Ο συγγραφεας Μισελ Φαις επεστρεψε στο βορειοανατολικο φως και στις μεσοτοιχιες των δωματιων της ζωης του στον γενεθλιο τοπο

—Με κριτικούς αναγνώστες τούς κ. Χρήστο Βασματζίδη και Ιγνάτη Χουβαρδά, συντονίστρια την κ. Κατερίνα Σχοινά και στη ανάγνωση διηγημάτων την κ. Άννα Μαχαιροπούλου

Σε κλίμα συγκίνησης και πνευματικής επανασύνδεσης, η Κομοτηνή υποδέχτηκε και φέτος ένα από τα πιο ξεχωριστά «τέκνα» της, τον καταξιωμένο συγγραφέα Μισέλ Φάις. Το απόγευμα της Παρασκευής 15 Μαΐου, η Δημοτική Βιβλιοθήκη Κομοτηνής «πλημμύρισε» από αναγνώστες, παλαιούς γνώριμους αλλά και τη νέα γενιά της πόλης, σε μια ξεχωριστή εκδήλωση. Σε συνδιοργάνωση της Αντιδημαρχίας Πολιτισμού και Νέας Γενιάς του Δήμου Κομοτηνής, της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κομοτηνής, στο πλαίσιο των Ελευθερίων 2026 και των δράσεων που υλοποιούνται με την ΚΟΙΝΣΕΠ «Κομοτηνή Εν Δράσει», του βιβλιοπωλείου “Book-stop”, του «Παρατηρητή της Θράκης» και των εκδόσεων Πατάκη, παρουσιάστηκε η νέα συλλογή διηγημάτων του Μισέλ Φάις με τίτλο «Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι» (εκδ. Πατάκη, 2025).

Για το έργο του Φάις, τον άρρηκτο «ομφάλιο λώρο» που τον συνδέει με τη γενέθλια γη και τη μοναδική αρχιτεκτονική των λογοτεχνικών του «δωματίων» μίλησαν ο κ. Χρήστος Βασματζίδης, βιβλιοκριτικός, νομικός, ο κ. Ιγνάτης Χουβαρδάς, συγγραφέας, φιλόλογος, καθώς και ο ίδιος ο συγγραφέας. Τη συζήτηση συντόνισε η κ. Κατερίνα Σχοινά, φιλόλογος, ενώ αποσπάσματα από τη συλλογή ανέγνωσε  η κ. Άννα Μαχαιροπούλου, ηθοποιός και σκηνοθέτης.

Αναλυτικότερα…

Νατάσα Λιβεριάδου

«Η Κομοτηνή δεν υπήρξε ποτέ απλά ο γενέθλιος τόπος του συγγραφέα Μ. Φάις, αντίθετα λειτούργησε ως τόπος βιο-γραφίας και ως χώρος μνήμης, ως χώρος αφετηρίας κυρίως της συλλογικής μας αυτοβιογραφίας…»

Κατ’ αρχάς, χαιρετισμό απηύθυνε η Αντιδήμαρχος Πολιτισμού και Νέας Γενιάς κ. Νατάσα Λιβεριάδου, καλωσορίζοντας τον συγγραφέα στην πόλη μας: «Χαρά και συγκίνηση με την παρουσία του αγαπημένου μας, και αγαπημένου μου, συγγραφέα, και συμπολίτη, Μισέλ Φάις στη γενέθλια γη.

Χαρά και συγκίνηση, που με πηγαίνουν πίσω, αρκετά πίσω στη συμμαθήτριά μου Νταίζη, την αδελφή του, στην οικογένειά του, τον αείμνηστο δερματολόγο γιατρό Φάις, εσαεί Κομοτηναίο. 

Χαρά και συγκίνηση και για πολλούς ακόμη λόγους που έχουν να κάνουν κυρίως με την ποιότητα της γραφής του και της παρουσίας του στον χώρο της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και με την πόλη που απόψε τον υποδέχεται ξανά, μη γνωρίζοντας πώς να του αντιγυρίσει όσα της χάρισε.

Γιατί ο Μισέλ Φάις ενέταξε την Κομοτηνή στον χώρο της λογοτεχνίας των πόλεων, ήτοι την απομνημείωσε εις το διηνεκές, κι ας φαντάζει αυτό παράταιρο, αφού η Κομοτηνή του στην “Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου”, που είναι το πρώτο νεότερό της λογοτεχνικό “πρόσωπο”, είναι μια χάρτινη, φαντασιακή πόλη, μια άυλη πόλη, μια πόλη ανίκητη άρα από τον χρόνο

Ο Φάις  και η Κομοτηνή, σε εμένα τουλάχιστον προσωπικά, σε αρκετές των περιπτώσεων, ή και σε όλες, μου θυμίζουν τη ριζική σύνδεση του παιδιού με τη μητέρα τροφό μέσω του ομφάλιου λώρου. Μου φαίνεται έτσι ότι δεν υπάρχει κείμενό του που να μην γυρίζει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην Κομοτηνή, ακόμη και σ’ αυτά που εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι εντάσσονται σε άλλες θεματικές όπως π.χ. “Το μέλι και η στάχτη του Θεού”. Τον ίδιο ομφάλιο λώρο  διακρίνω και στην παρουσιαζόμενη απόψε συλλογή διηγημάτων του, στα δωμάτια πχ. του μπαμπά ή της μαμάς του και πολλά ακόμη άλλα.  

«Με την “Ελληνική Αϋπνία”, τον Βιζυηνό του, o Φάις [ενθέτει τη θρακική πραγματικότητα] στην ιστορία, στη βιογραφία και στη γλώσσα της νεοελληνικής γραφής»

Δεν είμαι φιλόλογος όμως… Ως αναγνώστρια ομιλώ και ως Κομοτηναία, και επειδή στα φετινά Ελευθέρια επιλέξαμε να συνομιλήσουμε σε εικαστικό επίπεδο, και ιστορικό συνάμα, με τον Γιωργή της Μιχαλιέσσας, τον Γεώργιο Βιζυηνό, αναφερόμενοι στον ανδριάντα του, η τελευταία αναφορά μου θα ήθελα να είναι στην “Ελληνική Αϋπνία” του Μ. Φάις, το αριστουργηματικό του μυθιστόρημα, όπου συγκεφαλαιώνει βιζυηνικές, ελληνικές και τούρκικες λέξεις, πραγματοποιώντας με τον δικό του τρόπο, τον σιωπηλό της γραφής, ΘΡΑΚΙΚΑ αγγίγματα-ΕΝΘΕΣΕΙΣ στην ιστορία, στη βιογραφία και στη γλώσσα της νεοελληνικής γραφής.

Φαντάζομαι θα είναι περιχαρής και ο Βιζυηνός, γιατί η Κομοτηνή δεν υπήρξε ποτέ απλά ο γενέθλιος τόπος του συγγραφέα Φάις, αντίθετα λειτούργησε ως  τόπος βιο-γραφίας  και ως χώρος μνήμης, ως χώρος αφετηρίας κυρίως της συλλογικής μας αυτοβιογραφίας…

Aegypius monachus, ή συγγραφέας απερινόητος μέχρι σήμερα των ορίων της γραφής ο Φάις… Μέχρι σήμερα, γιατί ήρθε ο Μάρκος του κι η γραφή του άνοιξε νέο παράθυρο στην αθωότητα, στη χαρά και στο χρώμα, φωτίζοντας πρώτα περίεργα μαξιλάρια, και αύριο εδώ στην Κομοτηνή ντροπαλά βιβλία…

Κύριε Φάις, τιμή της πόλης, τιμή δική μας, τιμή όλων μας η παρουσία σας εδώ…

Καλώς ήρθατε…»

Κατερίνα Σχοινά

«Δεν υπάρχει περίπτωση να μη συναντήσεις σε κάποια, σε πολλά από τα εκατό δωμάτια των “Μεσοτοιχιών” τον εαυτό σου»

Η κ. Κατερίνα Σχοινά, αναλαμβάνοντας χρέη συντονίστριας, ως εντελής και παθιασμένη αναγνώστρια του έργου του Φάις,  προτού δώσει τον λόγο στους δύο ομιλητές, επιχείρησε να αναδείξει μερικούς σταθμούς από τη συγγραφική πορεία του Μισέλ Φάις, καθώς και να μας εξοικειώσει με τη νέα συλλογή διηγημάτων του και τα «δωμάτια» των «Μεσοτοιχιών». Συγκεκριμένα, ανέφερε:

«Καλωσορίζουμε στη γενέτειρά του τον αγαπητό μας Μισέλ Φάις. Σε θερμό κλίμα και στη φιλόξενη αίθουσα της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κομοτηνής, φίλοι, παλαιότεροι και νεότεροι, γείτονες και συμμαθητές, ασθενείς και γνώριμοι του πατέρα του, αναγνώστες της λογοτεχνίας του και, το σημαντικότερο, με αρκετούς νέους σε ηλικία ανάμεσά τους, συνομιλούμε, όπως και λιγότερο από δύο χρόνια πριν, με τον αγαπητό μας συγγραφέα.

Στο εξαιρετικά σύντομο (περιορισμένο σε δέκα μόνο λέξεις) αυτοβιογραφικό σημείωμα στο “αυτί” των βιβλίων του διαβάζουμε: “Ο Μισέλ Φάις (Κομοτηνή, 1957), ανά διαστήματα, γράφει, φωτογραφίζει, πεζοπορεί”. Θα προσέθετα: επιμελείται, μεταφράζει, διδάσκει (δημιουργική γραφή στο ΕΑΠ και στη σχολή των εκδόσεων Πατάκη), βιογραφεί, αυτοβιογραφείται και συστηματικά αρχειοθετεί (υλικό άφθονο για δημιουργική αξιοποίηση). Παρεμπιπτόντως στο “Δωμάτιο του Αρχειοθέτη”, ένα από τα διηγήματα του παρουσιαζόμενου απόψε βιβλίου, ο Φάις επεκτείνει το αυτοβιογραφικό σημείωμα που προανέφερα και (ανα)συστήνεται ως εξής: “Ήσουν, είσαι και θα είσαι αυτός που από το 1967 ως το 2025 (άραγε για πόσο ακόμα;) θα πηγαινοέρχεσαι Κομοτηνή-Αθήνα-Πάτρα-Γ΄ Νεκροταφείο Νίκαιας (ΒΔ τμήμα) και τούμπαλιν.

 Με ενδιάμεσους σταθμούς”: από το “Σύνορο” (1983) και την “Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου” (1994) ως την τωρινή έκδοση “Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι” (2025), δηλαδή συνολικά 23 βιβλία λογοτεχνίας. Μαζί τους συμπορεύονται εσχάτως 2 βιβλία παιδικής λογοτεχνίας, αλλά και θεατρικά έργα που τροφοδότησαν 10 θεατρικές παραστάσεις, 2 φωτογραφικά λευκώματα και αρκετές συμμετοχές σε εικαστικές εκθέσεις ως φωτογράφος ή επιμελητής, 3 συνεργασίες σε κινηματογραφικά σενάρια, επιμέλειες συλλογικών τόμων λογοτεχνίας, αλλά και εικαστικών λευκωμάτων (και δεν ξέρω πόσα άλλα μπορεί να μου διαφεύγουν από το πλούσιο έργο του).

Συμπέρασμα: μία ζωή / ένα διαρκώς εμπλουτιζόμενο έργο ή ένα έργο ως ζωή, ως μέσο (πιθανώς) συμφιλίωσης με τον εαυτό του. Δεν γνωρίζω αν αυτή η προσπάθεια τελεσφορεί. Η απάντηση ίσως δίνεται στο “Δωμάτιο του Νοσοκομείου”: “Μέχρι να συμφιλιωθείς μ’ αυτό που φαίνεσαι κι αυτό που είσαι, αλλά και μ’ αυτό που δεν φαίνεσαι κι αυτό που δεν είσαι, πεθαίνεις”.

Η συλλογή διηγημάτων “Μεσοτοιχίες”,με επίτιτλο “Αθέατοι συγκάτοικοι” παρουσιάζεται, λοιπόν, στη συνάντησή μας, ένα βιβλίο-οικοδόμημα με 100 συγκοινωνούντα διηγήματα-δωμάτια, με τους ενοίκους των οποίων συνομιλεί και ο συγγραφέας, συν-ένοικος πανταχού παρών. Η αισθητική των δωματίων είναι η αισθητική της πενιχρότητας, της απογύμνωσης. “Φωτογραφίζοντας φωτογραφίζομαι”, παραδέχεται ο φωτογράφος στο “Δωμάτιο του Φωτογράφου” θυμίζοντας τις λοξές αυτοβιογραφήσεις του Φάις μέσω της (αυτο)μυθοπλασίας του. Ολόκληρος ο ανθρώπινος βίος περνά από δωμάτιο σε δωμάτιο και τις ιστορίες αυτών των “συγκατοίκων”, όπως, εξάλλου, προδίδουν οι τίτλοι του πρώτου και του τελευταίου από αυτά, “Το Δωμάτιο της Προέλευσης” και “Το Δωμάτιο της Αιωνιότητας”. Μπορεί να είναι ο βίος του συγγραφέα μέσω μιας ενδοδιακειμενικής συνομιλίας με όλο του το έργο, αλλά περισσότερο είναι, πιστεύω, ο βίος όλων μας. Δεν υπάρχει περίπτωση να μη συναντήσεις σε κάποια, σε πολλά από τα εκατό δωμάτια τον εαυτό σου.

“Είναι σα να μιλάς και να ονειρεύεσαι”, παρατηρεί εύστοχα το παιδί στο “Δωμάτιο της Αγάπης”. Πώς μιλά, λοιπόν, πώς ακριβώς γράφει σαν να ονειρεύεται στο βιβλίο αυτό ο Μισέλ Φάις; Θα το ακούσουμε από τις εισηγήσεις που ακολουθούν…»

Ιγνάτης Χουβαρδάς

«Το κάθε δωμάτιο στις “Μεσοτοιχίες”, αν και στάσιμο, το διαπερνά μια κάμερα ή ένας φωτογραφικός φακός, επομένως η κίνηση, η εναλλαγή σκηνικών, η ποικιλία φωνών»

Στη συνέχεια, ο κ. Ιγνάτης Χουβαρδάς, θέτοντας στο επίκεντρο της αναγνωστικής του ματιάς το «θέατρο σκιών» στον Φάις, σχολίασε, μεταξύ άλλων, για το νέο του λογοτεχνικό έργο: «Στις “Μεσοτοιχίες” τα κείμενα χαρακτηρίζονται διηγήματα, όπως στα δύο άλλα βιβλία του [“Εξουθένωση” (2022) – “Αμήν” (2024)]. Αν δεν είχαν τίτλους, θα μπορούσαν να νοηθούν αποκόμματα μιας σύνθεσης. Ένα μυθιστόρημα δηλαδή, κατά τον τρόπο που νόησε το μυθιστόρημα ο Ζωρζ Περέκ, κυρίως στο πολυσέλιδο “Ζωή, οδηγίες χρήσης”. Ο Περέκ καταγράφει τη ζωή των ενοίκων μιας πολυκατοικίας στο Παρίσι, σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Στις “Μεσοτοιχίες” του Φάις συμπληρώνονται οι κουκίδες ενός παζλ δωματίων, έχουμε την αποτύπωση μιας “τρίτης ζωής”, εκεί όπου οι λέξεις μουλιάζουν στο μισόφωτο. Γράφει ο Φάις: “Δεν φαίνεσαι γιατί είσαι ακόμα ζωντανός”. Είναι τα σκηνικά, τα πρόσωπα, η διαλεκτική, και πιο πέρα, στο βάθος, ένας εσωτερικός μονόλογος, μια προσευχή, “κανείς δεν μπορεί ν’ αντιγράψει τη φωνή σου”.

Ο Παναγιώτης Μουλλάς, για το παλαιότερο μυθιστόρημα του Φάις, “Το μέλι και η στάχτη του Θεού” (2002), σημειώνει: “Το βιβλίο υπερβαίνει τα ειδολογικά του όρια, θέτοντας το διαρκώς επίκαιρο και αναπάντητο ερώτημα ‘τι είναι το μυθιστόρημα’”.

Το κάθε δωμάτιο στις “Μεσοτοιχίες”, αν και στάσιμο, το διαπερνά μια κάμερα ή ένας φωτογραφικός φακός, επομένως η κίνηση, η εναλλαγή σκηνικών, η ποικιλία φωνών. Οπότε καταλήγουμε σε ένα μωσαϊκό δωματίων, το βλέμμα εποπτεύει από ψηλά, ψύχραιμα, διαισθητικά, ενορατικά, όπως οι άγγελοι στα “Φτερά του έρωτα” του Βιμ Βέντερς, όπου στο σενάριο της ταινίας συμμετέχει ο Πέτερ Χάντκε. Στο “δωμάτιο του φωτογράφου” γράφει ο Φάις: “Δεν βλέπουμε αυτό που βλέπουμε αλλά αυτό που είμαστε”.

Ως επίλογο, ένα απόσπασμα από το “δωμάτιο της Κομοτηνής”, για προφανείς λόγους: “Χωρίς να πάρεις τίποτα μαζί σου, με την ψυχή στο στόμα, τρέξε στον σιδηροδρομικό σταθμό της πρώην οθωμανικής πολίχνης και στριμώξου σαν σαρδέλα μαζί με τους 864 ομογάλακτους στα τρένα του χαμού”».

[Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη την εισήγηση του κ. Χουβαρδά, ΕΔΩ]

Χρήστος Βασματζίδης

«Τα δωμάτια του Φάις χρησιμοποιούνται αφηγηματικά ως τόποι, αλλά εννοούνται ως τρόποι εγκλεισμού και ταυτόχρονα διαφυγής»

Ο κ. Χρήστος Βασματζίδης, ολοκληρώνοντας την ενότητα των ομιλιών, ξετύλιξε το νήμα της συγγραφικής τριλογίας του Μισέλ Φάις, εστιάζοντας φυσικά στη νέα συλλογή διηγημάτων του. Ενδεικτικά, επισήμανε: «Το νέο του βιβλίο φέρει τον τίτλο ενός αρχιτεκτονικού όρου. Η μεσοτοιχία ορίζει τον χώρο, συστήνει την ιδιοκτησία, οριοθετεί το ανήκειν και το μη. Κύριο χαρακτηριστικό της όμως είναι ότι ανεγείρεται επί κοινού ορίου. Άρα συντείνει στη διακριτικότητα, στην κλειστότητα και στη σταθερότητα. Στην αποφυγή του βλέμματος του άλλου, στη λεγόμενη ιδιωτικότητα.

Στις “Μεσοτοιχίες” του Φάις δημιουργούνται εκατό δωμάτια που φαίνεται να ανήκουν σ’ ένα ενιαίο ρέον και πολυπρισματικό αρχιτεκτόνημα, αποτελούμενο από στοχασμούς, θραύσματα μνήμης και απώλειες, παραισθήσεις, καταγραφές ονείρων, ενοχές, εξομολογήσεις, απωθημένες καταστάσεις, λησμονημένες εμπειρίες του παρελθόντος που ζητούν εξηγήσεις. Ο αναγνώστης καλείται να διασχίσει το κάθε δωμάτιο που σχηματίζεται, χωρίς βέβαια να έχει την πολυτέλεια να το χαζέψει, παρά την προσπάθεια του συγγραφέα να δίνει μερικές σκηνικές περιγραφές. Τα δωμάτια του Φάις χρησιμοποιούνται αφηγηματικά ως τόποι, αλλά εννοούνται ως τρόποι εγκλεισμού και ταυτόχρονα διαφυγής. Είναι μάλιστα ένα ζήτημα αν είναι στεγανώς απομονωμένα ή αν οι επιφάνειες των μεσοτοιχιών είναι εύκολα διαπεράσιμες, όπως θα προσπαθήσω να αναλύσω παρακάτω.

Στις “Μεσοτοιχίες” όλα όσα υπάρχουν αλλά και όλα όσα θα ήταν δυνατόν να υπάρξουν, ζούνε παράλληλα. Έτσι η διάρθρωση του χώρου είναι ταυτόχρονα και διάρθρωση του χρόνου. Κοντά στη γέννηση και η απώλεια. Δίπλα στον πόνο και η  δημιουργία. Ο πανικός γειτνιάζει όμορφα με τη σιωπή και την ανέκφραστη γαλήνη. Ένα σώμα που υποφέρει και πιο δίπλα μία αγνοούμενη που αγνοεί ότι είναι αγνοούμενη.

Ο χρόνος είναι το ενοποιητικό στοιχείο τής κατ’ επίφαση διαίρεσης. Λειτουργεί ως συνθετικός αρμός όλων αυτών των εκδοχών και γι’ αυτό δεν είναι χρόνος εξόδου, είναι χρόνος κύκλου, που εντός του κινείται διεγερτικά η ζωή στα σχηματιζόμενα δωμάτια. Με μικρές επαναλαμβανόμενες κινήσεις, μονίμως στοχαστική και αφοριστική. Κατά Μπέκετ αιωρούμενη από το “δεν μπορώ να συνεχίσω” στο “θα συνεχίσω”».

[Μπορείτε να βρείτε ολόκληρη την εισήγηση του κ. Βασματζίδη, ΕΔΩ]

Μισέλ Φάις

«Ζήτω η μνήμη, Ζήτω η υγεία, Ζήτω η Κομοτηνή»

Με το πέρας των εισηγήσεων, ο συγγραφέας απευθύνθηκε στους παρισταμένους,  ως «εις καθρέφτην», μέσω βιντεοσκοπημένης ομιλίας δηλαδή, θίγοντας μεταξύ άλλων ζητήματα της γραφής του όπως η σωματικότητά της και «ο αγώνας να τη φέρεις όπου θέλεις εσύ», οι συγγραφικές του εμμονές, ιστορική, αφροδισιακή και εσχάτως πατρική, το αδύνατον της επιστροφής σε κάτι μη υπάρχον όπως ο γενέθλιος τόπος, ολοκληρώντας την κινηματογράφηση με τρία εβίβα, που τα συνόδευε με ένα ποτήρι κρασί: «Ζήτω η μνήμη, Ζήτω η υγεία, Ζήτω η Κομοτηνή».

Ακολούθησε δια ζώσης  συζήτηση για τις επιρροές και τις επιδράσεις στο έργο του, η αφήγηση της συνάντησής του με το έργο του Κάφκα, σε ηλικία δώδεκα χρόνων, όταν και αγόρασε ένα βιβλίο του από μια Έκθεση Βιβλίου στο Ζάππειο, η οποία είχε ως αποτέλεσμα να υποστεί, όπως ανέφερε, τη «νόσο του Κάφκα», η ενημέρωση ότι ήδη ετοιμάζει το επόμενο συγγραφικό του πόνημα, και αμέσως μετά ο κομοτηναίος συγγραφέας, συνομιλώντας με τους συμπολίτες του, υπέγραψε, ως είθισται, τις «Μεσοτοιχίες» του, που, όπως ανέφερε και η κ. Σχοινά, μας αφορούν όλους.  

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.