Οι παροιμιες των Πομακων, φωνη της μνημης

Το βράδυ της Τετάρτης 15 Οκτωβρίου, η αίθουσα του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Ροδόπης πλημμύρισε από ανθρώπους του λόγου, της επιστήμης και της παράδοσης. Η αφορμή δεν ήταν απλώς μια ακόμη παρουσίαση βιβλίου· ήταν μια τελετουργία μνήμης, μια αναβίωση της σοφίας και της προφορικότητας των πομακικών κοινοτήτων της Θράκης.

Το νέο βιβλίο του Νίκου Θ. Κόκκα, «Dădăvasa brádva tópli mi dájma (Του παππού το τσεκούρι μάς ζεσταίνει πάντα)», αποτελεί έναν ύμνο στον λαϊκό λόγο και τις παροιμιακές φράσεις των Πομάκων, μια πολύτιμη συμβολή στη μελέτη της πολιτιστικής πολυφωνίας της Θράκης.

Η εκδήλωση διοργανώθηκε από το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης και την Εταιρεία Θρακικών Ερευνών, υπό τον συντονισμό της αρχαιολόγου-μουσειολόγου κ. Νάγιας Δαλακούρα. Στην αίθουσα, εκτός από πανεπιστημιακούς, παραβρέθηκαν εκπρόσωποι της πομακικής κοινότητας, άνθρωποι που γνωρίζουν εκ των έσω πως κάθε παροιμία είναι μια μικρή, αποσταγμένη αλήθεια αιώνων.

«Από στόμα σε στόμα, από γενιά σε γενιά»

Ο ίδιος ο συγγραφέας, Νίκος Κόκκας, εκπαιδευτικός και διδάκτορας Λαογραφίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, μίλησε με συγκίνηση για το ταξίδι της έρευνάς του, μια πορεία που ξεκίνησε «με κιμωλία και μαγνητοφωνάκι», όπως είπε χαρακτηριστικά.

«Η δουλειά αυτή ξεκίνησε γύρω στο 2000, όταν εργαζόμουν στα πομακοχώρια της Ξάνθης. Μέσα από τους μαθητές μου γνώρισα την προφορική τους παράδοση, τα τραγούδια, τα παραμύθια και τις παροιμίες τους. Αυτές οι φράσεις, που μεταφέρονται από στόμα σε στόμα, κουβαλούν μια βαθιά διαχρονικότητα· κάποιες μας πηγαίνουν πίσω στα βιβλικά χρόνια. Είναι ένας καθρέφτης της συλλογικής σοφίας των λαών των Βαλκανίων  ένας κοινός παροιμιακός τρόπος σκέψης που ενώνει, αντί να χωρίζει».

Η έρευνα, που μετατράπηκε σε βιβλίο, καλύπτει την περιοχή της Ξάνθης αλλά και τα πομακοχώρια του Έβρου, αναδεικνύοντας τις ιδιωματικές διαφοροποιήσεις από χωριό σε χωριό. Μέσα από αυτές τις λεπτομέρειες, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, αποκαλύπτεται ένας πολιτισμικός πλούτος που συχνά παραμένει αθέατος, αλλά βαθιά ριζωμένος στη συλλογική μνήμη των ανθρώπων.

Η επιστημονική εγκυρότητα και η λαογραφική ευαισθησία

Την επιστημονική σημασία του έργου υπογράμμισε ο Καθηγητής Λαογραφίας του Δ.Π.Θ. κ. Μανόλης Βαρβούνης, ο οποίος υπήρξε επόπτης τόσο της διδακτορικής όσο και της μεταδιδακτορικής έρευνας του συγγραφέα. «Παρουσιάζουμε ένα βιβλίο εξαιρετικής αξίας. Ο Νίκος Κόκκας έχει μελετήσει συστηματικά τους Πομάκους της Θράκης, στηριζόμενος όχι μόνο στην ελληνική αλλά και στη βουλγαρική και διεθνή βιβλιογραφία. Τα έργα του είναι επιστημονικά σταθμισμένα και αποτελούν έγκυρη συμβολή στη μελέτη ενός λαού που υπήρξε για καιρό παρεξηγημένος, αλλά ουσιαστικά φέρει μέσα του έναν ανεκτίμητο πολιτισμό» τόνισε.

Ακολούθησε η εισήγηση της Ομοτίμου Καθηγήτριας Γλωσσολογίας και πρ. Κοσμήτορος της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ, κ. Πηνελόπης Καμπάκη-Βουγιουκλή, για τη χρήση ψηφιακών εργαλείων που διευκολύνουν τον ερευνητή στη διαχείριση μεγάλων σωμάτων κειμένων και την ακριβέστερη μελέτη της φωνολογίας, ιδιαίτερα σημαντικής στη γλωσσική έρευνα.

Η φωνή της κοινότητας: περηφάνια και συγκίνηση

Η πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Πομάκων Νομού Ξάνθης, Εμινέ Μπουρουτζί, μίλησε με λόγια καρδιάς. «Είναι μεγάλη μου τιμή να βλέπω ένα ακόμη βιβλίο για τους Πομάκους. Με συγκινεί βαθιά, γιατί ο Νίκος Κόκκας αγαπάει πραγματικά αυτό που κάνει. Μέσα από τη δουλειά του μας δίνει δύναμη να αναδεικνύουμε κι εμείς ό,τι πολύτιμο έχουμε: τη γλώσσα, τα ήθη, την ψυχή μας» υπογράμμισε.

«Ένα κουτί μνήμης που άνοιξε ξανά»

Από τη δική του πλευρά, ο θεατρολόγος και συγγραφέας Μπουγιουκλού Χασάν προσέγγισε το έργο με συγκινητική ποιητικότητα. «Αυτό το βιβλίο μοιάζει με ένα κουτί μνήμης που ξαφνικά άνοιξε. Όσα είχαν μείνει πίσω, βγήκαν ξανά στο φως. Με έκανε να θυμηθώ τα παιδικά μου χρόνια, τα λόγια των παλιών. Πιστεύω πως αυτή είναι μόνο η αρχή ανοίγει ένας δρόμος για περισσότερες δράσεις γύρω από την πομακική γλώσσα και κουλτούρα, που έχει ακόμη πολλά να μας αποκαλύψει» είπε.

Παράδοση, γλώσσα και ταυτότητα: το πολυφωνικό πρόσωπο της Θράκης

Η βραδιά κύλησε μέσα σε ατμόσφαιρα συγκίνησης και βαθύτατου σεβασμού για την παράδοση. Το κοινό άκουγε με προσοχή και συγκρατημένη περηφάνια  γιατί η Θράκη, μέσα από έργα σαν του κ. Κόκκα, θυμάται ότι η ταυτότητά της δεν είναι μονοφωνική αλλά πολύφωνη, πλούσια, ανοιχτή.

Οι παροιμίες των Πομάκων, με τον λιτό και γεμάτο σοφία λόγο τους, αναδεικνύουν όχι μόνο έναν ιδιαίτερο πολιτισμό, αλλά και τον κοινό παλμό της ανθρώπινης εμπειρίας.

Το βιβλίο «Dădăvasa brádva tópli mi dájma (Του παππού το τσεκούρι μάς ζεσταίνει πάντα)» δεν είναι απλώς μια λαογραφική συλλογή· είναι ένα έργο μνήμης, αγάπης και επιμονής, που ανασυνθέτει τις φωνές ενός τόπου μέσα από τις λέξεις του.

Κι όπως είπε ο ίδιος ο συγγραφέας, «οι νέοι Πομάκοι σήμερα ανακαλύπτουν ξανά την παράδοσή τους και την τονίζουν μέσα από τις δράσεις τους. Αυτό είναι το πιο ελπιδοφόρο μήνυμα: ότι η μνήμη παραμένει ζωντανή, και ο λόγος συνεχίζει να μας ζεσταίνει  όπως το τσεκούρι του παππού».

Το βιβλίο κυκλοφορεί από το Πολιτιστικό Αναπτυξιακό Κέντρο Θράκης (ΠΑ.ΚΕ.ΘΡΑ).

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.