Πως ειναι ενα δημοκρατικο πανεπιστημιο και γιατι αυτο ειναι σημαντικο;

Στο πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του, “What Universities owe Democracy” (2021, John Hopkins University Press), o Πρόεδρος του Πανεπιστημίου John Hopkins, Ron Daniels, υποστηρίζει ότι η δημοκρατία στις κοινωνίες είναι ευάλωτη –το βλέπουμε αυτό καθημερινά– και τα πανεπιστήμια οφείλουν να τη θωρακίσουν και να την ενδυναμώσουν μέσω της καλλιέργειας κριτικής σκέψης στους φοιτητές, της υπεράσπισης της ελευθερίας του λόγου, της ισότιμης πρόσβασης και συμπερίληψης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και της συγκροτημένης συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο γύρω από τα βασικά προβλήματα των κοινωνιών.

Όμως, για να το πετύχουν αυτό τα πανεπιστήμια, πρέπει και τα ίδια να εμφορούνται από δημοκρατικές αρχές και πνεύμα δικαιοσύνης. Η δημοκρατία στο πανεπιστήμιο δεν είναι απλά κενές λέξεις, φορτισμένες ιδεολογικά ή κάτι αφηρημένο. Είναι τρόπος ύπαρξης του πανεπιστημίου, καθημερινή πρακτική, ενσωματωμένη στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, στις σχέσεις εξουσίας, στην κουλτούρα του διαλόγου, στην ελεύθερη έκφραση.

Ένα πανεπιστήμιο που λειτουργεί δημοκρατικά διασφαλίζει ουσιαστική συμμετοχή όλων των μελών της ακαδημαϊκής κοινότητας και όχι μόνο των «ημετέρων». Όταν υπάρχει συγκέντρωση της εξουσίας, όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται από περιορισμένο κύκλο προσώπων, χωρίς ουσιαστική διαβούλευση και χωρίς πραγματική λογοδοσία και όταν τα συλλογικά όργανα λειτουργούν περισσότερο ως επικυρωτικοί μηχανισμοί παρά ως χώροι διαλόγου και δημιουργικής αμφισβήτησης, τότε η αξιοκρατία υποχωρεί και δημιουργείται έδαφος για πελατειακές λογικές. Οι επιλογές προσώπων, οι αναθέσεις, οι ευκαιρίες εξέλιξης δεν βασίζονται αποκλειστικά σε επιστημονικά και θεσμικά κριτήρια, αλλά συχνά διαμεσολαβούνται από σχέσεις εξάρτησης και προσωπικές συμμαχίες. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο άδικο· είναι και βαθιά αντιπαραγωγικό, γιατί όταν το πανεπιστήμιο παύει να επιβραβεύει την ποιότητα, την προσπάθεια και την ακαδημαϊκή ακεραιότητα τότε το διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό αποστασιοποιείται και δεν επιθυμεί να προσφέρει αυτό που θα μπορούσε σε ένα πανεπιστήμιο που τον/την αποκλείει.

Παράλληλα, ένα δημοκρατικό πανεπιστήμιο ενθαρρύνει τη διαφωνία και την κριτική ως δημιουργική δύναμη, δεν τη φοβάται και δεν την αναστέλλει μέσω εκφοβισμού, απειλών και εκδικητικών συμπεριφορών. Έτσι, εγγυάται την ακαδημαϊκή ελευθερία όχι μόνο ως θεσμική αρχή αλλά ως βιωμένη εμπειρία. Όταν όμως η εμπιστοσύνη αντικαθίσταται από τον φόβο, οι άνθρωποι ανησυχούν για τις συνέπειες της έκθεσης, της διαφωνίας, ακόμη και της ορατότητας. Θέλουν να μένουν κάτω από τα ραντάρ. Ο φόβος δεν χρειάζεται να είναι ρητά διατυπωμένος για να είναι αποτελεσματικός. Λειτουργεί προληπτικά: περιορίζει τη σκέψη πριν ακόμη εκφραστεί, την πρωτοβουλία πριν ακόμη εκδηλωθεί. Έτσι, η δημιουργικότητα και η καινοτομία ασφυκτιούν, η πανεπιστημιακή κοινότητα σταδιακά σιωπά, οι άνθρωποι επιλέγουν να μην εκτεθούν, να μην αμφισβητήσουν, να μην συγκρουστούν. Και όταν η σιωπή γίνεται κανόνας, η γνώση φτωχαίνει. Το ίδιο και οι ακαδημαϊκές επιδόσεις του πανεπιστημίου.

Σε ένα δημοκρατικό πανεπιστήμιο υπάρχει γνήσια αμφίδρομη εμπιστοσύνη και συνεπώς όχι ανάγκη για υπερ-ρυθμιστικούς εσωτερικούς κανονισμούς ή αυστηρά πλαίσια. Τέτοιοι κανονισμοί αποτελούν πεδίο μικροπολιτικών που εξυπηρετούν ισορροπίες ισχύος, προσωπικές στρατηγικές και μηχανισμούς ελέγχου. Κανονισμοί και γνωμοδοτήσεις των νομικών οργάνων θα πρέπει να λειτουργούν ως εγγυήσεις θεσμικής τάξης και όχι ως εργαλεία επιλεκτικής εφαρμογής και διαπραγμάτευσης με ευέλικτη ερμηνεία, ανάλογα με το ποιος τους επικαλείται και για ποιον σκοπό, δημιουργώντας ένα περιβάλλον ασάφειας και άνισης μεταχείρισης. Όταν συμβαίνει αυτό, η εμπιστοσύνη υπονομεύεται, καθώς τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας δεν αισθάνονται ότι λειτουργούν σε ένα σταθερό και δίκαιο πλαίσιο με ίσους όρους για όλους. Και διαρρηγμένη εμπιστοσύνη σημαίνει εσωστρέφεια και στασιμότητα για το πανεπιστήμιο.

Τέλος, σε ένα δημοκρατικό πανεπιστήμιο η γνώση πλαισιώνεται ως δημόσιο αγαθό και η μετάδοση (διδασκαλία) και παραγωγή (έρευνα) νέας γνώσης για τη βελτίωση και την αντιμετώπιση των σύγχρονων προβλημάτων της ανθρωπότητας νοούνται ως οι τρεις πυλώνες του ρόλου του πανεπιστημίου. Όταν όμως το πανεπιστήμιο εργαλειοποιεί τη γνώση, αντιμετωπίζοντάς την αποκλειστικά ως μέσο παραγωγής μετρήσιμων αποτελεσμάτων και επίτευξης δεικτών, τότε απομακρύνεται από την ουσία της αποστολής του.

Δυστυχώς, η έλλειψη δημοκρατίας δεν επηρεάζει όλους το ίδιο: ιδιαίτερα εκτεθειμένες σε ένα τέτοιο περιβάλλον είναι οι πιο ευάλωτες ομάδες της πανεπιστημιακής κοινότητας: νεότεροι διδάσκοντες, συμβασιούχοι, ερευνητές σε επισφαλείς θέσεις, φοιτητές χωρίς ισχυρά δίκτυα υποστήριξης. Για αυτούς, το κόστος της διαφωνίας ή της διεκδίκησης είναι μεγαλύτερο και ο κίνδυνος να μετατραπούν σε «στρατό» ορατός.

Το πρόβλημα είναι βέβαια ότι η δημοκρατία στα πανεπιστήμια υπονομεύεται εκ των έσω και συνεπώς η έλλειψή της δεν αναγνωρίζεται εκ πρώτης όψεως, καθώς οι θεσμοί είναι εκεί (αλλά λειτουργούν τύποις), η διαφωνία δεν απαγορεύεται (αλλά δημιουργούνται συνθήκες για να μην εκφράζεται) και φαινομενικά όλοι έχουν δικαίωμα συμμετοχής (αλλά στην πράξη αυτή παραμένει περιορισμένη, προσχηματική ή χωρίς ουσιαστική επίδραση στις αποφάσεις).

Θεωρούμε πολλές φορές ότι η έλλειψη χρηματοδότησης στα ελληνικά πανεπιστήμια συνδέεται με τις χαμηλές επιδόσεις τους σε σχέση με πανεπιστήμια της αλλοδαπής. Πιστεύω, ωστόσο, ότι όσες επιχορηγήσεις και να δοθούν, μόνο εκείνα τα ελληνικά ΑΕΙ που έχουν γνήσια δημοκρατική δομή και πλουραλιστικές πρακτικές έχουν μια ελπίδα να μπουν στην νέα εποχή, να προσφέρουν διδασκαλία και να παράγουν έρευνα υψηλού επιπέδου με επίδραση στην κοινωνία. Και, για να κλείσω όπως ξεκίνησα, μόνο αυτά και μόνο τότε θα μπορούν να ανταποκριθούν ουσιαστικά σε αυτό που τα πανεπιστήμια «οφείλουν» στη δημοκρατία κατά τον Ron Daniels.

*Η Ζωή Γαβριηλίδου είναι Καθηγήτρια Γλωσσολογίας του ΔΠΘ και Επισκέπτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.