πλέον με τον τρόπο που άλλαζαν μέσα από επαναστάσεις. Εκείνες είχαν ποταμούς αίματος, είχαν άλλα πράγματα. Οι κοινωνίες δεν αλλάζουν με αυτούς τους τρόπους.

Ένας από τους προτεινόμενους τρόπους είναι η προσωπική καλλιέργεια και η ενατένιση ενός πιο δημιουργικού και γονιμοποιού μέλλοντος.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.