Ο Θανασης Μουσοπουλος (1949 – 2026) και τα θρακικα γραμματα: Αποχαιρετιστηριος απολογισμος

Ο Θανάσης Μουσόπουλος, σύμφωνα με το σεμνό και περιεσταλμένο βιογραφικό σημείωμα που ο ίδιος χρησιμοποιούσε, «είχε γεννηθεί, ζούσε και εργαζόταν στην Ξάνθη. Είχε σπουδάσει στη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης και ασχολήθηκε με την ποίηση, το δοκίμιο, την ιστορία και τον πολιτισμό της Θράκης, ενώ παράλληλα αρθρογραφούσε στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο. Ήταν επίσης Mέλος Λογοτεχνικών και Φιλοσοφικών Εταιρειών και Πολιτιστικών Φορέων».[1] Πίσω από τις λίγες αυτές γραμμές κρύβεται μια μεστή και γεμάτη ζωή, μια σημαντικότατη προσφορά και μια φυσική συστολή και ευγένεια, που ήταν ορατές και άμεσα διαπιστώσιμες από τους συνομιλητές του.

Ακόμη και τώρα, που για τις ανάγκες του αποχαιρετιστήριου αυτού σημειώματος αναγκάστηκα να αλλάξω τον ενεστώτα χρόνο του βιογραφικού σημειώματος σε παρελθοντικό, δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι δεν θα ξανασυναντηθούμε σε κάποια εκδήλωση, ότι δεν θα ξαναμιλήσουμε για τα αγαπημένα μας θέματα που αφορούν την ιστορία και τον πολιτισμό της Θράκης και ότι δεν θα συνυπάρξουμε ξανά στο πλαίσιο κάποιας ημερίδας ή ενός συνεδρίου. Γράφτηκαν πολλά για τον Μουσόπουλο, και πολλοί χαρακτηρισμοί του αποδόθηκαν τις τελευταίες μέρες, επαινετικοί πάντα για το έργο και την προσφορά του. Συμφωνώ σχεδόν με όλα. Διαφωνώ μόνο με τη διαπίστωση πολλών ότι αφήνει δυσαναπλήρωτο κενό πίσω του.

Διαφωνώ αφενός μεν διότι το μέτρο για να μετρήσουμε έναν πνευματικό άνθρωπο, έναν δημιουργό, δεν είναι το κενό που αφήνει με τον θάνατό του, αλλά ο χώρος που κατέλαβε με τη ζωή και το έργο του, αφετέρου δε επειδή ο Μουσόπουλος άφησε πίσω του τα βιβλία και τα δημοσιεύματά του, τα άρθρα και τις αναρτήσεις του, τις βιβλιοκρισίες και τις βιβλιοπαρουσιάσεις του, αψευδείς μάρτυρες της διαδρομής και της προσφοράς του. Δεν άφησε λοιπόν κενό, μας παρέδωσε πνευματικό χώρο συμπληρωμένο και περιχαρακωμένο, που λειτουργεί ταυτοχρόνως ως πνευματική παρακαταθήκη, αλλά και ως πρόκληση και εγερτήριο σάλπισμα για τους νεότερους, για την επόμενη γενιά, η οποία οφείλει να πάρει τη σκυτάλη και να συνεχίσει.

Ο Θανάσης Μουσόπουλος υπήρξε αυτό που η γραμματολογία μας προσδιορίζει ως «τοπικό λόγιο» και «πνευματικό άνθρωπο». Από νωρίς συνδέθηκε με τα μεγάλα πνευματικά αναστήματα του καιρού και του τόπου του, όπως λ.χ. ο Στέφανος Ιωαννίδης, ενώ ο ίδιος αυτοπεριορίστηκε στον χώρο πρωτίστως της Ξάνθης και της μείζονος και ιστορικής Θράκης ευρύτερα, ασχολούμενος με κάθε μορφή της ιστορίας, της παράδοσης και της καλλιτεχνικής προσφοράς της. Ποιητής και δοκιμιογράφος ο ίδιος, έγραψε και μίλησε για όλες τις μεγάλες θρακικές μορφές και ώρες, ασχολούμενος διαδοχικά με θέματα Ιστορίας, Λογοτεχνίας, Τέχνης, Ιστορίας του Πολιτισμού και Λαογραφίας [για την τελευταία αναφέρω απλώς το κείμενό του «Λαογραφώντας την ψυχή της Θράκης», στον τόμο «Πρακτικά 18^ου Πανελληνίου Συνεδρίου Λυκείου των Ελληνίδων – Παράρτημα Ξάνθης (21 – 24 Σεπτεμβρίου 2017)», Ξάνθη 2019].

Σε όλες αυτές τις πολλές και σπουδαίες ενασχολήσεις του, ο Μουσόπουλος δεν ασχολήθηκε παρά ελάχιστα με την πρωτογενή και πρωτότυπη έρευνα, δεν αυτοπεριορίστηκε στις επιστημολογικές κατηγοριοποιήσεις μας, δεν αποζήτησε την αναγνώριση του ειδικού ερευνητή. Η στόχευσή του ήταν ευρύτερη και πλατύτερη: ήθελε να προβάλλει την πνευματική, δημιουργική και εθνική παράδοση και πίστη μιας περιοχής με ιστορία πυκνή, πολιτισμό πρωτότυπο και ανθρώπους αξιοθαύμαστους, όπως η Θράκη, ξεκινώντας από την Ξάνθη και την περιοχή της και επεκτεινόμενος σε κάθε γωνιά της θρακικής γης. Μια τάση που συνδέεται άμεσα με τον προσδιορισμό του ως «τοπικού λογίου» και η οποία εκφράζεται άριστα στα περισσότερα από τα έργα του. Ενδεικτικά αναφέρω το, κατά τη γνώμη μου, απολύτως ενδεικτικό δημοσίευμά του «Θρακών οικήσεις και κτίσματα λαμπρών καιρών μάρτυρες (15^ος – 19^ος αι.)» (Αθήνα 1998), όπου νομίζω ότι οι τάσεις αυτές κορυφώνονται δημιουργικά.

Έχοντας αυτήν τη στόχευση, ο Μουσόπουλος προσέφερε απλόχερα και με προθυμία την παρουσία και τα προϊόντα της δημιουργίας του, όπου του το ζητούσαν. Υπήρξε ο πρόθυμος, σεμνός και ευγενέστατος ομιλητής σε πλήθος ημερίδων, συνεδρίων και διαλέξεων, ο συστηματικός αρθρογράφος, ο ακάματος συγγραφέας και κριτικός βιβλίων. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης της Θράκης, έντυπα και ηλεκτρονικά, με την πληθώρα των δημοσιευμάτων του που φιλοξενούν, αποτελούν αψευδείς μάρτυρες για την προσφορά του αυτή, η οποία έφτανε τα όρια της αυτοθυσιαστικής κένωσης προς την κοινωνία, την πνευματική κατάρτιση της οποίας υπηρέτησε διά βίου με πάθος.

Όπως έγραψα και παραπάνω, ο Μουσόπουλος, παρά την απροσδόκητη αναχώρησή του, αφήνει πίσω του έργο πυκνό, που, πέρα από το περιεχόμενό του, πιστεύω ότι θα λειτουργήσει ως πρότυπο για τους νεότερους πνευματικούς ανθρώπους που θα ακολουθήσουν. Γι’ αυτό και εκτιμώ ότι το όνομα και το έργο του θα είναι πάντα παρόντα στη συλλογική κοινωνική και πνευματική ζωής της Ξάνθης, αλλά και στα θρακικά γράμματα ευρύτερα. Τον συνάντησα για τελευταία, όπως απέδειξαν τα γεγονότα, φορά στην Ξάνθη, τη δεύτερη μέρα του νέου χρόνου και ανανεώσαμε τη συνάντησή μας για την επικείμενη ημερίδα για τον «Καλόγερο», που θα γίνει στις αρχές Φεβρουαρίου στην Ξάνθη. Η συνάντηση αυτή δεν θα γίνει, όμως ο Θανάσης Μουσόπουλος θα είναι πάντοτε παρών με το έργο και την προσφορά του σε παρόμοια τοπικά επιστημονικά και πνευματικά γεγονότα.

Έχοντας εκπληρώσει το πνευματικό χρέος του απέναντι στη μικρή πατρίδα, στην κοινωνία, στη Θράκη και τους ανθρώπους της, με την εκπαίδευση και την παιδεία των οποίων ασχολήθηκε ποικιλοτρόπως και διά βίου, ο Θανάσης Μουσόπουλος αναπαύεται ήδη στη θρακική γη. Τη δύσκολη αυτή στιγμή του αποχαιρετισμού δεν έχω παρά να του ευχηθώ το «Χριστός σε ἀναπαύσοι ἐν χώρᾳ ζώντων, καὶ πύλας Παραδείσου ἀνοίξοι σοι, καὶ βασιλείας δείξοι πολίτην» του υμνογράφου.

Και να του υποσχεθώ παράλληλα ότι εμείς, οι «περιλειπόμενοι», θα κάνουμε ό,τι περνά από το χέρι μας για να βρει το έργο του, αλλά και η παράδοση της τοπικής λογιοσύνης στην οποία αυτό εντάχθηκε, κατάλληλους και άξιους συνεχιστές, οι οποίοι, όπως το γράφει ο Γεώργιος Δροσίνης στο επιμνημόσυνο ποίημά του για τον Ν. Γ. Πολίτη, «Απ’ τη ζωή μακρύτερος ο δρόμος, / κι άξαφνα στάθηκες μισοδρομής … ακολουθώντας άλλοι θα πατήσουν / όπου δε φτάσαμε μαζί σου εμείς».

*Ο Μανόλης Γ. Βαρβούνης είναι Καθηγητής Λαογραφίας στη Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης.

[1] https://www.paratiritis-news.gr/ author/ thanasis _mousopoulos/.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.