Γιωργος Μαυρομματης, «Το λευκωμα του Μ. Μαραγκουλη μας ανοιγει ενα παραθυρο, μεσα απο το οποιο μπορουμε να δουμε πως υπαρχει και το διαφορετικο μεσα στο “αλλο”»
Είναι μεγάλη η χαρά μου που βρισκόμαστε σήμερα εδώ, μαζί, σε αυτήν την παρουσίαση του βιβλίου του Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι», που πριν λίγο καιρό εκδόθηκε από τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης στην Κομοτηνή.
Πρέπει να ήταν εκεί, γύρω στα τέλη Οκτωβρίου, όταν δέχτηκα μια πρόσκληση των εκδόσεων Παρατηρητής της Θράκης να συμμετάσχω στην παρουσίαση ενός βιβλίου. Ο Νεκτάριος Μουρδικούδης, που μου τηλεφώνησε μετά από προτροπή της Τζένης Κατσαρή-Βαφειάδη, μου είπε ότι πρόσφατα είχε εκδοθεί ένα ωραίο βιβλίο που είχε να κάνει με την Αίγυπτο και το Ισλάμ, και ότι ήταν ένα λεύκωμα με φωτογραφίες και κάποια αποσπάσματα από λογοτεχνικά κείμενα. Σκέφτηκα λίγο. «Χμμ. Τι να είναι αυτό; Και τι το νέο μπορεί να φέρνει; Και γιατί να εμπλακώ;» Δίστασα κάπως. Τελικά, δέχτηκα την πρόσκληση. Και περίμενα να μου στείλουν το βιβλίο.
Με το άνοιγμα του φακέλου, με περίμενε μια ευχάριστη έκπληξη. Βλέπω το εξώφυλλο! Και το μάτι μου μένει στη φωτογραφία. «Ώπα! Σούφικο ισλάμ. Ωραία!» Άρχισα αμέσως να το διαβάζω και να κοιτάζω τις φωτογραφίες. Και εκείνο το αρχικό «ωραία», έγινε σύντομα «πολύ ωραία!» και στο τέλος, «α, τι ωραία;!»
Σούφικο ισλάμ λοιπόν. Κάτι αρκετά έως και πολύ διαφορετικό από αυτό που γενικά είναι γνωστό σε εμάς εδώ στη Θράκη, κάτι που απέχει από τη γνώση και την εικόνα περί ισλάμ που γενικά υπάρχει εδώ, τόσο σε χριστιανούς όσο και σε μουσουλμάνους. Σε αυτό, λοιπόν, θα αναφερθώ, αδρομερώς, με βάση τα όσα έχω καταλάβει κατά τη μελέτη του θέματος, τόσο μέσα από κείμενα όσο και κατά την παρουσία μου στο πεδίο.
Ξέρετε, πολλοί μουσουλμάνοι ιεροκήρυκες, σε όλον τον κόσμο, αρέσκονται στις ομιλίες τους να παρομοιάζουν το ισλάμ με ένα μεγάλο δέντρο –συχνά η αναφορά γίνεται σε πλατάνι–, που φύτρωσε στην αραβική χερσόνησο και άπλωσε τα κλαδιά του σε όλον τον κόσμο. Ας δεχτούμε, λοιπόν, αυτήν την παρομοίωση και με βάση αυτήν ας επιχειρήσουμε μια θεώρηση.
Για τις ανάγκες αυτής της συζήτησης, εδώ, ας μας επιτραπεί να κάνουμε μια νοητή εγκάρσια τομή στον κορμό αυτού του δέντρου και να παρατηρήσουμε την κατανομή των μουσουλμάνων στον κόσμο, δηλαδή την κατανομή τους στον κύκλο που έχουμε μπροστά μας. Οι περισσότεροι είναι οι σουνίτες και υπάρχουν και οι σιιίτες και κάποιες άλλες μικρές ομάδες. Έτσι, λοιπόν, αν για τις ανάγκες αυτής της παρουσίασης, αποφασίσουμε να χωρίσουμε αυτόν τον νοητό κύκλο με μια κατακόρυφη γραμμή, στη μια μεριά θα βρεθούν οι σουνίτες, που καταλαμβάνουν περίπου το 85% τού σχεδόν ενός δισεκατομμυρίου και τριακοσίων εκατομμυρίων μουσουλμάνων που υπάρχουν σήμερα στον κόσμο και στην άλλη μεριά θα βρεθεί το υπόλοιπο 15%.
Τι είναι αυτοί οι σούφι και τι είναι ο σουφισμός;
Ωστόσο, αναμφισβήτητα, υπάρχει και μια άλλη κατανομή. Σε αυτήν την κατανομή, από τη μια, βρίσκεται το ισλάμ των ουλαμά, δηλαδή των νομομαθών, των αναλυτών, των λογίων, αυτών που ορίζουν την ορθοδοξία και την ορθοπραξία, και από την άλλη, βρίσκεται το ισλάμ των σούφι. Έτσι, λοιπόν, και τώρα, χωρίζοντας τον κύκλο μας με μια οριζόντια γραμμή, «βλέπουμε» ότι υπάρχουν και ουλεμά και σούφι, τόσο στο σουνιτικό όσο και στο σιιτικό ισλάμ.
«Αν επιχειρήσουμε ένα νοερό ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο, και επικεντρώσουμε το βλέμμα μας στην αραβική χερσόνησο, εκεί περί τα τέλη του 7ου αιώνα κοινής χρονολόγησης, θα δούμε ότι εμφανίζονται στον χώρο του ισλάμ κάποιοι πιστοί που επιδιώκουν –και θεωρείται ότι καταφέρνουν– να εγκαθιδρύσουν μια αδιαμεσολάβητη και μυστική σχέση με τον Θεό. Αυτοί, λοιπόν, ονομάζονται σούφι –ο όρος προέρχεται από τη λέξη “tasawwuf”, που στα αραβικά σημαίνει εξαγνισμός–, ενώ σε ορισμένους από αυτούς, κυρίως στον χώρο του σιιτικού ισλάμ, αποδίδεται, από τους ακόλουθούς τους, ο τίτλος “wali ullah”, που στα αραβικά σημαίνει “φίλος του Θεού” –άγιος στα καθ’ ημάς»
Οι σούφι, ως πιστοί μουσουλμάνοι, ακολουθούν, και προτείνουν και στους συντρόφους και μαθητές τους, μια σειρά τεχνικών εκγύμνασης του πνεύματος και του σώματος, με σκοπό να μπορέσουν να έχουν μια άμεση εμπειρία του θείου. Όλοι οι σούφι θεωρούν πως πρώτος σούφι υπήρξε ο ίδιος ο προφήτης Μωάμεθ, αναφερόμενοι στα της απόσυρσής του στη σπηλιά Hira και στην πνευματική εμπειρία που βίωσε εκεί, ενώ αξίζει να επισημανθεί εδώ πως όλοι οι σούφι θεωρούνται από το «ορθόδοξο» Ισλάμ, αυτό των ουλαμά δηλαδή, τουλάχιστον αιρετικοί!
Ο σουφισμός διαδόθηκε γρήγορα και σύντομα ιδρύθηκαν σούφικες αδελφότητες σε όλον τον ισλαμικό κόσμο. Οι αδελφότητες αυτές ονομάζονται «tariqa», που σημαίνει «δρόμος» στα αραβικά –ο πληθυντικός κάνει turuq–, ενώ στη δυτική γραμματεία οι αδελφότητες αυτές αναφέρονται ως «τάγματα». Όλες έχουν δομή και συγκεκριμένη ιεραρχία και, σε πολλές περιπτώσεις, έχουν και λαϊκό και λόγιο κλάδο, ο οποίος έχει εμφανίσει, αρκετές φορές, και σημαντική γραμματεία. Τα μέλη των αδελφοτήτων προέρχονται από όλα τα κοινωνικά στρώματα και ο καθένας συμμετέχει ανάλογα με τις δυνατότητες και τις ανάγκες του, που σημαίνει ότι, μεταξύ άλλων, αποτελούν και σχήματα αλληλοβοήθειας μεταξύ των μελών.
Η σπουδαιότερη λατρευτική πρακτική των σούφι και η οποία τελείται ανεξάρτητα από τις τυπικές ατομικές ή συλλογικές προσευχές, είναι η τελετή της αναθύμησης (dhikr αραβ., zikr περσ./τουρκ.). Συνήθως, τελείται συλλογικά και μεγαλοφώνως, και περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενη ρυθμική επίκληση του ονόματος του Θεού (Allah) ή και ενός εκ των ενενήντα εννέα επιθέτων του. Η επίκληση γίνεται με ορισμένο ρυθμό, τρόπο αναπνοής και ένταση φωνής, και κατά κανόνα συνοδεύεται από κίνηση. Πολλές φορές, κατά τη διάρκεια της τελετής, υπάρχουν απαγγελίες και ύμνοι, ενώ συχνά υπάρχει μουσική συνοδεία.
Κατά τη διάρκεια των τελετών αυτών, οι συμμετέχοντες διέρχονται από διάφορες καταστάσεις της ψυχής και της καρδιάς, δηλαδή από διάφορες πνευματικές καταστάσεις (ahwal στα αραβικά, ο ενικός είναι hal) και περνούν από διάφορα στάδια (maqamat στα αραβικά), φτάνοντας τελικά σε κατάσταση έκστασης. Με άλλα λόγια, ανέρχονται κάποιους είδους κλίμακα και τελικά φτάνουν σε ένα επίπεδο και μια κατάσταση θα λέγαμε ενθουσιασμού, με την ακριβή έννοια του όρου –καθίστανται «ένθεοι»–, ή, αν θέλετε, σε μια κατάσταση έκστασης, εντός της οποίας μπορεί να υπάρξει εμπειρία μυστικής επαφής με το θείο.
Σούφικες λατρευτικές συνάξεις τελούνται με αφορμή σημαντικά γεγονότα, όπως είναι η νύχτα της ανάμνησης της γέννησης του προφήτη Μωάμεθ, που λέγεται «Laylat al-Mawlid» στα αραβικά και στα τουρκικά είναι γνωστή ως «mevlid kandili». Άλλο τέτοιο γεγονός αποτελεί η νύχτα ανάμνησης της αποκάλυψης των πρώτων στίχων του «Κορανίου» στον προφήτη Μωάμεθ (Laylat al-Qadr στα αραβικά, Kadir Gecesi στα τουρκικά), ενώ υπάρχουν ανάλογες συνάξεις και τελετές εις μνήμη των αγίων/φίλων του Θεού (Wali ullah), που θεωρούνται ιδρυτές ή σημαντικές προσωπικότητες ενός σούφικου τάγματος.
«Στιγμές από τελετές μούλετ, από διάφορες περιοχές στην Αίγυπτο, συλλαμβάνει με τον φωτογραφικό του φακό και καταθέτει στο εξαιρετικό αυτό λεύκωμα, ο αγαπητός Μανώλης Μαραγκούλης. Πρόκειται για εικόνες που δεν βλέπουμε εδώ στην περιοχή μας, εννοώ στα Βαλκάνια και την Ανατολία, αν και βεβαίως τέτοιες τελετές είναι και οι τελετές σεμά, τόσο των Αλεβιτών όσο και των Μεβλεβί. Έτσι, το λεύκωμα αυτό μάς ανοίγει ένα παράθυρο, μέσα από το οποίο μπορούμε να δούμε πως υπάρχει και το διαφορετικό μέσα στο “άλλο”. Και μας προκαλεί να σκεφτούμε: μήπως τελικά αυτό που θεωρούμε «ξένο» είναι, σε πολλές διαστάσεις του, “οικείο”;»
Έτσι, το λεύκωμα αυτό μάς ανοίγει ένα παράθυρο, μέσα από το οποίο μπορούμε να δούμε πως υπάρχει και το διαφορετικό μέσα στο «άλλο». Και μας προκαλεί να σκεφτούμε: μήπως τελικά αυτό που θεωρούμε «ξένο» είναι, σε πολλές διαστάσεις του, «οικείο»;
Πέρα όμως από το παράθυρο, η συγκεκριμένη δουλειά του Μανώλη Μαραγκούλη μας ανοίγει και έναν δρόμο, που αν καταδεχτούμε να τον διαβούμε, έχουμε να νιώσουμε και να μάθουμε πολλά.
*Ο Γιώργος Μαυρομμάτης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Τμήματος Επιστημών της Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία ΔΠΘ και το παρόν κείμενό του είναι η ομιλία του στην παρουσίαση του Φωτογραφικού Λευκώματος του Δρ. Μανώλη Μαραγκούλη, «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025), στο πλαίσιο της εκδήλωσης «Περιδιαβαίνοντας στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου: Φωτογραφικές αποτυπώσεις», που διοργανώθηκε από το Ίδρυμα Θρακικής Τέχνης και Παράδοσης, τον Σύλλογο των Φίλων του ΙΘΤΠ, το Πρόγραμμα «Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού», τις εκδόσεις Παρατηρητής της Θράκης και τη Λέσχη Κομοτηναίων, στην Ξάνθη, στις 13/02/2026, στην Καπναποθήκη «Π» και στην Κομοτηνή, στις 14/02/2026, στη Λέσχη Κομοτηναίων.
Βλ. το σχετικό ρεπορτάζ εδώ.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
