Μια αρχειακη ματια στη μειονοτικη πολιτικη στη Θρακη

Οι μειονότητες αποτελούν το αλάτι που πλουτίζει τον πολιτισμό μιας χώρας – τουλάχιστον αυτό πρέπει να αποτελούν. Υπάρχουν λογιών λογιών μειονότητες: εθνικές, εθνοτικές, θρησκευτικές, φυλετικές, κοινωνικές. Υπάρχουν μειονότητες που αναγνωρίζονται από Συνθήκες, αλλά και μειονότητες που γεννά η κοινωνική εξέλιξη – και φυσικά μειονότητες που υπάρχουν, αλλά αγνόησαν οι Συνθήκες και αρνούνται να αναγνωρίσουν τα Κράτη. Η Μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης είναι μια θρησκευτική μειονότητα, τα δικαιώματα της οποίας προστατεύονται από Συνθήκες.

Μελετώντας σαράντα και πλέον χρόνια την ιστορία της Θράκης, με απασχόλησε έντονα το θέμα της Μουσουλμανικής μειονότητας και ομολογώ ότι με την πάροδο του χρόνου, τη μελέτη, την έρευνα πεδίου και τη σκέψη, κάποιες απόψεις που είχα άλλοτε έχουν διαφοροποιηθεί. Και έτσι πρέπει να συμβαίνει. Οι άνθρωποι πρέπει να διαπραγματεύονται τα στερεότυπα τους και να είναι έτοιμοι να τροποποιήσουν τις απόψεις τους, όταν διαπιστώνουν εσφαλμένες εκτιμήσεις. Ίσως με είχαν παρασύρει οι όντως μεγάλες αδικίες τις οποίες υπέστησαν οι μειονότητες της Τουρκίας κι έτσι με άγγιξε ο Ιανός ενός εθνικισμού χωρίς νόημα. Σήμερα βλέπω αλλιώς τα πράγματα.

Η Μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης παρέμεινε στα όρια του ελληνικού κράτους ως αντίβαρο στην ελληνορθόδοξη μειονότητα της Κωνσταντινούπολης. Θα μπορούσε να έχει εξελιχθεί αλλιώς η ιστορία, αν στην ανταλλαγή των πληθυσμών δεν υπήρχαν εξαιρέσεις. Όμως η ιστορία δεν εξετάζεται με αναχρονισμούς και υποθέσεις.

Δυο πράγματα είναι βέβαια. Αφενός, ότι η ισορροπία ανάμεσα στις δυο μειονότητες διερράγη ραγδαία στον αιώνα που πέρασε, αφού η ρωμαίικη μειονότητα της Πόλης φυλλορρόησε, έχοντας υποστεί πολλά δεινά – όπως και οι άλλες μειονότητες της Τουρκίας, ενώ η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης ανθεί, τουλάχιστον πληθυσμιακά. Αφετέρου, ότι η εφαρμογή όρων αμοιβαιότητας είναι απαράδεκτη, καθώς αφορά σε ανθρώπους και όχι οικονομικά χρέη. Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν συμψηφίζονται, γιατί δεν είναι αριθμοί.

Βέβαιο είναι επίσης, ότι η μειονότητα της Θράκης αποτελείται από τρεις συνιστώσες: τουρκόφωνους, Πομάκους και Ρομά. Όμως, πέρα από την αναμφισβήτητη αυτή ιστορική κατάταξη, ζητούμενο είναι αν το «ανήκειν» είναι ζήτημα αυτοπροσδιορισμού ή ετεροπροσδιορισμού.

Δύο συγγραφείς με βιωματική σχέση με τις μειονότητες

Το Συμεών Σολταρίδη τον γνώρισα πρώτα από τα βιβλία του. Πριν σαράντα χρόνια, όταν άρχισα να μελετώ την ιστορία του ελληνοτουρκικού χώρου – του πρώτου σημαντικού ερευνητικού μου πεδίου, τα βιβλία του Συμεών απετέλεσαν σημαντικά εφόδια στη μετέπειτα πορεία μου. Ο Συμεών κατάγεται από το Μέγα Ρεύμα της Πόλης κι όταν υποχρεώθηκε να εκπατριστεί, εγκαταστάθηκε στην Κομοτηνή. Βρέθηκε επομένως στον πυρήνα και των δυο μειονοτήτων. Χρόνια αργότερα, γίναμε φίλοι με το Συμεών, οπότε οι σκέψεις μας συναντήθηκαν, στους δρόμους της Πόλης και της Θράκης.

Η Μαρία Δήμου είναι Κομοτηναία εκπαιδευτικός, με ρίζες από την Ανατολική Θράκη. Έχοντας το προνόμιο να υπηρετήσει στα ρωμαίικα μειονοτικά σχολεία της Πόλης, αλλά και στα μειονοτικά μουσουλμανικά σχολεία της Κομοτηνής, βρέθηκε κι αυτή στον πυρήνα της ιστορίας των μειονοτήτων. Με τη Μαρία, γίναμε επίσης φίλοι, ενώ στην πορεία του χρόνου ανέδειξε και έντονο λογοτεχνικό ταλέντο, που στο μέλλον έχει πολλά να μας δώσει.

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον αυτό βιβλίο γράφτηκε ύστερα από ενδελεχή μελέτη των Γενικών Αρχείων του Κράτους. Εκεί φυλάσσονται τα πρακτικά του Συντονιστικού Συμβουλίου Θράκης, ενός οργάνου που λειτούργησε από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 μέχρι το 1969.

Η πολιτική του ελληνικού Κράτους στο ζήτημα των μειονοτήτων είναι ασφαλώς διαχρονικά κακή. Όπως άλλωστε είναι και σε πολλά άλλα θέματα. Με τις μειονότητες η Ελλάδα δεν τα πήγε καλά. Δεν κατάφερε να προστατεύσει τη ρωμαίικη μειονότητα της Πόλης – θα έλεγα μάλιστα ότι και σήμερα ακόμη αδιαφορεί. Ήταν και είναι ένα βαρίδι για τους θεσιθήρες πολιτικούς. Άλλωστε η φράση κορυφαίου πολιτικού ότι για εκατό χιλιάδες Έλληνες δεν θα βάλει την Ελλάδα σε πόλεμο, είναι αν μη τι άλλο ενδεικτική των αντιλήψεων των Ελλήνων πολιτικών. Η Ελλάδα επίσης δεν κατάφερε να διατηρήσει μια ισορροπία ανάμεσα στις δυο μειονότητες. Επιπλέον, αρνήθηκε για πολλά χρόνια να αποδώσει πλήρη δικαιώματα στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης. Όταν το Κράτος σου αμφισβητεί τα στοιχειώδη δικαιώματα σου, είναι προφανές ότι σε απομακρύνει και σε περιθωριοποιεί. Απομακρύνεσαι κι εσύ. Γίνεσαι πολίτης Β’ κατηγορίας και είναι εύλογο να μη θέλεις να είσαι πολίτης αυτού του Κράτους. Τα ολέθρια λάθη δεκαετιών δημιούργησαν πληγές, που απαιτούν δεκαετίες για να γιατρευτούν, αν γιατρευτούν ποτέ.

Ερασιτεχνισμοί, παλινωδίες και πειραματισμοί

Οι συγγραφείς αναλύουν διεξοδικά τα Πρακτικά των συνεδριάσεων του Συντονιστικού Συμβουλίου Θράκης. Από τη μελέτη τους προκύπτει ότι η πολιτική του ελληνικού κράτους για τη μειονότητα αλλά και για τη Θράκη γενικότερα, δεν ήταν απλώς κακή, αλλά ήταν και αλλοπρόσαλλη, γεμάτη ερασιτεχνισμούς, πειραματισμούς, παλινωδίες και αψυχολόγητες ενέργειες. Μιλώντας χαρακτηριστικά ένας εκ των προέδρων του Συμβουλίου, αναφέρεται σε «Έλλειψιν  της ιδιαζούσης στοργής και φροντίδος υπέρ του Ελληνισμού της Θράκης», πολιτική που εκτιμώ ότι συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας.

Η πολιτική αυτή εμφορείτο πάντοτε από την εμμονή του διαχωρισμού της μειονότητας. Καίτοι δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι η μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης δεν είναι στο σύνολο της τουρκογενής, εντούτοις ο προσεταιρισμός των Πομάκων από το ελληνικό κράτος δεν οδήγησε πουθενά, ενώ η ενίσχυση των Παλαιομουσουλμάνων ήταν θνησιγενής, διότι αρνείτο να δει τη νομοτέλεια των εξελίξεων.

Η κακή πολιτική του ελληνικού κράτους αφορούσε βεβαίως και αφορά και στην Ομογένεια της Πόλης, της Ίμβρου και της Τενέδου. Εύστοχα θέτουν το ερώτημα οι συγγραφείς: «Γιατί η Αθήνα δεν κατάφερε να διατηρήσει την Ομογένεια;». Μα, δεν κατάφερε, επειδή πολύ απλά οι πολιτικοί της Αθήνας ζουν σε ένα δικό τους κόσμο, έμπλεο αδιαφορίας για τα ευαίσθητα εθνικά θέματα και αρκούνται στην άσκηση υποκριτικού πατριωτισμού με εθνικιστικές κορώνες.

Όπως όλες οι σοβαρές αρχειακές έρευνες, το βιβλίο αυτό πλουτίζει τη βιβλιογραφία για τη Θράκη και τα μειονοτικά ζητήματα, φέρνοντας στο φως άγνωστα και ανεξερεύνητα μέχρι σήμερα στοιχεία.

*Ο Θρασύβουλος – Μορντεχάϊ Παπαστρατής είναι Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω, ΜSc, MΑ Δημόσιας Ιστορίας και MTh, Γεωπολιτικής-Θεολογίας του ΑΠΘ

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.