Περι της διδασκαλιας των αρχαιων μερος πρωτο: Περι της υλης
Οφείλουμε να είμαστε ειλικρινείς σε ένα τέτοιο άρθρο. Με ειλικρίνεια λοιπόν αναφέρουμε ότι υπάρχει θράσος στα λόγια εκείνων που μιλούν για «ανθρωπιστική παιδεία» και «θεωρητική κατεύθυνση» στα ελληνικά σχολεία, ενώ η διδασκαλία των αρχαίων, του βασικού πυλώνα του ανθρωπισμού από την αναγέννηση μέχρι σήμερα, πάσχει από πλήθος αθλιοτήτων. Η μέση εκπαίδευση οφείλει να λειτουργεί ως προπαρασκευαστική διαδικασία για τους μαθητές οι οποίοι στη συνέχεια θα γίνουν θεράποντες της φιλολογικής επιστήμης. Η ενασχόληση λοιπόν με τη φιλολογία, σε επίπεδο πανεπιστημιακό, ήδη απαιτεί όχι μόνον πλήρη οικειότητα με την γραμματική και το συντακτικό της αρχαίας ελληνικής – καθώς αποτελούν αυτά το «κλειδί» για την κατανόησή της -, αλλά και τριβή με το σύνολο των κειμένων της.
Η μέθοδος διδασκαλίας των αρχαίων που έχει διαμορφώσει το υπουργείο (α)παιδείας είναι επιεικώς μέτρια και τα βασικά της ελαττώματα εντοπίζονται στο λεγόμενο «γνωστό», δηλαδή στο τμήμα της διδασκαλίας που δεν αφορά στη μετάφραση ενός αδίδακτου κειμένου και τις ασκήσεις γραμματικής και συντακτικού, αλλά περισσότερο στην ερμηνεία του περιεχομένου ενός κειμένου, γνωστού και παρατιθέμενου στους μαθητές μεταφρασμένο. Διδάσκονται λοιπόν, σύμφωνα με την ύλη τα εξής κείμενα :
- Αριστοτέλους, Μετά τα φυσικά A 2, 98b12-28
- Αριστοτέλους πρός Θεμίσωνα 8-9
- Επίκουρου πρός Μενοικέα 122
- Πλάτωνος, Πρωταγόρας 320c-321b
- Πλάτωνος, Πρωταγόρας 321b-322a
- Πλάτωνος, Πρωταγόρας 322a-323a
- Αριστοτέλους, Πολιτικά Α 1.12, 1253a29-39
- Πλάτωνος, Πολιτεία, 514a-515c
- Πλάτωνος, Πολιτεία, 518b-519a
- Πλάτωνος, Πολιτεία, 519b-520a
- Αριστοτέλους, Πολιτικά, Θ 1.3-2.1, 1337a33-bll
- Αριστοτέλους, Ήθικά Νικομάχεια, Β 1. 1-4, 1103a14-b2
- Αριστοτέλους, Ήθικά Νικομάχεια, Β 1.5-8, 1103b2-25
- Αριστοτέλους, Ήθικά Νικομάχεια, Β 6.4-8, 1106a26-b7
- Αριστοτέλους, Ήθικά Νικομάχεια, Β 6.10-13-16, 1106b18-28· 1106b36-1107a6
- Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1.1-8, 1252a1-7∙b27-32
- Αριστοτέλους, Πολιτικά, Α 1. 10-11, 1253a7-18
- Αριστοτέλους, Πολιτικά, Γ6. 3-4, 1281a39-b10
- Πλουτάρχου, Περί Ἀλεξάνδρου τύχης καί ἀρετῆς, 6 329 A–D
Πρόκειται για διδακτέα ύλη συγκεχυμένη, υπερβολική, που στην πραγματικότητα παρέχει ιδεολογικό «άλλοθι» σε αυτούς που την έχουν ορίσει, ενώ ταυτόχρονα καταστρέφει την μοναδικότητα της αρχαιοελληνικής σκέψης, απωθώντας τους μαθητές από την εμβάθυνση σε αυτή. Το βασικότερο πρόβλημα, αιτία γεννησιουργός των επιμέρους ζητημάτων είναι η ίδια η δομή, αλλά και η φύση του σχολικού βιβλίου, στο οποίο αποδίδεται ο τίτλος «φιλοσοφικός λόγος».
Όπως είναι όμως γνωστό, η αρχαιοελληνική γραμματεία δε μας προσέφερε μόνον υψηλή φιλοσοφία, αλλά μεγαλούργησε και σε άλλους τομείς, στην ποίηση και την ιστοριογραφία, στην ρητορική και τις φυσικές επιστήμες. Ένα σχολικό βιβλίο που χρησιμοποιείται στο τελικό στάδιο της φιλολογικής προπαιδείας δε νοείται να μην περιλαμβάνει ένα πανόραμα του αρχαίου λόγου. Δεν υπολογίζω βέβαια την παρωδία διδασκαλίας της Αντιγόνης και του Υπέρ Μαντιθέου στη β’ λυκείου, ούτε βεβαίως και τις κτηνωδίες στη διδασκαλία του Θουκυδίδη στην α’ λυκείου, πρόχειρες απόπειρες να «ξεφορτωθούμε »χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια την κορυφή της κλασσικής πεζογραφίας, με την παντελώς ανόητη αξίωση από μαθητές μη καταρτισμένους ακόμα στη γραμματική και το συντακτικό να κατανοήσουν τον εξαιρετικά περίπλοκο λόγο του Θουκυδίδη ή του Λυσία.
Γιατί λοιπόν να υφίσταται αυτό το «πασάλειμμα»; Το πιο ορθό θα ήταν να συντάσσονταν ένα σχολικό βιβλίο με τίτλο «ανθολογία των κειμένων της αρχαίας ελληνικής» που θα πρόσφερε μια γενική εικόνα επί του συνόλου των κειμένων. Θα μπορούσε κανείς να απαντήσει ότι σε αυτή τη βαθμίδα της εκπαίδευσης έχει υπέρτερη σημασία η βαθεία κατανόηση ενός μικρότερου corpus έργων. Η θέση αυτή πάσχει για δυο λόγους. Αρχικά, η σημασία ενός κειμένου και ως εκ τούτου η ανάγκη μελέτης του δεν προκύπτει από το είδος, αλλά από τις ποιότητές του. Υπάρχει πλήθος συγγραφέων και μνημειωδών έργων με τα οποία οι μαθητές δε θα έρθουν ποτέ σε επαφή, ενώ αυτά είναι στοιχειώδη για να θεωρείται κανείς λήπτης της κλασσικής παιδείας. Την ίδια ανάλυση απαιτούν οι τραγωδίες του Ευριπίδη και οι πλατωνικοί διάλογοι, παρόλου που -επιφανειακά τουλάχιστον- ανήκουν σε διαφορετική κατηγορία κειμένων. Υπάρχουν ελλείψεις εξοργιστικές: Αριστοφάνης (!), Αισχύλος (!!), Δημοσθένης (!!!), Πίνδαρος (!!!!), Ηράκλειτος (!!!!!!), Όμηρος (!!!!!!!) κτλ…
Βεβαίως, το σχολικό έτος είναι περιορισμένο και η «δαμόκλειος σπάθη» των πανελλαδικών ταλανίζει διδάσκοντες και διδασκόμενους όσο πασχίζουν να καλύψουν την ανούσια φλυαρία των σχολίων του βιβλίου που δημιουργούν περισσότερες απορίες αντί να λύνουν τις ήδη υπάρχουσες. Μα αυτό το ζήτημα είναι δυνατό να επιλυθεί μέσω της αύξησης των διδακτικών ωρών της κατεύθυνσης (επιτέλους κύριε υπουργέ δε χρειάζονται θρησκευτικά από την τρίτη δημοτικού μέχρι το πανεπιστήμιο…), αλλά και της εκπόνησης ενός νέου βιβλίου που θα αναφέρεται σε μεγαλύτερο πλήθος συγγραφέων, επικεντρώνοντας την προσοχή των μαθητών στα χαρακτηριστικά τους κείμενα. Σε καμία περίπτωση δεν είναι θεμιτό να θυσιάζουμε τη μισή πνευματική παραγωγή των Ελλήνων, μόνο και μόνο για να μαθαίνουμε «απ’ την καλή και την ανάποδη» τον πολύ προσφιλή στον κύριο Μπετσάκο Αριστοτέλη – σπουδαιότατο πνεύμα σαφώς και παρακαλώ να μην εννοηθεί ότι απορρίπτω τον Αριστοτέλη, πράγμα τουλάχιστον παράλογο, αλλά να εννοηθεί πως θεωρώ το γεγονός ότι μονοπωλεί το βιβλίο αυτό προβληματικό, ενώ μάλιστα απορρίπτονται και δικά του μεγάλα έργα (βλ. Ρητορική, Ποιητική, Περί ψυχής. ) -. Χρειάζεται απλώς ένα βιβλίο με δυο ή τρία χαρακτηριστικά αποσπάσματα για τον κάθε συγγραφέα. Έτσι, η ύλη δεν αυξάνεται υπερβολικά και οι μαθητές μπορούν μάλιστα να επωφεληθούν από την ποικιλία των κειμένων, εξασκώντας τη συνδυαστική τους σκέψη και ανακαλύπτοντας τους δεσμούς που συνδέουν τα αρχαία πνεύματα μεταξύ τους.
Υφίσταται επίσης και ένα πρόβλημα μάλλον λανθάνον. Τα κείμενα χωρίζονται σε ορισμένες θεματικές ενότητες, πράγμα φαινομενικά βοηθητικό. Στην πραγματικότητα η διάκριση σε θεματικές ενότητες δημιουργεί προβλήματα στην ερμηνεία του κειμένου. Αυτό γιατί ένα έργο τόσο πολυσχιδές όσο η πολιτεία του Πλάτωνος ή τα ηθικά του Αριστοτέλη, η ανάλυση των οποίων απαιτεί την αναζήτηση σε πολυπληθή φιλοσοφικά πεδία ( π.χ η αλληγορία του σπηλαίου συνδυάζει γνωσιολογικά στοιχεία, στοιχεία πολιτικής φιλοσοφίας, αλλά και στοιχεία μεταφυσικής) δεν είναι δυνατόν να ενταχθεί σε έναν πλαγιότιτλο μιας αράδας..
Ήδη λοιπόν φαίνεται πως γίνεται μια προσπάθεια για περιορισμό στην ελευθερία της προσωπικής ερμηνείας (για την προσωπική ερμηνεία του μαθητή θα γίνει λόγος στο επόμενο μέρος περί της μεθόδου). Σημαντικό είναι επίσης να αναφερθεί πως το υπουργείο (α)παιδείας έχει επιμελώς αποστειρώσει τον εν γένει επαναστατικό και αντισυμβατικό λόγο των αρχαίων μας. Αυτό διαπιστώνεται από την απουσία των προσωκρατικών, πνευμάτων ριζικής αμφισβήτησης που πρώτα έθεσαν τις βάσεις για την ισότητα μεταξύ των ανθρώπων και του φυσικού δικαίου, απορρίπτοντας με ρωμαλέο θάρρος τον κάθε περιορισμό της ατομικής ελευθερίας. Φαίνεται πως στην Ελλάδα της τεχνοκρατίας, των σκανδάλων και της προπαγάνδας, όπου μοναδικό μέλημα των εν κοινωνία βιώντων είναι να αυξήσουν την περιουσία τους, ναρκώνοντας την ψυχή πρόσκαιρα με την κατανάλωση, το ηχηρό «πάντων μέτρον ἄνθρωπος» του Πρωταγόρα είναι περιττό. Περιττός τους φαίνεται και ο Αισχύλος με τον Προμηθέα του, κείμενο κατά βάση επαναστατικό και εξαιρετική μικρογραφία της βίας του κράτους. Υπάρχει βέβαια αναφορά στον αναρχικό Προμηθέα του Αισχύλου… Μας λέγουν ότι είναι αλαζόνας και περιμένουν να μη γελάσουμε ηχηρά στα μούτρα τους, οι άθλοι προπαγανδιστές, οι σφαγείς των αρχαίων μας που με θράσος παραλείπουν χωρία του Αριστοτέλη, όταν αυτός ασκεί λογική κριτική στην δημοκρατία, όχι ως ολιγαρχικός, αλλά ως πολιτικός επιστήμονας.
Επιφυλάσσομαι σχετικά με τις λοιπές μου κρίσεις. Αυτές θα διατυπωθούν σε ένα δεύτερο μέρος και ενδεχομένως να υπάρξει και αντίστοιχο άρθρο για τη διδασκαλία των λατινικών. Οπότε προς το παρόν αυτά. Τώρα ο γράφων θα σας προτείνει να κοιτάξετε ξανά την Αντιγόνη και τον Περικλέους Επιτάφιον γιατί το σχολείο…Τα ξέχασε.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
