Ελενη Χατζη, «“Αυτος που ασχολειται με την τεχνη βοηθαει τους γυρω του και τον εαυτο του”, κι αυτη η φραση αντιπροσωπευει απολυτα τον Νικο Καμπασελε»

Είναι σχεδόν βέβαιο πως, όταν ήμασταν παιδιά, είχαμε πιάσει στα χέρια μας κάποιο κόμικ. Είτε με τους πρωταγωνιστές της Disney, είτε με τους υπερήρωες της Marvel, είτε με κάποιο άλλο κλασικό κόμικ, χαθήκαμε στις πολύχρωμες εικόνες. Ξεφυλλίζοντάς τα, γελάσαμε, παρατηρήσαμε τα εντυπωσιακά στριπ, που συνδυάζουν λόγο και εικόνα. Το κόμικ γεννήθηκε όταν η εικόνα και ο λόγος συνυπήρξαν για να φτιάξουν από κοινού μια ιστορία, για να δημιουργήσουν ένα νέο λογοτοπίο, μια διαφορετική συνθήκη ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη, μια σχέση δυναμικής αλληλεπίδρασης για να συνεχιστεί σε συνεχόμενα εξελισσόμενα αφηγηματικά μοντέλα.

Τα κόμικς δεν ήταν ποτέ μόνο για παιδιά. Μπορεί να φαίνονται απλοϊκά και, παλαιότερα να θεωρούνταν «ελαφριά» αναγνώσματα για ψυχαγωγία, όμως είναι μία εξαιρετική μορφή τέχνης με έναν μοναδικό τρόπο αφήγησης και με κοινωνικά (αλλά και πολλά άλλα) μηνύματα. Σήμερα, πολλά κλασικά λογοτεχνικά (και όχι μόνο) έργα έχουν γίνει graphic novels, κάτι που αναδεικνύει τη δυναμική της τέχνης. Έχοντας γίνει ένας πολυφωνικός χώρος έκφρασης με φαντασία, χρώμα και χιούμορ, και παρότι δεν έχασε ποτέ το βάθος και τη δυναμική του, αξίζει να (ξανα)γνωρίσουμε τα κόμικς και να έρθουμε σε επαφή μαζί τους. Από το περιθώριο των μονοσέλιδων στις εφημερίδες, έως τα πολυσέλιδα graphic novels, τα κόμικς αφηγούνται ιστορίες – και πάντα με τα ίδια συστατικά.

Ο Scott McCloud, Αμερικανός σκιτσογράφος και θεωρητικός των κόμικς, στο βιβλίο του «Κατανοώντας τα Κόμικς: Η Αόρατη Τέχνη» (“Understanding Comics”, 1993), ορίζει την τέχνη των κόμικς ως «εικονικές παραστάσεις τοποθετημένες με τέτοια σειρά που έχει σκοπό να προκαλέσει στον αναγνώστη μια συναισθηματική ή διανοητική αντίδραση».

Το κυριότερο και πιο γοητευτικό χαρακτηριστικό τους είναι η ικανότητά τους να αφηγούνται περίπλοκες και μεγάλες ιστορίες, με αμεσότητα και λιτότητα. Εκτός από την αισθητική που τα διακρίνει, αυτό που τα καθιστά ξεχωριστά είναι όταν οι μεγάλες ιστορίες γίνονται καρέ· και μάλιστα δίχως να χάνεται η ουσία, η δράση και το ενδιαφέρον. Είναι αξιοσημείωτο πως τα κόμικς έχουν αξιοποιηθεί στην εκπαίδευση ως μέσο στη λογοτεχνία, την ιστορία, ακόμα και την κοινωνική σκέψη.

Στην εποχή της ταχύτητας, της εύκολης διάσπασης προσοχής και του υπερβολικού όγκου πληροφοριών, τα κόμικς μάς προσφέρουν μία γνήσια εμπειρία ανάγνωσης. Μία εμπειρία ανάγνωσης, η οποία είναι συγχρόνως σύντομη, πολυεπίπεδη και ψυχαγωγική. Με λακωνικές ατάκες, ποιοτικά καρέ, μπορείς να γελάσεις, να συγκινηθείς και να προβληματιστείς, δίχως να διαβάσεις εκατοντάδες σελίδες.

Δίχως να αποτελούν πλέον απλώς ένα χόμπι, τα κόμικς εξακολουθούν να έχουν φανατικό κοινό αλλά και εκατομμύρια αναγνώστες σε όλο τον κόσμο. Δεν είναι λίγοι αυτοί που προτιμούν την ψυχαγωγία, την ενημέρωση και τον στοχασμό, που προσφέρουν αφειδώς. Φαίνεται πως η απλότητα του μέσου, η άμεση σύνδεση με το κοινό και η ελευθερία που προσφέρουν τα χρώματα, το ύφος και ο ρυθμός δημιουργούν μία ενδιαφέρουσα κατάσταση – πιο απελευθερωτική.

Τα κόμικς δεν ήταν ποτέ μόνο για παιδιά. Μπορεί να φαίνονται απλοϊκά και, παλαιότερα να θεωρούνταν “ελαφριά” αναγνώσματα για ψυχαγωγία, όμως είναι μία εξαιρετική μορφή τέχνης με έναν μοναδικό τρόπο αφήγησης και με κοινωνικά (αλλά και πολλά άλλα) μηνύματα. Σήμερα, πολλά κλασικά λογοτεχνικά (και όχι μόνο) έργα έχουν γίνει graphic novels, κάτι που αναδεικνύει τη δυναμική της τέχνης. Έχοντας γίνει ένας πολυφωνικός χώρος έκφρασης με φαντασία, χρώμα και χιούμορ, και παρότι δεν έχασε ποτέ το βάθος και τη δυναμική του, αξίζει να (ξανα)γνωρίσουμε τα κόμικς και να έρθουμε σε επαφή μαζί τους

Δεδομένης της φυσιογνωμίας τους, η σύζευξη εικονογράφησης και κειμένου αποτελεί μια τέχνη από τη φύση της σύνθετη και απαιτεί από τον δημιουργό του τη σύμπραξη πολλών μορφών έκφρασης μαζί για να ολοκληρωθεί το έργο του: το σχέδιο συμπορεύεται με το κείμενο, το ντεκουπάζ και η σκηνοθεσία της πλοκής, καθώς εξελίσσεται η ιστορία, δένει με το ανάλογο σενάριο, το λέτερινγκ με τις πολλές του διακλαδώσεις, οι ήρωες και οι ρόλοι, σκηνικά και φωτισμοί, επιχρωματισμός και διανομή, όλα συνταιριάζονται στην επίπεδη επιφάνεια του χαρτιού για να πλαισιώσουν ένα τελικό σύνολο που τέρπει, ψυχαγωγεί και μορφώνει.

Τα κόμικς δεν είναι μία παιδική ανάμνηση, ούτε αναγνώσματα μόνο για μικρά παιδιά. Είναι μία διαχρονική μορφή τέχνης, που εξελίσσεται, δεν αλλοιώνεται και, δοκιμάζοντας τα όρια της καινοτομίας, κατέχει τη δυνατότητα να επικοινωνεί με αναγνώστες κάθε ηλικίας.

Μια πολύ σημαντική ερώτηση είναι τι σχέση έχει η κλασική τέχνη και λογοτεχνία με την τέχνη των κόμικς; Τι συμβαίνει όταν το κλασικό συναντά το μοντέρνο;

Γενικά, η επίδραση της λογοτεχνίας στην εικαστική τέχνη –και το αντίστροφο– αποτελεί ένα κεφάλαιο τόσο διευρυμένο όσο και αξιοπρόσεκτο, εξετάζοντας πώς τα λογοτεχνικά έργα έχουν εμπνεύσει και επηρεάσει τους καλλιτέχνες σε όλη την ιστορία. Στα βασικά σημεία περιλαμβάνονται η χρήση αφηγηματικών θεμάτων, συμβολισμών και τεχνικών αφήγησης στην εικαστική τέχνη, καθώς και οι τρόποι με τους οποίους οι καλλιτέχνες επανερμήνευσαν και προσάρμοσαν λογοτεχνικά έργα στις δημιουργίες τους. Η συνάφεια του θέματος αυτού έγκειται στην ικανότητά του να εμβαθύνει την κατανόηση της διασύνδεσης των διαφόρων μορφών καλλιτεχνικής έκφρασης και των τρόπων με τους οποίους μπορούν να ενημερώσουν και να εμπλουτίσουν η μία την άλλη.

Η λογοτεχνία επηρεάζει βαθιά την εικαστική τέχνη, εμπνέοντας συχνά τους καλλιτέχνες να δημιουργήσουν έργα που αντικατοπτρίζουν τα θέματα, τους χαρακτήρες και τα συναισθήματα που παρουσιάζονται στα γραπτά έργα. Ο λογοτεχνικός κανόνας είναι μια πλούσια πηγή έμπνευσης για τους εικαστικούς καλλιτέχνες, οι οποίοι μπορούν να αντλήσουν πληροφορίες από μυθολογικές αφηγήσεις, ιστορικά γεγονότα ή φανταστικούς κόσμους για τις δημιουργίες τους.

Τα κόμικς γνωρίζουν τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας μια παραγωγική «άνοιξη». Και μόνο το γεγονός της δημιουργίας της «Ελληνικής Ακαδημίας Κόμικς» σηματοδοτεί ότι ο χώρος γίνεται πιο συνεκτικός, πιο οργανωμένος, πιο αποφασιστικός. Η «άνοιξη» των κόμικς που ζούμε τα τελευταία χρόνια οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε μερικές σημαντικές εκδοτικές επιτυχίες («Logicomix», «Αϊβαλί» κ.ά.), τα οποία βραβεύτηκαν εδώ και στο εξωτερικό, μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και μετέφεραν στον κόσμο που αγνοούσε τα κόμικς την ύπαρξη μιας ομάδας παθιασμένων με το σχέδιο και το σενάριο δημιουργών.

Η επιρροή των κόμικς, ιδιαίτερα στον νεαρόκοσμο, οφείλεται επιπροσθέτως και στη διοργάνωση των περίφημων Comicdom (Φεστιβάλ Κόμικς), πρώτα στην Αθήνα και μετά σε όλη την Ελλάδα, που σαν ένα ρεύμα απλώθηκε με ταχύτατους ρυθμούς. Το ρεύμα αυτό ακολούθησαν και οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι, που διείδαν σε αυτό μια νέα τάση που φέρνει νέους κοντά στα βιβλιοπωλεία. Έτσι είδαμε μιαν ανάπτυξη του ελληνικού κόμικ με πρωτότυπα σχέδια και σενάρια. Πολλά από αυτά στηρίχτηκαν σε προϋπάρχοντα λογοτεχνικά κείμενα, συνδέοντας έτσι την τέχνη του κόμικ με αυτή της λογοτεχνίας, ενώ πολλά μεταφέρθηκαν στη μικρή αλλά και τη μεγάλη οθόνη. Ξεχωριστή σημασία σε αυτό το ρεύμα προς τα κόμικς είχαν και τα κοινωνικά δίκτυα, τα οποία αγκάλιασαν αυτά τα σύντομα εικονίδια που ταιριάζουν πολύ σε μια γενιά που συνομιλεί με εικόνες.

Στα κόμικς του Νίκου Καμπασελέ εντοπίζουμε ιστορίες που μαγεύουν, που ψηλαφούν την αλήθεια με ωμό ρεαλισμό, πίδακες απίθανης φαντασίας που γεμίζουν τη ρεαλιστική σελίδα του κόσμου με ποιητικά περιθώρια, ήρωες που κινούνται με εκκωφαντική ταχύτητα, στη μεθόριο των κόσμων και των εννοιών, στα απάτητα μονοπάτια μιας απαυγάζουσας δημιουργικότητας, χωρίς κανένα αισθητικό άλλοθι και καμία τεχνοτροπική εμμονή

Όσον αφορά τη βιωμένη εμπειρία του δημιουργού γίνεται σαφές πως, όπως και σε όλες σχεδόν τις μορφές τέχνης, οι εμπειρίες και οι πεποιθήσεις του καλλιτέχνη είναι πολύ δύσκολο να μην αποτελούν σημαντικό κομμάτι της έμπνευσής του, αλλά και της δημιουργικής διαδικασίας. Το κόμικ άλλωστε, πέρα από μορφή τέχνης και προϊόν δημοφιλούς κουλτούρας, αποτελεί και μορφή επικοινωνίας, η οποία τίθεται υπό την υπηρεσία του δημιουργού, με σκοπό να μπορεί εκείνος να μοιραστεί με το ακροατήριο τις προσωπικές του σκέψεις και ανησυχίες.

Ας πάμε τώρα συγκεκριμένα να μιλήσουμε για τον δημιουργό  Νίκο  Καμπασελέ και το έργο του: στα κόμικς του «Θύελλα 1» και «Θύελλα 2 – Βασιλεύουσα», που κυκλοφόρησαν παράλληλα και στη γαλλική γλώσσα, συμπλέκει παρελθόν, παρόν και μέλλον. Εμπνέεται από τη μεσαιωνική ελληνική ιστορία, αξιοποιεί τη μεσαιωνική ελληνική γραμματεία και δημιουργεί μελλοντικά διαστημικά καταφύγια, αντλώντας από τη βαθιά κλασική του παιδεία. Ο αναγνώστης ξαφνιάζεται όταν κείμενα της εκκλησιαστικής, μεσαιωνικής, γραμματείας είναι στο στόμα των ηρώων του και παράλληλα γοητεύεται από την αφορμή της έμπνευσής του, ενώ ο Καμπασελέ φροντίζει να μας διακτινίζει στο μακρινό μέλλον, ταξιδεύοντάς μας με διαστημικές ταχύτητες στο μακρινό 10.018 και 10.020.

Ταξιδεύοντάς μας στο 10.018 μ.Χ., ολόκληρη «η γη να είναι ένα κράτος, με μια θρησκεία», και ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος IV καταδιώκει τους πιστούς. Αυτοί καταφεύγουν σε διαστημικά μοναστήρια για να υπερασπιστούν πίστη, αγίους κι εικόνες και τον αντιμάχονται με επικεφαλής την καπετάνισσα Θύελλα. Η απέθαντη αυτοκράτειρα Θεοδώρα, με τον στρατό των βρυκολάκων που διαθέτει, ζητά να πάρει την εκδίκησή της από τον παντοκράτορα ηγεμόνα για την εκπαραθύρωσή της από τον προκάτοχό του στον θρόνο, με τη Θύελλα και την ομάδα της στο πλευρό της. Ο Καμπασελέ συμπλέκει παρελθόν, παρόν και μέλλον για να εικονογραφήσει τον αέναο αγώνα της εξουσίας, και της ισχύος της, για επιβολή και επικράτηση άνευ όρων και κανόνων.

Όργανα της εξουσίας, απαγορεύσεις κυκλοφορίας, τιμιοξυλίτες, βασιλικά ανάκτορα, υπόγειες στοές και «άγιοι πόλεμοι» πρωταγωνιστούν στη «Θύελλα 2 – Βασιλεύουσα», το σενάριο της οποίας κλείνει με την πληγωμένη καπετάνισσα Θύελλα και την ομάδα της να αποχωρούν από τη γη, έχοντας συνείδηση ότι πρέπει να δώσουν μια ευκαιρία στη δημοκρατία και, κυρίως, στην ειρήνη, και όπως λένε, «ο κόσμος χρειάζεται ειρήνη για να γιατρευτεί».

Στο κόμικ «Σκελε-Τούλης» βρισκόμαστε στο κάστρο ενός σχετικά αποτυχημένου Άρχοντα βαμπίρ. Αποτυχημένου με την έννοια ότι δεν προσπαθεί καθόλου να αυξήσει την εξουσία του ή να εξαπολύσει καταστροφές στους ζωντανούς, όπως θα έκανε ίσως ένας συνηθισμένος, αξιοπρεπής, σκοτεινός Άρχοντας. Ο Τούλης ο Σκελε-τούλης είναι ο υπηρέτης του Άρχοντα του κάστρου. Μιας και όλες οι υπηρεσίες που προσφέρουν συνήθως οι υπηρέτες των ζωντανών είναι αχρείαστες, ο Τούλης φροντίζει κυρίως να υπομένει τις παραξενιές του Άρχοντα. Ξαφνικά, έρχεται και ο Πόνος, ο μακρινός ξάδερφος του Άρχοντα του κάστρου, ο οποίος με την επίσκεψή του αναστατώνει τα πάντα και τους πάντες.

Όσον αφορά το κόμικ «Σταυρούπολη»: Τι κρύβεται άραγε στο πυκνό δάσος της Σταυρούπολης; Όταν ο κλήρος πέφτει σε έναν νεαρό που αποφάσισε να κάνει την πρακτική του στον στρατό θα τολμήσει να το αντιμετωπίσει; Ένα κόμικ για τον στρατό… αλλιώς, που τίποτα δεν είναι έτσι όπως φαίνεται…

Ιστορίες που μαγεύουν, που ψηλαφούν την αλήθεια με ωμό ρεαλισμό, πίδακες απίθανης φαντασίας που γεμίζουν τη ρεαλιστική σελίδα του κόσμου με ποιητικά περιθώρια, ήρωες που κινούνται με εκκωφαντική ταχύτητα, στη μεθόριο των κόσμων και των εννοιών, στα απάτητα μονοπάτια μιας απαυγάζουσας δημιουργικότητας, χωρίς κανένα αισθητικό άλλοθι και καμία τεχνοτροπική εμμονή.

Ήρωες που αψηφούν τα όρια του γνωστού και σαλπάρουν για το άγνωστο, ορμώμενοι από ένα υψηλό ιδανικό, χαρακτήρες με ατσάλινη θέληση που φτιάχνουν τη δική τους ελευθερία, ήρωες τραγικοί αλλά και ήρωες τρελά κωμικοί, σούπερ ήρωες αλλά και ήρωες καθημερινοί που αναλώνονται στις εμμονές τους, με χαραγμένο επάνω τους τον κοινωνικό τους ρόλο, ήρωες τόσο διαφορετικοί που όλοι μαζί κινούνται στο χαρτί μιας μονοδιάστατης επιφάνειας με όχημα το σενάριο και τη φαντασία του δημιουργού και καύσιμο τη φαντασία του αναγνώστη.

Η τέχνη είναι ανθρώπινη ανάγκη και οι άνθρωποι που μπορούν να εκφραστούν μέσα από αυτήν είναι προνομιούχοι. Η εναλλακτικότητα των κόμικς, η δυνατότητα να συνδέσεις εικόνες με κείμενο και οι διαφορετικές τεχνικές που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς για την παραγωγή καθιστούν ξεχωριστή την τέχνη των εικονογραφήσεων.

«Αυτός που ασχολείται με την τέχνη βοηθάει τους γύρω του και τον εαυτό του», κι αυτή η φράση αντιπροσωπεύει απόλυτα τον Νίκο Καμπασελέ και το εξαιρετικό έργο του!

*Η Ελένη Χατζή είναι διευθύντρια του Καλλιτεχνικού Γυμνασίου Κομοτηνής και φιλόλογος. Το παρόν κείμενό της είναι η ομιλία της στην παρουσίαση των κόμικς του Νίκου Καμπασελέ, «Θύελλα» (prequel, 1, 2), «Σταυρούπολη» (1, 2) και «Ο Σκελετούλης και η παρέα του» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης), που διοργανώθηκε από τη Στέγη Πολιτισμού ΑΜΘ, στο πλαίσιο του Προγράμματος Ορφέας 2026, το 2^ο Φεστιβάλ Γαλλόφωνου Κινηματογράφου Κομοτηνής και τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης στο φουαγιέ του Μεγάρου Μουσικής Κομοτηνής την Παρασκευή 27 Μαρτίου 2026.

Βλ. σχετικό ρεπορτάζ ΕΔΩ.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.