Απο τον Ερρικο τον Θαλασσοπορο ως τον Κολομβο

Εκείνος που θεμελίωσε την πρωτοκαθεδρία της Πορτογαλίας στην κούρσα των ανακαλύψεων ήταν, το δίχως άλλο, ο πρίγκιπας Ερρίκος (1394-1460), γιος του βασιλιά της Πορτογαλίας Ιωάννη Α΄. Για την προσφορά του στα ερευνητικά ταξίδια, οι Γερμανοί του έδωσαν, τον 19^ο αιώνα, το προσωνύμιο «Θαλασσοπόρος» και έτσι είναι γνωστός σε όλους εμάς σήμερα.

Εκείνη την εποχή, όπως συνέβαινε και σε ολόκληρη την Ευρώπη άλλωστε, η Πορτογαλία, η οποία ήταν ανεξάρτητη από τα υπόλοιπα βασίλεια της Ισπανίας περίπου από τις αρχές του 12^ου αιώνα, μαστιζόταν από οικονομική δυσπραγία. Αυτή η οικονομική παρακμή ώθησε τον Ερρίκο να παρακινήσει τον πατέρα του στην κατάκτηση της Θέουτας[1] το 1415, την πόλη ακριβώς απέναντι από το Γιβραλτάρ. Και αυτή ακριβώς η κατάκτηση ήταν εκείνη η οποία του κίνησε το ενδιαφέρον, σχετικά με την εξερεύνηση της αφρικανικής ηπείρου. Παράλληλα, τα πλούσια καραβάνια που έφταναν στην πόλη αυτή φορτωμένα με χρυσάφι, πολύτιμους λίθους και μπαχαρικά, μέσω των αραβικών εδαφών από την Ανατολή, ήταν αυτά τα οποία τον ώθησαν να ψάξει να βρει έναν εναλλακτικό δρόμο, που θα εξασφάλιζε στη χώρα του ευκολότερη πρόσβαση στα πλούτη αυτά. Έτσι, έστρεψε το βλέμμα του προς τα Δυτικά, στον αχανή και άγνωστο ακόμη τότε Ατλαντικό ωκεανό.

Οι Πορτογάλοι είχαν ανακαλύψει τα Κανάρια Nησιά ήδη από το 1346. Πέρα από τον εποικισμό τους, τον οποίο προώθησε ο Ερρίκος, σειρά είχαν τώρα η Μαδέρα και οι Αζόρες. Το 1420 έφτασαν στη Μαδέρα οι πρώτοι Πορτογάλοι έποικοι, ενώ το 1427 ανακαλύφθηκαν οι δεύτερες. Τα επιτεύγματα αυτά δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί αν ο Ερρίκος δεν είχε ιδρύσει το 1418 την περίφημη Ναυτική Σχολή στο ακρωτήριο Σάγκρες, στα νότια της χώρας. Η Σχολή αυτή έγινε η «Μέκκα των γνώσεων» που είχαν να κάνουν με τη χαρτογραφία, τη ναυπηγική, την αστρονομία και τη γεωγραφία. Εκεί, ο Ερρίκος συγκέντρωσε λογίους και επιστήμονες από όλη την Ευρώπη, όπως και κείμενα των αρχαίων Ελλήνων, τα οποία σχετίζονταν με τη γεωγραφία. Ο Ερρίκος ήταν, επίσης, εκείνος που επανεισήγαγε τον αστρολάβο στην Ευρώπη.

Και η καραβέλα όμως, ο νέος τύπος πλοίου που θα έκανε ευκολότερο τον διάπλου του Ατλαντικού, αποτελεί επινόηση του Ερρίκου. Ο νέος αυτός τύπος πλοίου απέβη ο κατεξοχήν τύπος που χρησιμοποιήθηκε για τις μεγάλες γεωγραφικές ανακαλύψεις των επόμενων αιώνων. Μπορεί, επομένως, η εκστρατεία του Ερρίκου στην Ταγγέρη το 1437 να απέτυχε, όμως χωρίς αυτόν η Πορτογαλία δεν θα είχε γίνει ποτέ η πρώτη χώρα που θα κατάφερνε τελικά να ανοίξει τον δρόμο για όλους τους εξερευνητές. Και το πιο παράδοξο σε όλο αυτό είναι ότι ο ίδιος ο Ερρίκος, παρά το ταξιδιωτικό προσωνύμιό του, δεν συμμετείχε ποτέ σε καμία ερευνητική αποστολή!

Χωρίς τον Ερρίκο τον Θαλασσοπόρο, οι Πορτογάλοι δεν θα είχαν εξερευνήσει τις ακτές της Δυτικής Αφρικής. Ούτε θα είχαν φτάσει, χωρίς εκείνον, το 1444 στον ποταμό Σενεγάλη και θα ίδρυαν τον εμπορικό σταθμό της Γκάνας, το 1471. Χωρίς τον Ερρίκο, ο Λόπο Γκονσάλβεςδεν θα ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος που θα κατάφερνε να περάσει τον Ισημερινό έναν χρόνο αργότερα, με αποτέλεσμα να γίνουν οι Πορτογάλοι ιδρυτές της πρώτης αυτοκρατορίας των μπαχαρικών, στις αρχές του 16^ου αιώνα, στις Μολούκες της Ινδονησίας. Χωρίς τον μεγάλο Θαλασσοπόρο, ο Ντιόγκο Τσιάο (π. 1450-1486) και οι Πορτογάλοι δεν θα είχαν ιδρύσει αποικίες στα νησιωτικά κράτη του Πράσινου Ακρωτηρίου και το Σάο Τομέ

Επιπλέον, χωρίς τον Ερρίκο, οι Πορτογάλοι δεν θα είχαν εξερευνήσει τις ακτές της Δυτικής Αφρικής. Ούτε θα είχαν φτάσει, χωρίς εκείνον, το 1444 στον ποταμό Σενεγάλη και θα ίδρυαν τον εμπορικό σταθμό της Γκάνας, το 1471. Χωρίς τον Ερρίκο, ο Λόπο Γκονσάλβεςδεν θα ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος που θα κατάφερνε να περάσει τον Ισημερινό έναν χρόνο αργότερα, με αποτέλεσμα να γίνουν οι Πορτογάλοι ιδρυτές της πρώτης αυτοκρατορίας των μπαχαρικών, στις αρχές του 16^ου αιώνα, στις Μολούκες της Ινδονησίας. Χωρίς τον μεγάλο Θαλασσοπόρο, ο Ντιόγκο Τσιάο (π. 1450-1486) και οι Πορτογάλοι δεν θα είχαν ιδρύσει αποικίες στα νησιωτικά κράτη του Πράσινου Ακρωτηρίου και το Σάο Τομέ, δίπλα στα παράλια της Δυτικής Αφρικής, ούτε θα είχαν χαρτογραφήσει την περιοχή του ποταμού Κονγκό. Και, τέλος, χωρίς τον Ερρίκο τον Θαλασσοπόρο δεν θα είχε υπάρξει, φυσικά, ο Βαρθολομαίος Ντιάζ (1450 ή 1451-1500), ο πρώτος Ευρωπαίος που έφτασε στο νότιο άκρο της Αφρικής.

Ο Βαρθολομαίος Ντιάζ πήρε εντολή από τον βασιλιά Ιωάννη Β΄ της Πορτογαλίας να περιπλεύσει στα άγνωστα ως τότε νερά κάτω από τον ποταμό Κονγκό. Απέπλευσε, λοιπόν, από τη Λισαβόνα με δύο καραβέλες, το Σάο Κριστοβάο και το Σάο Παντελάο και με ένα υποστηρικτικό πλοίο. Μετά από πολλές στάσεις, το επόμενο έτος έφτασε στο νοτιότερο άκρο της Αφρικής, το οποίο και ονόμασε Κάμπο ντας Τορμέντας, δηλαδή Ακρωτήρι των Τρικυμιών, εξαιτίας της μεγάλης θαλασσοταραχής που επικρατούσε συνέχεια εκεί. Ήταν ο πρώτος Ευρωπαίος που αντίκρισε τον Ινδικό ωκεανό, μαζί φυσικά με το πλήρωμά του, το οποίο όμως δεν θέλησε να συνεχίσουν την επικίνδυνη εξερεύνηση. Αξίζει να σημειωθεί ότι το Ακρωτήρι αυτό ο Ντιάζ το ανακάλυψε κατά το ταξίδι της επιστροφής του από τα ανατολικά, καθώς, όταν έφτασαν εκεί για πρώτη φορά, στο ταξίδι του πηγαιμού, η σφοδρή τρικυμία που επικρατούσε είχε παρασύρει τα πλοία τους αρκετά νοτιότερα και δεν τους είχε επιτρέψει τότε να το αντικρίσουν.

Η τραγική ειρωνεία είναι ότι ο Ντιάζ, ενώ επέστρεψε από το ταξίδι αυτό και τιμήθηκε μάλιστα από τον Ιωάννη για την ανακάλυψή του, έχασε τελικά τη ζωή του ακριβώς σε αυτό το Ακρωτήρι. Αρκετά χρόνια μετά, το 1500 και ενώ είχε ανακαλύψει τη Βραζιλία την ίδια εκείνη χρονιά μαζί με τον Πέδρο Καμπράλ (1467-1520) σκοτώθηκε σε ναυάγιο, εξαιτίας της θαλασσοταραχής, ακριβώς στα ανοιχτά του Ακρωτηρίου των Τρικυμιών. Το Ακρωτήρι τότε, βέβαια, είχε ήδη μετονομαστεί από τον βασιλέα Ιωάννη Β΄ σε Κάμπο ντα Μπόα Εσπεράντζα, το οποίο σημαίνει Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας. Ο βασιλέας, αναμφισβήτητα, δεν ήθελε να αποθαρρύνει τους ναυτικούς από τον διάπλου του νοτίου άκρου της Αφρικής προς τις Ινδίες, αφήνοντας στο Ακρωτήρι ένα τόσο απαισιόδοξο όνομα, όπως αυτό που του είχε δώσει ο Ντιάζ.

*Η Λεύκη Σαραντινού είναι εκπαιδευτικός, ιστορικός και συγγραφέας.

[1] Αυτόνομη κοινότητα στη Βόρεια Αφρική που ανήκει στην Ισπανία.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.