Οταν η λογοτεχνια γινεται κοινοτητα: τι μας εμαθε το πρωτο Λογοτεχνικο Φεστιβαλ της Αθηνας
Το προηγούμενο Σαββατοκύριακο στην Αθήνα (27-29 Μαρτίου 2026) έθεσε τις βάσεις της μια πραγματικά ελπιδοφόρα απαρχή ενός θεσμού, που όσοι παραβρεθήκαμε εκεί ευχόμαστε να μακροημερεύσει. Για πρώτη χρονιά διοργανώθηκε από τον Δήμο Αθηναίων ένας νέος πολιτιστικός θεσμός με διεθνή προσανατολισμό, που στόχο έχει να εντάξει την Αθήνα στον χάρτη των μεγάλων ευρωπαϊκών φεστιβάλ. Σε ένα εμβληματικό τοπόσημο για την πόλη των Αθηνών, την Τεχνόπολη στο Γκάζι, εγκαινιάστηκε μια νέα εξωστρεφής πολιτιστική πλατφόρμα, που φέρνει τη σύγχρονη λογοτεχνία σε άμεσο διάλογο με την κοινωνία.
Είναι αλήθεια πως οι εκδηλώσεις γύρω από το βιβλίο δεν είναι λίγες, εκθέσεις βιβλίου γίνονται κάθε χρόνο αρκετές (με κορυφαία τη ΔΕΒΘ), παρόλα αυτά υπάρχει μια πολύ σημαντική ειδοποιός διαφορά ανάμεσα σε αυτές και στο 1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Αθηνών (Athens International Literature Festival, AILF). Είναι η πρώτη φορά που το κέντρο βάρους μιας τέτοιας εκδήλωσης μετατοπίζεται πλέον στον συγγραφέα και τον αναγνώστη. Η διάρθρωση του Φεστιβάλ εξακτινώνεται στους συγγραφείς και τις θεματικές που προκύπτουν μέσα από την πένα τους κι όχι απαραίτητα στους εκδότες και τις πωλήσεις βιβλίων. Επίσης, σε όλες τις εκδηλώσεις-συζητήσεις οι δημιουργοί δεν αναφέρθηκαν στενά στο έργο τους –φυσικά κι έγινε συζήτηση και γι’ αυτό–, αλλά άρθρωσαν λόγο για θεματικές που εμπεριέχονται στους λογοτεχνικούς προβληματισμούς τους, ενώ συνάμα αποτελούν την αιχμή του δόρατος μέσα στο σύγχρονο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι. Με απλά λόγια, το Φεστιβάλ έθεσε το ερώτημα «τι συζητά η λογοτεχνία σήμερα» κι απέδειξε πως είναι όντως ένα εργαλείο κοινωνικού προβληματισμού απόλυτα συνδεδεμένο με την εποχή μας. Έτσι φωτίστηκαν, μέσα από τη γραφή των πιο σημαντικών λογοτεχνών με παγκόσμια αναγνώριση, ζητήματα όπως η έμφυλη βία και οι έμφυλες ταυτότητες, ο ρατσισμός, οι κοινωνικές ανισότητες, η άνοδος του αυταρχισμού και της ακροδεξιάς, το μέλλον της γραφής μέσα στην εποχή της αναταραχής, η σχέση της πολιτικής με την αφήγηση κ.ά.
Δεν θα μπορούσα να μην αναφερθώ και σε αυτήν την “dream team” της διοργάνωσης, τους καλλιτεχνικούς διευθυντές του Φεστιβάλ, τους κ. Χρήστο Αστερίου, Λευτέρη Καλοσπύρο και Μικέλα Χαρτουλάρη, που αποδείχτηκαν εγγύηση για ένα τόσο τολμηρό και πρωτοπόρο εγχείρημα, αλλά και για τις επιλογές τους και, κυρίως, για το γεγονός ότι έδωσαν τον συγκεκριμένο ιδεολογικό προσανατολισμό στη διοργάνωση. Φυσικά, θα επαναλάβω ότι σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και ο χώρος και η υποστήριξη του διευθυντή της Τεχνόπολης κ. Κωστή Παπαϊωάννου. Γιατί, όπως φάνηκε, η λογοτεχνία μπορεί να βγει από τα ράφια και να συναντήσει την κοινωνία, αλλά και κάτι ακόμα πιο σημαντικό: η λογοτεχνία και οι άνθρωποί της δεν χρειάζεται να είναι σοβαροφανείς, μπορούν να είναι σοβαροί κι ευφρόσυνοι, ανθρώπινοι και πνευματώδεις, εμπνευσμένοι και προσιτοί. Η παρουσία συγγραφέων διεθνούς εμβέλειας στο Φεστιβάλ ανέδειξε κάτι βαθιά ουσιαστικό: ότι όσο μεγαλύτερο είναι το δημιουργικό τους αποτύπωμα τόσο πιο άμεση και ανθρώπινη μπορεί να είναι η σχέση τους με το κοινό. Συγγραφείς με Νόμπελ και Booker δεν λειτούργησαν ως «απόμακρες προσωπικότητες», αλλά ως συνομιλητές διαθέσιμοι να ακούσουν, να απαντήσουν και να μοιραστούν τη σκέψη τους χωρίς επιτήδευση. Και αυτό είναι ίσως το πιο ισχυρό δείγμα του μεγέθους τους, ότι δεν χρειάζονται την απόσταση για να επιβεβαιώσουν το «μεγαλείο» τους. Αντίθετα, η ανοιχτότητα, η απλότητα και η γενναιοδωρία στον διάλογο είναι εκείνα που τελικά επιβεβαιώνουν τη βαθιά τους σχέση με τη λογοτεχνία και τους αναγνώστες της, κι επικυρώνουν το διαμέτρημά τους.
Μια ακόμα σημαντική καινοτομία του Φεστιβάλ –που δεν μπορώ να παραλείψω, γιατί με εντυπωσίασε ευχάριστα– είναι πως δόθηκε ο λόγος και σε δημιουργούς της νεότερης γενιάς. Φρέσκια ματιά, νέες ιδέες, σύγχρονοι προβληματισμοί, απεύθυνση στην generation Z. Ταυτόχρονα, σημαντικές δράσεις έτρεχαν παράλληλα με τον κύριο κορμό των εκδηλώσεων, όπως live προβολές στην αυλή του αμφιθεάτρου και στο Innovathens, ξεναγήσεις και περιηγήσεις, προβολές, digital art, Dj sets και parties. Η απευθείας διερμηνεία, μέσω QR code, διευκόλυνε την παρακολούθηση των συζητήσεων, αλλά και η ταυτόχρονη διερμηνεία στη νοηματική έδινε την ευκαιρία και σε άλλους συνανθρώπους μας να παρακολουθήσουν τα τεκταινόμενα.
Ο Λάσλο Κρασναχορκάι, ο Νομπελίστας του 2025, ο βραβευμένος με Booker 2025 Ντέιβιντ Σολόι, ο επίσης βραβευμένος με Booker 2023 Πολ Λιντς, ο Ιρλανδός Κέβιν Μπάρι, μια από τις σημαντικότερες Αμερικανίδες πεζογράφους, η Νικόλ Κράους, ο Ιταλός Ματέο Νούτσι, η Καταρίνα Φόλκμερ, η Αργεντινή Σέλβα Αλμάδα, ο Λιλιάν Τυράμ, πρώην ποδοσφαιριστής και πλέον σημαντική ακτιβιστική φωνή εναντίον του ρατσισμού, είναι λίγοι μόνο από τους επίτιμους προσκεκλημένους. Συζήτησαν με Έλληνες ομότεχνούς τους και δημοσιογράφους, όπως για παράδειγμα με τη Βίκυ Τσελεπίδου, τον Θόδωρο Γρηγοριάδη, τον Κώστα Καλτσά, τη Σοφία Νικολαΐδου, την Αναστασία Γρηγοριάδου, την Τίνα Μανδηλαρά κ.ά.
Λέσχες ανάγνωσης και AILF
Η παρουσία των λεσχών ανάγνωσης στο AILF δεν είχε τον χαρακτήρα μιας απλής συμμετοχής, αλλά μιας ουσιαστικής αναγνώρισης. Στον προγραμματισμό του Φεστιβάλ δεν υπήρξε απλά μια αναφορά στις λέσχες ανάγνωσης ως περιφερειακό κοινό, αλλά βρέθηκαν στο προσκήνιο μέσα από μια αυτόνομη κεντρική εκδήλωση, με τίτλο «Λέσχες ανάγνωσης, πυλώνες φιλαναγνωσίας», που άνοιξε τη δεύτερη μέρα του AILF. Υπό τον συντονισμό της κ. Μικέλας Χαρτουλάρη, σε μια συζήτηση με την κ. Βιβή Γεωργαντοπούλου, συντονίστρια και εμψυχώτρια λεσχών ανάγνωσης αλλά και μέλος του Συντονιστικού της Ετήσιας Πανελλήνιας Διαλεσχικής Συνάντησης, η συγκεκριμένη δράση δεν λειτούργησε απλώς ως καταγραφή μιας πραγματικότητας, αλλά ως σαφής τοποθέτηση: οι λέσχες ανάγνωσης αποτελούν μια δυναμική και ενεργή κοινότητα, που διαμορφώνει τον σύγχρονο αναγνωστικό χάρτη. Η συμμετοχή πολλών λεσχών ανάγνωσης –και με διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά– στη συζήτηση που ακολούθησε απέδειξε πως οι λέσχες εκφράζουν ένα δίκτυο σταθερό και συγκροτημένο, αναγνωστικά αλλά και αγοραστικά.
Περισσότερο από μια θεματική ενότητα, η εκδήλωση ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο η ανάγνωση μετασχηματίζεται από ατομική πράξη σε συλλογική εμπειρία. Οι λέσχες παρουσιάστηκαν ως χώροι διαλόγου, ανταλλαγής και ερμηνείας, όπου το βιβλίο αποκτά διάρκεια και βάθος μέσα από τη συνάντηση των αναγνωστών. Οι λέσχες υπογράμμισαν πως λειτουργούν σαν ένας «πολιτιστικός ενισχυτής», που παρατείνουν τη διάρκεια ζωής των ιδεών του Φεστιβάλ –αλλά και του κάθε φεστιβάλ, έκθεσης βιβλίου κλπ.–, διαχέοντάς τες, πέρα από ένα τριήμερο, σε βάθος χρόνου. Γιατί οι λέσχες λειτουργούν όλον το χρόνο. Και το σπουδαιότερο όλων είναι πως σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από απομόνωση, ταχύτητα και επιφανειακή επικοινωνία, οι λέσχες ανάγνωσης αναδεικνύονται σε μικρές, αλλά ουσιαστικές εστίες κοινωνικοποίησης. Δεν είναι απλώς χώροι όπου συζητιούνται βιβλία, είναι χώροι όπου καλλιεργείται η ακρόαση, η συνύπαρξη και η ανταλλαγή σκέψεων. Μέσα από τη λογοτεχνία, δημιουργείται ένα κοινό έδαφος, πάνω στο οποίο άνθρωποι διαφορετικών εμπειριών και ηλικιών μπορούν να συναντηθούν ουσιαστικά. Κι ακριβώς γι’ αυτό, οι λέσχες λειτουργούν ως αντίβαρο σε μια πραγματικότητα που συχνά αποξενώνει. Επαναφέρουν τη χαμένη έννοια της κοινότητας, όχι με επιφανειακούς όρους, αλλά μέσα από τη βαθιά, προσωπική εμπλοκή με το κείμενο και, κυρίως, τον άλλον.
Σε μια εποχή όπου η προσοχή κατακερματίζεται, η έμφαση που τους δόθηκε από το Φεστιβάλ υπογράμμισε μια κρίσιμη επιλογή πολιτιστικής κατεύθυνσης: ότι το μέλλον της φιλαναγνωσίας δεν θα κριθεί μόνο από την παραγωγή βιβλίων, αλλά και από τις κοινότητες που τα κρατούν ζωντανά.
Ως συνολική εμπειρία, το AILF, το 1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Αθηνών, απέδειξε ότι η λογοτεχνία μπορεί να είναι ζώσα, συμμετοχική και βαθιά συνδεδεμένη με την κοινωνία, όταν βρίσκει τον κατάλληλο χώρο και τις κατάλληλες προϋποθέσεις να εκφραστεί. Περισσότερο από μια σειρά εκδηλώσεων, αποτέλεσε μια υπόσχεση για το τι μπορεί να γίνει όταν οι ιδέες συναντούν τους ανθρώπους. Και ίσως αυτό να είναι και το πιο σημαντικό του αποτύπωμα, παρά τις όποιες μικρές επιφυλάξεις ή τις μικρόψυχες κριτικές από μερικούς: η προσδοκία ότι αυτός ο νέος θεσμός θα έχει συνέχεια, θα εξελιχθεί και θα καταφέρει να ριζώσει ως ένα σταθερό σημείο αναφοράς για τη λογοτεχνία και τον δημόσιο διάλογο στη χώρα.
*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
