«Η Ιστορια δεν θαβεται»: Οι φωτογραφιες της Καισαριανης και το ανοιχτο τραυμα της δεκαετιας του ’40

Ισχυρό κύμα συγκίνησης, αλλά και δημόσιου προβληματισμού προκάλεσε η δημοσιοποίηση φωτογραφιών που απεικονίζουν τους 200 εκτελεσμένους στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 και οι οποίες πριν από λίγες ημέρες βγήκαν σε δημοπρασία στο εξωτερικό, φέρνοντας σε οδυνηρή αμεσότητα στο προσκήνιο μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές της Κατοχής.

Ο ιστορικός και συγγραφέας κ.Μενέλαος Χαραλαμπίδης, με πολυετή έρευνα γύρω από τη δεκαετία του ’40, μίλησε το πρωί της Τρίτης, 17 Φεβρουαρίου στο «Ράδιο Παρατηρητής 94fm»  για τη σημασία των φωτογραφιών, αλλά και τους λόγους που κινητοποίησαν ένα ολόκληρο έθνος ώστε να «αναγκάσει» την ελληνική πολιτεία να εξασφαλίσει τον «επαναπατρισμό» τους ως τεκμήρια της ιστορικής αλήθειας.

Άλλωστε όπως εξήγησε εισαγωγικά ο ίδιος πρόκειται για την πιο χαρακτηριστική περίπτωση με την οποία «η ιστορία που τόσα χρόνια προσπαθούν θεσμικά να θάψουν ή τέλος πάντων να μην συζητήσουμε και την οποία είχε σκεπάσει με ένα πέπλο σιωπής, έρχεται και μας βροντοφωνάζει κατάφατσα».

Μενέλαος Χαραλαμπίδης όμως…

ΠτΘ: κ.Χαραλαμπίδη είναι ίσως η πρώτη φορά στην σύγχρονη ιστορία της χώρας, που ολόκληρη η κοινωνία της χώρας χαρακτηρίζεται από το συναίσθημα της συγκίνησης που οι φωτογραφίες αυτές προκαλούν. Το εκλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο;

Μ.Χ.: Αυτό που συμβαίνει είναι εντυπωσιακό. Και είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση με την οποία η ιστορία που τόσα χρόνια προσπαθούν θεσμικά να «θάψουν» ή τέλος πάντων να μην συζητήσουμε, έχοντας την σκεπασμένη με ένα πέπλο σιωπής, έρχεται και μας βροντοφωνάζει κατάφατσα. Είναι πολύ εντυπωσιακό το πώς ήρθαν οι φωτογραφίες αυτές ξαφνικά και μας ταρακούνησαν, έχοντας δημιουργήσει και όλα αυτά τα συναισθήματα σε όλους μας, ακόμα και σε εμένα και τους συναδέλφους μου. Έχουμε δει χιλιάδες φωτογραφίες της Κατοχής. Αυτή είναι η δουλειά μας μεταξύ άλλων. Αλλά αυτές οι φωτογραφίες μας ταρακούνησαν και μας συγκλόνισαν και εμάς. Είναι η αμεσότητα που έχουν τα βλέμματα αυτών των ανθρώπων. Και βέβαια το γεγονός ότι ενώ ξέρουμε το γεγονός, ξέρουμε για την εκτέλεση, έχει μείνει στη συλλογική μας μνήμη, το έχουμε πλέον σε οπτική αποτύπωση. Απίστευτη η στιγμή που αυτοί οι άνθρωποι είναι στημένοι στον τοίχο, λίγα λεπτά πριν εκτελεστούν κι όμως δεν έχουν χάσει ούτε το θάρρος, ούτε το κουράγιο τους. Είναι πραγματικά συγκλονιστικές αυτές οι φωτογραφίες.

«Οι άνθρωποι αυτοί εκτελέστηκαν επειδή ήταν κομμουνιστές»

ΠτΘ: Είδαμε την ανακοίνωση που έβγαλε το Υπουργείο Πολιτισμού, το οποίο αναφέρει τους 200 αυτούς ανθρώπους ως 200 «πατριώτες». Όμως οι 200 αυτοί άνθρωποι ήταν καταγεγραμμένοι κομμουνιστές και ήταν και αυτός ο λόγος ο κυρίαρχος για τον οποίο εκτελέστηκαν σωστά;

Μ.Χ.: Έχετε απόλυτο δίκιο. Πολλές φορές στην ιστορία δεν μπορούμε να βάλουμε “political correct”, στρογγυλέματα και ίσες αποστάσεις. Η ιστορία είναι η ιστορία. Η ιστορία γράφεται με τεκμηριωμένο επιστημονικό τρόπο. Αν σε κάποιους δεν αρέσουν τα συμπεράσματα της ιστορικής έρευνας, δεν φταίει η ιστορία. Οι άνθρωποι αυτοί εκτελέστηκαν επειδή ήταν κομμουνιστές. Και μάλιστα κομμουνιστές, οι περισσότεροι εκ των οποίων είχαν συλληφθεί ήδη προπολεμικά από τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά και τις υπηρεσίες ασφαλείας της δικτατορίας. Η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά είχε δημιουργήσει ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης κομμουνιστών, στα πρότυπα των ναζιστικών στρατοπέδων, στην Ακροναυπλία, στο Ναύπλιο. Όταν οι Γερμανοί εισέβαλαν στη χώρα και κατέκτησαν την Ελλάδα, τον Απρίλιο του 1941, οι ελληνικές αρχές και κυρίως ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, που ήταν ο υπουργός Ασφαλείας του Μεταξά – αλλά με έναν περίεργο τρόπο επιβίωσε και στην κυβέρνηση Κορυζή και στην μετέπειτα κυβέρνηση Τσουδερού αργότερα και μάλιστα αναβαθμισμένος ως υπουργός Εσωτερικών – αναλαμβάνει και σε συντονισμό με τον βασιλιά να παραδώσει τους Έλληνες κομμουνιστές πολιτικούς κρατούμενους στους Γερμανούς. Αφού οι Γερμανοί ανέλαβαν την επικράτεια και ξεκίνησε η Κατοχή, αυτοί οι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι παρέμειναν υπό φύλαξη της Ελληνικής Χωροφυλακής. Δεν πήγαν οι Γερμανοί στρατιώτες στους τόπους εξορίας και τα στρατόπεδα. Αυτό το καθεστώς διατηρήθηκε έως τον Νοέμβριο του 1942, όπου διαλύθηκε το στρατόπεδο Ακροναυπλίας και αυτοί οι άνθρωποι μεταφέρθηκαν σε άλλους τόπους και στρατόπεδα υπό ιταλική διοίκηση και αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου υπό την διοίκηση των SS.

Οπότε υπάρχει μια ολόκληρη διαδρομή που ακολουθούν αυτοί οι άνθρωποι την οποία είναι σημαντικό να ακολουθήσουμε τα «βήματά» τους. Θυμάμαι μια χαρακτηριστική περίπτωση που συλλαμβάνεται κάποιος στην Ξάνθη το 1937,  γιατί μοίραζε προκηρύξεις και τελικά αυτός ο άνθρωπος βρέθηκε 7- 8 χρόνια μετά, να εκτελείται ως κομμουνιστής. Είναι σημαντικό γιατί και οι Γερμανοί τα αναφέρουν αυτά στις διαταγές, και σε αυτά που δημοσιεύονται για τις εκτελέσεις στον Τύπο, ότι «οι τάδε εκτελέστηκαν και οι 200 αλλά και 50 και 100 διάφορες άλλες εκτελέσεις επειδή ήταν στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος ή του ΕΑΜ, επειδή ήταν κομμουνιστές κ.α.». Άρα νομιμοποιούμαστε σήμερα και πάντα να λέμε ότι αυτοί οι εκτελεσμένοι είναι κομμουνιστές. Χωρίς αυτό βέβαια να σημαίνει ότι δεν υπήρξαν και εκτελέσεις ανθρώπων που ανήκαν σε άλλες αντιστασιακές οργανώσεις και δίκτυα κατασκοπείας που λειτουργούσαν για λογαριασμό των συμμάχων. Λίγες, αλλά υπήρξαν. Ωστόσο το 90% των εκτελεσμένων στο σκοπευτήριο της Καισαριανής είναι άνθρωποι που σχετίζονται με το προπολεμικό ή το κατοχικό κομμουνιστικό κόμμα και με το ΕΑΜ.

ΠτΘ: Πέρα από κομμουνιστές ήταν άρα και άνθρωποι που στην ουσία οδηγήθηκαν στην εκτέλεση από την ίδια την ελληνική πολιτεία…

Μ.Χ.: Οι άνθρωποι ήταν αντίπαλοι του ναζισμού και του φασισμού. Αυτά κάνει ο φασισμός και ο ναζισμός. Σκοτώνει ανθρώπους. Είναι η αποθέωση του θανάτου, η λατρεία του θανάτου ως θρησκεία. Οπότε εννοείται ότι οι πολιτικοί αντίπαλοι αυτών των ανθρώπων θα οδηγούνταν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Και όταν οι ελληνικές αρχές τους παρέδιδαν στους Γερμανούς, το γνώριζαν πάρα πολύ καλά. Πολύ σημαντικό και μια από τις βασικές ανατροπές που αναφέρονται στο βιβλίο μου για τους Δωσίλογους είναι ότι αυτή η διαδικασία συνεχίστηκε και μέσα στην κατοχή. Δηλαδή οι Ελληνικές αρχές ασφαλείας και κυρίως η Ειδική Ασφάλεια και η χωροφυλακή συλλάμβαναν μέλη και αντιστασιακούς του ΕΑΜ και άλλων αντιστασιακών οργανώσεων και τους παρέδιδαν προς εκτέλεση στους Γερμανούς. Βλέπουμε λοιπόν μια συνέχεια του αντικομμουνιστικού ελληνικού κράτους που έρχεται και συνεργάζεται στενά με το αντικομμουνιστικό εθνικοσοσιαλιστικό κράτος της χιτλερικής Γερμανίας.

«Τα θέματα κλείνουν αν σταθείς τίμια απέναντι στην ιστορία σου και προσπαθήσεις να την κατανοήσεις»

ΠτΘ: κ.Χαραλαμπίδη σε τι βαθμό «αγγίζουμε» γεγονότα όπως αυτά; Δεδομένου ότι πολλά από αυτά προφανώς δεν διδάσκονται στο εκπαιδευτικό μας σύστημα;

Μ.Χ.: Το ελληνικό κράτος είναι διαχρονικά φοβικό, κυρίως απέναντι στη δεκαετία του 40. Η επιλογή του ήταν και πάντα είναι να μη συζητάμε για αυτά. Όμως όπως βλέπετε, η ιστορία δεν μας αφήνει ήσυχους και δεν θα μας αφήσει ποτέ. Κάψαμε τους φακέλους το 1989. Κάψαμε 17 εκατομμύρια φακέλους της ασφάλειας για να «κλείσουμε» τις πληγές του εμφυλίου κτλ. Δεν κλείνουν έτσι τα θέματα. Τα θέματα κλείνουν αν σταθείς τίμια απέναντι στην ιστορία σου και προσπαθήσεις να την κατανοήσεις. Αν εκλογικεύσουμε το τραύμα που φέρουν πάρα πολλές οικογένειες Ελλήνων – και οι οικογένειες των 200 εννοείται – αυτά τα πράγματα δεν κλείνουν. Διαφορετικά κλείνουν με τη γνώση και τη συζήτηση. Να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τι έγινε, να μάθουμε τις ιστορίες αυτών των ανθρώπων. Δεν είναι απλά 200 εκτελεσμένοι. Είναι 200 άνθρωποι που είχαν μία προσωπική διαδρομή ο καθένας και πρέπει να μπορέσουμε να καταλάβουμε τι έγινε.

Η ιστορία πάντα μας δίνει τα εργαλεία κατανόησης της πραγματικότητας στην οποία ζούμε και σήμερα. Δεν είναι μόνο να καταλάβουμε τι έγινε τότε. Μας βοηθά να καταλάβουμε πώς λειτουργούν οι κοινωνίες. Και βέβαια θα μας βοηθήσει ιδιαίτερα στις μέρες μας που βλέπουμε ότι πάλι ο φασισμός – σε όλο τον πλανήτη – περνά τη δική του ατζέντα και επανέρχεται με εφιαλτικό τρόπο στην πολιτική ζωή πολλών χωρών και στην Ευρώπη και εκτός Ευρώπης. Οπότε μέσα στη θολούρα που δημιουργεί η υπερκατανάλωση πληροφορίας που τελικά ουσιαστικά δεν οδηγεί πουθενά, εμείς καλούμαστε να πατήσουμε φρένο και να μπορέσουμε να εστιάσουμε την προσοχή μας σε σημαντικά γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας και του πρόσφατου παρελθόντος για να καταλάβουμε τι έγινε. Γιατί αυτό είναι το δικό μας παρελθόν. Είναι το παρελθόν που έζησαν οι πατεράδες και οι μανάδες μας, οι παππούδες και οι γιαγιάδες μας. Δεν είναι το παρελθόν κάποιου άλλου, δεν είναι 2000 χρόνια πίσω που δεν έχουμε βιωματική σχέση με αυτό.

«Αυτά τα ζητήματα εξακολουθούν να είναι πολιτικά και ιδεολογικά φορτισμένα»

ΠτΘ: Υπάρχει ακόμα υλικό ανέπαφο και το οποίο αρνείται ακόμα η ελληνική πολιτεία να δώσει στη δημοσιότητα;

Μ.Χ.: Και βέβαια υπάρχει υλικό. Όλα αυτά τα ζητήματα είναι αμιγώς πολιτικά. Δυστυχώς έχει περάσει στη δημόσια σφαίρα μια λογική να στρογγυλεύουν, να μην προσβάλλουμε κ.ο.κ. Δεν είναι θέμα προσβολής. Για να σας δώσω ένα παράδειγμα υπάρχει το αρχείο των ελληνικών υπηρεσιών ασφαλείας. Αυτό το αρχείο δεν έχει ανοίξει ποτέ από τη δεκαετία του 1920. Έχουμε συμπληρώσει εκατό χρόνια, από τη δεκαετία του 1920 που υπάρχουν συγκροτημένες ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας, γενική ασφάλεια, ειδική ασφάλεια, χωροφυλακή, αστυνομία πόλεων κ.ο.κ., οι προκάτοχοι όλοι της σημερινής ΕΥΠ και δεν το έχουμε δει ποτέ. Επί κυβερνήσεως ΣΥΡΙΖΑ – επειδή ήταν μια αριστερή κυβέρνηση που αντλούσε από την σημαντικότερη στιγμή της Αριστεράς στη χώρα, που είναι το ΕΑΜικό αντιστασιακό κίνημα και άρα είχε κάθε λόγο να μπει σε μια διαδικασία να το ανοίξει – όντως ξεκίνησε να ανοίγει. Το 2019 που άλλαξε η κυβέρνηση και εξελέγη η Νέα Δημοκρατία ξανά έκλεισε. Δεν θέλω να παρουσιάσω ότι οι μεν είναι καλοί και οι άλλοι κακοί, αλλά ότι αυτά τα ζητήματα εξακολουθούν να είναι πολιτικά και ιδεολογικά φορτισμένα. Οπότε μία οποιαδήποτε αριστερή κυβέρνηση θα έκανε ενέργειες να ανοίξουν τα αρχεία που αφορούν τη δεκαετία του 40, γιατί εκεί βλέπει την πιο σημαντική στιγμή στην ιστορία της Αριστεράς, ενώ μία δεξιά κυβέρνηση, η οποία δεν πολύ βλέπει τον εαυτό της όπως τον βλέπουν τουλάχιστον οι αριστεροί στο κίνημα της αντίστασης ή ας πούμε δεν βλέπει τον εαυτό της στην εξέγερση του Πολυτεχνείου κ.ο.κ. θέλει αυτά τα θέματα να μην τα πολυσυζητάμε και να τα αφήσουμε στη σκιά. Έχει να κάνει με την πολιτική διαχείριση κορυφαίων γεγονότων στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

«Είναι καιρός το ελληνικό κράτος να συστήσει ένα κεντρικό Μουσείο Εθνικής Αντίστασης»

ΠτΘ: Από επιστημονική σκοπιά, δεδομένου ότι έχει επισημανθεί από κάθε πλευρά η αναγκαιότητα πιστοποίησης της αυθεντικότητάς τους και ταυτοποίησης των ανθρώπων που απεικονίζονται τι θα πρέπει να γίνει;

Μ.Χ.: Για μένα τουλάχιστον, αρκεί η ταυτοποίηση ενός ατόμου. Έχω φτιάξει μια βάση δεδομένων, γιατί εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια τακτοποιώ τους νεκρούς στον νομό Αττικής έναν προς έναν, οπότε, αν μπορέσουμε να ταυτοποιήσουμε ένα πρόσωπο, εγώ μπορώ να ξέρω ποια ακριβώς εκτέλεση είναι. Τα ονόματα των 200 είναι γνωστά και προσωπικά πιστεύω ότι όντως οι φωτογραφίες αφορούν στην εκτέλεση της Πρωτομαγιάς, ωστόσο θα πρέπει να είμαστε απολύτως σίγουροι γι’ αυτό. Δυστυχώς είμαστε η μοναδική χώρα που δεν έχουμε ένα κεντρικό Μουσείο Εθνικής Αντίστασης, όπως σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη,  στην πρωτεύουσα υπάρχει ένα μουσείο που αναφέρεται στην περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτό το μουσείο θα μπορούσε να αναλάβει οτιδήποτε έχει να κάνει με τον εντοπισμό υλικού, την επεξεργασία, την προβολή, την τεκμηρίωση ο,τιδήποτε έχει να κάνει με την ιστορία μας κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι νομίζω επιτέλους, μετά από 80 χρόνια, ο καιρός το ελληνικό κράτος να προχωρήσει σε αυτό το βήμα. Γιατί, ξέρετε, αυτοί που λένε «μην ξύνουμε πληγές» τελικά δεν εξυπηρετούν την αναζήτηση της αλήθειας και την αναζήτηση του ιστορικού παρελθόντος και σε κάθε περίπτωση δεν γίνεται να τα κουκουλώνουμε όλα διαρκώς.

«Είναι στρεβλή η αντίληψη που λέει “μην σκαλίζουμε αυτά που μας διχάζουν”»

ΠτΘ: Αν μη τι άλλο δεν δίνει το πρόσφορα έδαφος σε όποιον το επιθυμεί να παραφράζει και να ξαναγράφει την ιστορία όπως το επιθυμεί.

Μ.Χ.: Ναι, έχετε απόλυτο δίκιο, γιατί τελικά αυτή η λογική «μην τα σκαλίζουμε», εξυπηρετεί τους ανθρώπους που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή. Τόσο απλά. Δεν λέω ότι όσοι άνθρωποι λένε να μην τα σκαλίζουμε έχουν σχέση με τους συνεργάτες των Γερμανών, όμως είναι μία στρεβλή αντίληψη.  Υπάρχει ένα στερεότυπο που έχει περάσει που λέει «μην σκαλίζουμε αυτά που μας διχάζουν». Αυτά ακριβώς πρέπει να «σκαλίσουμε» για να σταματήσουν να μας διχάζουν. Γιατί όσο δεν τα σκαλίζουμε αυτά τα πράματα τόσο θα μας διχάζουν.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.