Μανωλης Μαραγκουλης: «Ο κοσμος που κατεγραψα, ενας κοσμος πρωτοφανερωτος ακομη και για μενα»
—«Οι Αιγύπτιοι θεωρούν τον Στρατή Τσίρκα “τέκνο” της Αιγύπτου»
Σε έναν κόσμο που διαρκώς φοβάται το άγνωστο και το διαφορετικό, το φωτογραφικό λεύκωμα «Ο κόσμος σαν πανηγύρι» (εκδ. Παρατηρητής της Θράκης, 2025) του Μανώλη Μαραγκούλη έρχεται να λειτουργήσει ως «αντίδοτο»: μια γέφυρα μέθεξης και μυσταγωγίας, που μας μεταφέρει στον πυρήνα ενός άγνωστου, για τα ελληνικά δεδομένα, πολιτισμικού σύμπαντος.
Μέσα από 68 ασπρόμαυρες φωτογραφίες, τραβηγμένες μεταξύ 1996 και 2000 σε ιστορικά τζαμιά του Καΐρου, της Αλεξάνδρειας και της Τάντας, στην Αίγυπτο, ο κ. Μαραγκούλης δεν παρουσιάζει, μέσω του φωτογραφικού του λευκώματος, απλώς ένα ντοκουμέντο, αλλά αφηγείται μια πολυαισθητηριακή διαδρομή στα έγκατα της αιγυπτιώτικης κοινωνίας.
Ο συγγραφέας, φιλόλογος και βαθύς γνώστης της Ανατολής, που υπηρέτησε για χρόνια τον χώρο του πολιτισμού στην Αίγυπτο, μας καλεί να γνωρίσουμε τον κόσμο των μούλεντ, των λαϊκών πανηγυριών που τελούνται, κυρίως, με αφορμή το γενέθλιο του Προφήτη Μωάμεθ, με τη ματιά ενός «ξένου». Ο κ. Μαραγκούλης δεν παρατηρεί μόνο τα δρώμενα, αλλά τα αποτυπώνει με έναν τέτοιον τρόπο που ακυρώνει την απόσταση του φακού. Γι’ αυτό και οι φωτογραφίες του μοιάζουν να έχουν προκύψει από μια πράξη συμμετοχής και μέθεξης.
Με αφορμή τη νέα αυτή κυκλοφορία, ο Μανώλης Μαραγκούλης μιλά στον «Παρατηρητής της Θράκης», ξεδιπλώνει τις εμπειρίες του από τα μούλεντ, περιγράφει τις συνθήκες των λήψεων, την ψυχική ένταση της συμμετοχής, τις δυσκολίες της διαλογής των υπό έκδοση φωτογραφιών, την απόπειρα υπέρβασης των πολιτισμικών στερεοτύπων, αλλά και τη σημασία της φωτογραφίας ως παιδευτικής πράξης.
Μανώλης Μαραγκούλης, «Συνάντησα βλέμματα δεκτικά, απέραντης φιλοξενίας και ανοιχτής καρδιάς, προς τον οποιονδήποτε»
ΠτΘ: κ. Μαραγκούλη, το φωτογραφικό σας λεύκωμα με τίτλο «Ο κόσμος σαν πανηγύρι», στο οποίο πρωταγωνιστεί η Αίγυπτος και κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες, κερδίζει τα βλέμματα ήδη από το εξώφυλλο…
Μ.Μ.: Η Αίγυπτος είναι η χώρα των βλεμμάτων. Θυμάμαι, όταν πρωτοπήγα το 1993 –και εργάστηκα εκεί έως το 2000–, ένας Έλληνας μου είπε αυτό ακριβώς. Όντως, «αιχμηρά» βλέμματα, τα οποία κατά μία έννοια σε «καρφώνουν». Συνάντησα βλέμματα δεκτικά, απέραντης φιλοξενίας και ανοιχτής καρδιάς, προς τον οποιονδήποτε, χωρίς να ζητάνε διαπιστευτήρια θρησκείας, πολιτισμού, γλώσσας, κ.ο.κ.
ΠτΘ: Οι Αιγυπτιώτες ήταν το ίδιο πρόθυμοι απέναντι στον φακό και κατά τη διάρκεια των μούλεντ; Οι πανηγυρισμοί αυτοί είναι, καταρχάς, ανοιχτοί προς το κοινό;
Μ.Μ.: Κατά τις πρώτες επισκέψεις μου σε μούλεντ, πήγαινα συνήθως μαζί με άλλους Αιγύπτιους φίλους. Φυσικά, εκεί υπήρχε ήδη ένα τεράστιο πλήθος ανθρώπων, που με περιτριγύριζε και έτσι ήταν πολύ δύσκολο να προσεγγίσω τα κεντρικά σημεία. Ωστόσο, συνεπαρμένος από όσα διαδραματίζονταν, τους εγκατέλειπα και χωνόμουνα μέσα στο πλήθος, φτάνοντας έως την κεντρική σκηνή, όπου γινόμουν εύκολα δεκτός. Αν προσέξει κανείς τις φωτογραφίες, θα παρατηρήσει ότι όλες είναι τραβηγμένες από πολύ κοντά, δηλαδή δεν είναι ένας εξωτερικός μακρινός φωτογράφος, ο οποίος παρατηρεί τα πράγματα, αλλά είναι ο ίδιος μέτοχος αυτών των δρώμενων. Όπως καταλαβαίνετε, η υποδοχή γινόταν με ανοιχτή αγκαλιά προς τον –προφανή– ξένο, Ευρωπαίο στην προκειμένη περίπτωση. Την τελευταία φορά που είχα επισκεφθεί την Αλεξάνδρεια, ήμουν λίγο βιαστικός και προσπάθησα να μπω κατευθείαν. Τότε, με προσέγγισε κάποιος από την επιτροπή της οργάνωσης και μου είπε πως δεν επιτρέπεται να φωτογραφήσουμε τα δρώμενα. Τότε, αφού του ανέφερα ποιος είμαι και την ιδιότητά μου, πήρε άδεια από τον Σεΐχη και, μάλιστα, «ξόδεψα» ένα φιλμ, γιατί ήθελαν να με ξεναγήσουν στον χώρο του τζαμιού. Όταν τελείωσε η επίσκεψη, χαιρέτησα τον Σεΐχη και, μάλιστα, είχα την τιμή να με βάλει δίπλα του.
Όσον αφορά την πρόσβαση στα μούλεντ, είναι ανοιχτά προς το κοινό. Υπάρχουν τα γνωστότερα μούλεντ, τα οποία είναι κοντά στο κέντρο του Καΐρου ή άλλων πόλεων, ενώ υπάρχουν και διάφορα άλλα, που είναι διάσπαρτα σε όλη την αιγυπτιακή επικράτεια. Μάλιστα, υπάρχουν μερικά και μέσα στην έρημο της Ερυθράς Θάλασσας. Επομένως, κάθε ένα μούλεντ χαρακτηρίζεται και από τις τοπικές ιδιομορφίες της περιοχής όπου γίνεται.
ΠτΘ: Οι φωτογραφίες τραβήχτηκαν εξ αρχής με ασπρόμαυρο φιλμ ή η επεξεργασία αυτή έγινε μεταγενέστερα;
Μ.Μ.: Όχι, δεν ήταν μεταγενέστερη επεξεργασία, διότι την εποχή που τραβήχτηκαν οι φωτογραφίες δεν υπήρχαν ακόμη οι ψηφιακές μηχανές –άλλωστε, εγώ ήμουν επιφυλακτικός ακόμη και όταν βγήκαν. Χρησιμοποιήθηκαν, λοιπόν, παλιές φωτογραφικές μηχανές, όπου το φιλμ ήταν ασπρόμαυρο. Βέβαια, υπήρχε μεγάλη δυσκολία, γιατί οι λήψεις ήταν νυχτερινές και, επίσης, πολλά δρώμενα ήταν εν κινήσει, δηλαδή υπήρχαν χοροί, όπου οι συμμετέχοντες έφταναν σε έκσταση. Πρέπει να αναφέρουμε σε αυτό το σημείο ότι πρόκεινται, κυρίως, για μέλη των Σούφι, άνθρωποι που αν δεν τους συναντούσα εκεί, δεν θα ήξερα ότι υπάρχουν. Άνθρωποι «αόρατοι», που δεν κυκλοφορούν κοντά στον κεντρικό ιστό των μεγάλων πόλεων, όπως είναι το Κάιρο και η Αλεξάνδρεια. Επομένως, ήταν ένας κόσμος για μένα πρωτοφανέρωτος από κάθε πλευρά, που μου αποκάλυπτε πλευρές της κοινωνίας της Αιγύπτου, που δεν θα μπορούσα να τις προσεγγίσω, αν δεν είχα τη φωτογραφική μηχανή.
«Η γλυκύτητα και η ζεστασιά αυτών των ανθρώπων σε κέρδιζε»
ΠτΘ: Υπήρχε ισορροπία ανάμεσα στον ρόλο του φωτογράφου και του παρατηρητή, με την επιθυμία σας να μετέχετε, ενδεχομένως, σε αυτήν τη μέθεξη;
Μ.Μ.: Προφανώς και πρέπει να υπάρχει ισορροπία. Δεν γίνεται διαφορετικά, γιατί εκ των πραγμάτων, όσο και να θέλεις να ταυτιστείς με όσα γίνονται γύρω σου, βρίσκεσαι και απ’ έξω. Το μάτι σου πρέπει να είναι ψύχραιμο, πρέπει να ορίζεις πάνω-κάτω τι έχεις στον νου σου, αν και αυτά προκύπτουν εκ των υστέρων, συνάγονται μετά τη φωτογράφηση. Και εδώ, υπάρχει και ένα όριο δυσκολίας, του να ξεπεράσει κανείς κάποια στερεότυπα απέναντι σε μια κοινωνία ανθρώπων, ενώ προέρχεται από μια άλλη. Ωστόσο, η γλυκύτητα και η ζεστασιά αυτών των ανθρώπων σε κέρδιζε. Η ανοιχτοσύνη τους σε αγκάλιαζε και, κατά κάποιον τρόπο, σε έκανε να θες, χωρίς να ζητήσεις την άδειά τους, να τους φωτογραφήσεις. Δεν τους ενοχλούσε το γεγονός ότι κάποιος τους φωτογράφιζε, ίσως και γιατί προσπαθούσα, όσο ήταν εφικτό, να μην είμαι ενοχλητικός.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, έχουμε το βλέμμα ενός εξωτερικού φωτογράφου, ο οποίος προέρχεται από άλλη χώρα, άλλη κουλτούρα και άλλο πολιτισμικό υπόβαθρο, που καταγράφει τα δρώμενα μιας άλλης κουλτούρας. Αυτό είναι ένα ιδιαίτερα δύσκολο στοίχημα, δεδομένου ότι θα πρέπει να το προσεγγίσεις με την αρμόζουσα ευαισθησία, ώστε να καταγράψεις το γεγονός με την ευλάβεια που του αξίζει.
ΠτΘ: Εντοπίσατε ομοιότητες και συγκλίσεις με τον τρόπο που διενεργούνται τα μούλεντ με τα δικά μας πανηγύρια, εδώ στην Ελλάδα;
Μ.Μ.: Μούλεντ, καταρχάς, σημαίνει γενέθλια. Το μεγαλύτερο μούλεντ είναι το γενέθλιο του Προφήτη Μωάμεθ. Βέβαια, γίνονται και μια σειρά από άλλα μούλεντ, τα οποία είναι αφιερωμένα σε ιερά πρόσωπα του σουνιτικού Ισλάμ, όπου δεν υπάρχει η έννοια της αγιότητας. Αυτή είναι μια πολύ βασική διάκριση. Ωστόσο, τα πληβεία στρώματα, τα οποία συμμετέχουν σε αυτές τις εκδηλώσεις, έχουν ανάγκη κάπου να στέρξουν, κάποιος να μεσολαβήσει προς το θείο. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι η Αίγυπτος είναι ένα παλίμψηστο θρησκειών. Αναφορές στην Αίγυπτο εντοπίζονται στην «Ιστορία» του Ηροδότου, όπου αναφέρεται ότι οι Αιγύπτιοι συνήθιζαν να κάνουν πάρα πολλές γιορτές. Άρα, έχουμε ένα προγονικό background, που δηλώνει την αρχική κοιτίδα και τη συνέχεια, η οποία έγινε προφανώς στη χριστιανική περίοδο της Αιγύπτου, και εκεί, μέχρι τώρα, οι κόπτες γιορτάζουν τους Αγίους, με έναν παραπλήσιο τρόπο που γιορτάζουμε εμείς. Επομένως, το γεγονός ότι ο πληθυσμός ασπάστηκε το Ισλάμ από τον 7ο αιώνα και αργότερα, αυτό αναπροσαρμόστηκε σε καινούργια δεδομένα και πήρε διάφορες μορφές.
Μια ιδιαιτερότητα σε σχέση με μας είναι ότι εκεί τελείται ένας χορός, που ονομάζεται «ανάμνηση», κατά τον οποίο οι χορευτές φτάνουν σε έκσταση. Κάτι τέτοιο δεν έχουμε φυσικά στα δικά μας πανηγύρια, τα οποία είναι περισσότερο λαϊκά, αλλά ταυτόχρονα τελούνται γύρω ή κοντά στον εκκλησιαστικό χώρο, όπως κι εκεί τελούνται στο τζαμί ή δίπλα σ’ αυτό.
ΠτΘ: Στο παρόν φωτογραφικό λεύκωμα έχετε συμπεριλάβει 68 φωτογραφίες. Πόσο εύκολο ήταν να καταλήξετε σε αυτές;
Μ.Μ.: Προφανώς, για να καταλήξεις στις 68, έχεις φτάσει σε έναν εκατονταπλάσιο αριθμό, για να γίνει μια επιλογή, κι αυτό ήταν ένα αξιοθαύμαστο έργο της καθηγήτριας φωτογραφίας και φίλης μου, Ευδοξίας Ράδη, η οποία καταπιάστηκε με αυτό το πολύ δύσκολο έργο της επιλογής των φωτογραφιών, ώστε να αποτελέσουν ένα βιβλίο. Γιατί άλλο είναι μια έκθεση και άλλο ένα φωτογραφικό λεύκωμα. Είναι τελείως διαφορετικές λογικές και προσεγγίσεις. Θα πρέπει, επίσης, να αναφερθώ και να ευχαριστήσω ιδιαίτερα σε αυτό το σημείο τον Θωμά Γκινούδη, ο οποίος έκανε την αξιοπρόσεκτη γραφιστική δουλειά.
ΠτΘ: Η «συνομιλία» των φωτογραφιών του Λευκώματος με ποιήματα του Μιχάλη Γκανά και, ιδίως, με αποσπάσματα από τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες» του Στρατή Τσίρκα πώς προέκυψε;
Μ.Μ.: Υπάρχει ένα εξαιρετικό απόσπασμα στην «Αριάγνη» του Τσίρκα, που μας γράφει ότι παρακολουθεί από το μπαλκόνι της τα δρώμενα ενός μούλεντ, σε μια λαϊκή γειτονιά του Καΐρου, όπου ήταν και το πατρικό του Τσίρκα στην Αίγυπτο. Πρόκειται για μια από τις πολύ δυνατές περιγραφές ενός συγγραφέα, τον οποίο οι Αιγύπτιοι θεωρούν «τέκνο» της Αιγύπτου. Δεν έχουμε πολλές ανάλογες περιγραφές τέτοιων μουσουλμανικών πανηγυριών στην ελληνική λογοτεχνία.
«Τα πάντα είναι φωτογραφία»
ΠτΘ: Πιστεύετε στη δύναμη της φωτογραφίας;
Μ.Μ.: Προφανώς. Είμαστε σε μια εποχή όπου κατακλυζόμαστε από φωτογραφίες, πανταχόθεν. Τα πάντα είναι φωτογραφία. Ο κάθε άνθρωπος μπορεί να τραβήξει φωτογραφίες του εαυτού του με το κινητό του, των γύρω του, του περιβάλλοντός του ή οτιδήποτε τον ενδιαφέρει ανά πάσα στιγμή, ό,τι τον ερεθίζει. Ο ερεθισμός, όμως, του βλέμματος έχει να κάνει με τον ερεθισμό του εγκεφάλου και της σκέψης. Δεν είναι δηλαδή απλά ένα κλείσιμο του βλεφάρου, αλλά μια πολύπλοκη διεργασία σκέψης, του τι θα χωρέσει στο καρέ και του τι θα πρέπει να συγκρατήσω μέσα από το πλήθος των εικόνων που μας κατακλύζει. Γι’ αυτό, είναι ένα ιδιαίτερα δύσκολο ζήτημα, το οποίο δυστυχώς και στην εκπαίδευσή μας δεν μαθαίνεται. Δηλαδή, θα πρέπει να υπάρχει ένα είδος μαθήματος φωτογραφίας από το Δημοτικό ακόμα, για να καθοδηγεί και να εκπαιδεύει τους μαθητές πάνω σε αυτό, του πώς διαβάζω, πώς αντιμετωπίζω, πώς ερμηνεύω, πώς στέκομαι κριτικά απέναντι σε μια εικόνα.
ΠτΘ: Μετά και την οριστική σας επιστροφή στην Ελλάδα, έχετε επισκεφθεί εκ νέου την Αίγυπτο; Αν ναι, διαπιστώνετε αλλαγές στα μούλεντ;
Μ.Μ.: Το τελευταίο μου ταξίδι στην Αίγυπτο ήταν πριν δύο χρόνια, ωστόσο δεν πήγα σε κάποιο πανηγύρι, καθώς δεν ήξερα αν τελούνταν εκείνο το διάστημα. Θα ήθελα να ξαναπάω, όχι στα ίδια, αλλά ίσως σε κάποια που μου έμειναν, σε κάποια που δεν κατάφερα να προγραμματίσω ή ήταν πολύ μακριά κλπ. Αυτά θα ήθελα κάποια στιγμή να τα παρακολουθήσω.
«Η χώρα μας υστερεί σε ζητήματα έκδοσης τέτοιων φωτογραφικών λευκωμάτων»
Υπάρχουν, άραγε, σκέψεις να βγουν στο φως και περισσότερες φωτογραφίες από την αιγυπτιώτικη αυτή μυσταγωγία, ή να υπάρξει κάποιος επόμενος τόμος; Ο ίδιος ο κ. Μαραγκούλης μας απαντά: «Δεν θα το έλεγα. Το Λεύκωμα αυτό αποτελεί από μόνο του μια ενότητα, η οποία αν δεν έβρισκε αυτούς τους συνεργάτες να βοηθήσουν και να συνδράμουν ο καθένας με τον δικό του τον τρόπο, ανάμεσά τους βεβαίως και η φίλη μου, φιλόλογος και εκδότρια των εκδόσεων Παρατηρητής της Θράκης, Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη, η οποία δέχτηκε να το εκδώσει, δεν θα έβγαινε. Είναι δύσκολο να βγάλει κανείς φωτογραφικά λευκώματα, κυρίως γιατί είναι κοστοβόρα και δεν είναι και ευυπόληπτα. Η χώρα μας υστερεί σε ζητήματα έκδοσης τέτοιων φωτογραφικών λευκωμάτων, που ελπίζω να δίνουν σημαντικές πληροφορίες στον αναγνώστη»
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
