Η ασκηση ως αντικαρκινικο φαρμακο

Επιδημιολογικές μελέτες έχουν δείξει ότι το αυξημένο επίπεδο φυσικής δραστηριότητας στον ελεύθερο χρόνο επιφέρει σημαντική μείωση του κινδύνου ανάπτυξης τουλάχιστον 13 μορφών καρκίνου, ενώ έχει επίσης τεκμηριωθεί ότι η συστηματική άσκηση μειώνει τον κίνδυνο επανεμφάνισης στον καρκίνο του μαστού, παχέος εντέρου και προστάτη. Επιπρόσθετα, σε πειραματόζωα έχει αποδειχτεί ότι η φυσική άσκηση μπορεί να μειώσει το ρυθμό ανάπτυξης του όγκου καθώς και τον κίνδυνο μετάστασης.

Oι καρκινοπαθείς συνήθως υποβάλλονται σε εγχείρηση είτε σε συγκεκριμένα πρωτόκολλα χημειοθεραπείας, ραδιοθεραπείας, ανοσοθεραπείας ή σε συνδυασμούς αυτών. Παραδοσιακά και για πολλές δεκαετίες η άσκηση αποτελούσε απόλυτη αντένδειξη στη διάρκεια της αντικαρκινικής θεραπείας, αντίληψη που στις μέρες μας έχει αναθεωρηθεί πλήρως εξαιτίας της πληθώρας των ερευνητικών δεδομένων που δείχνουν ξεκάθαρα ότι η άσκηση όχι μόνο αμβλύνει την τοξικότητα που απορρέει από τη θεραπεία αλλά ενισχύει και την αποτελεσματικότητά της.

Η άσκηση ως φάρμακο στον καρκίνο

Η επαναλαμβανόμενη άσκηση διαταράσσει την ομοιόσταση του οργανισμού προκαλώντας σημαντικές προσαρμογές στα κύτταρα αλλά και σε επίπεδο ιστών και οργάνων και οι οποίες έχουν εκτενώς ερευνηθεί στους καρκινοπαθείς όσον αφορά τους μύες, την καρδιά, το λιπώδη ιστό και τα αιμοφόρα αγγεία. Με τον τρόπο αυτό βελτιώνεται η φυσική κατάσταση ενώ μειώνεται και το αίσθημα κόπωσης, αλλά και τα συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης που χαρακτηρίζουν αυτούς τους ασθενείς. Επιπρόσθετα γνωρίζουμε ότι η μείωση του κινδύνου εμφάνισης καρκίνου αλλά και του κινδύνου υποτροπής σε όσους γυμνάζονται συστηματικά αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στη μείωση των φλεγμονώδων δεικτών, της ινσουλίνης/IGF-1 και των αναπαραγωγικών ορμονών (οιστρογόνων και τεστοστερόνης).

Γενικά, η άσκηση είναι ευρέως αποδεκτό ότι βελτιώνει την κυτταρική ανοσία, δεδομένου ότι κατά τη διάρκειά της παρατηρείται σημαντική κινητοποίηση των ανοσοκυττάρων. Παράγοντες που συντελούν σε αυτό είναι η αύξηση του διατμητικού stress (της πίεσης που ασκείται στα τοιχώματα των αρτηριών) και η αδρενεργική διέγερση μέσω έκκρισης κατεχολαμινών, η οποία εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την κινητοποίηση και διήθηση των ΝΚ-κυτττάρων στους καρκινικούς όγκους, γεγονός που υποβοηθείται και από την αύξηση της θερμοκρασίας, η οποία τυπικά λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια της άσκησης (σε άμεση εξάρτηση με την έντασή της).

Πρόσφατα έχει αναδειχτεί ο ιδιαίτερος ρόλος των σκελετικών μυών ως προς την ενίσχυση του ανοσοποιητικού συστήματος. Έχει βρεθεί ότι κατά τη διάρκεια της μυϊκής συστολής εκκρίνονται μια σειρά από πεπτίδια, οι λεγόμενες μυοκίνες, ορισμένες εκ των οποίων (IL-6, IL-7 και IL-15) επιτελούν ρυθμιστικό ρόλο στην ανοσοποιητική λειτουργία του οργανισμού. Επί παραδείγματι μια βασική λειτουργία των μυοκινών είναι η ενεργοποίηση των T-λεμφοκυττάρων και ΝΚ-κυττάρων, τα οποία έχουν ογκοκατασταλτική δράση. Με απλά λόγια δε νοείται ισχυρή ανοσοποιητική λειτουργία με αδύναμο μυϊκό σύστημα.  

Μια συχνή μεταβολική εκτροπή στους καρκινοπαθείς αφορά την υπεροχή του αναερόβιου μεταβολισμού έναντι του αερόβιου γεγονός που συνεπάγεται την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων γαλακτικού οξέος με συνέπεια τα περιφερόμενα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος να μην μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά έναντι των καρκινικών κυττάρων. Είναι γνωστό ότι η τακτική άσκηση μειώνει τα επίπεδα γαλακτικού οξέος αλλά και του ενζύμου LDH (που μετατρέπει το πυροσταφυλικό σε γαλακτικό) και το οποίο έχει συνδεθεί με κακή πρόγνωση. Η συστηματική άσκηση λόγω των αυξημένων απαιτήσεων σε οξυγόνο που θέτει στα κύτταρα μπορεί να εξομαλύνει τη μεταβολική αυτή εκτροπή και ως συνέπεια να μειώσει τον κίνδυνο ογκογένεσης, μια υπόθεση με έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον τελευταία.

Η πρόληψη της σαρκοπενίας/καχεξίας αποτελεί επίσης βασικό θεραπευτικό στόχο στον καρκίνο, ενώ πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι χαμηλά επίπεδα μυϊκής δύναμης συνδέονται με υψηλά ποσοστά θνησιμότητας. Η απώλεια μυϊκής μάζας αποτελεί παρενέργεια της χημειοθεραπείας/ακτινοθερεπείας είτε οφείλεται σε αποπτωτικούς παράγοντες που εκλύονται από τα καρκινικά κύτταρα και δρουν στους μυες όπως για παράδειγμα η μυοστατίνη.

Είναι ενδιαφέρον να τονιστεί ότι σε πειραματικά μοντέλα καρκινογένεσης, ο μηχανισμός αυτός αναστέλλεται εφόσον παρεμβληθεί η άσκηση με συνέπεια να μην προκαλείται απώλεια μυϊκού ιστού. Η απίσχανση αποδίδεται επίσης και στις υψηλές συγκεντρώσεις TNF-a, φλεγμονώδων παραγόντων και ορμονών του στρες, παράγοντες οι οποίοι επίσης επηρεάζονται θετικά με την άσκηση. Σε πρακτικό επίπεδο αυτό σημαίνει ότι όσο περισσότερους και λειουργικούς μυς έχει ένας καρκινοπαθής τόσο καλύτερη θα είναι και η πορεία της ασθένειας.

Δυστυχώς η ευρεία διάδοση και εφαρμογή της ασκησιοθεραπείας για καρκινοπαθείς υπολείπεται, διεθνώς αλλά και στη χώρα μας παρά το γεγονός ότι υπάρχει πληθώρα αλλά και ομοφωνία ερευνητικών δεδομένων ως προς την ωφελιμότητά της. Οι θεράποντες ιατροί οφείλουν να ενημερώνουν και να παρακινούν τους ασθενείς προς αυτή την κατεύθυνση προκειμένου να βελτιστοποιήσουν το θεραπευτικό αποτέλεσμα όπως άλλωστε επιτάσσουν και οι σύγχρονες οδηγίες αποκατάστασης. 

*Ο Κων/νος Βόλακλης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στο ΤΕΦΑΑ του ΔΠΘ με γνωστικό αντικείμενο την άσκηση ασθενών με καρδιομεταβολικές παθήσεις και μέλος του Εργαστηρίου Κλινικής Εργοφυσιολογίας και Φυσιολογίας της Άσκησης.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.