Η Τεχνητη Νοημοσυνη στην υπηρεσια της βυζαντινης μας κληρονομιας
Στη σύγχρονη εποχή, η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και της Τεχνητής Νοημοσύνης προσφέρει νέες δυνατότητες, όχι μόνο για τη βελτίωση της καθημερινότητάς μας, αλλά και για την εμβάθυνση στη μελέτη και κατανόηση της ιστορικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η αξιοποίηση προηγμένων ψηφιακών εργαλείων από την επιστημονική κοινότητα επιτρέπει μια πιο εμπεριστατωμένη και ακριβή προσέγγιση στη μελέτη των μνημείων και των τεκμηρίων του παρελθόντος. Με τη χρήση τεχνολογιών αιχμής, η ιστορική έρευνα αποκτά έτσι νέες διαστάσεις, παρέχοντας πρωτοποριακές μεθόδους καταγραφής, ανάλυσης και παρουσίασης των πολιτιστικών μας θησαυρών.
Ένας από τους πλέον δραστήριους φορείς σε αυτό το πεδίο είναι και το Εργαστήριο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Υπό τη διεύθυνση του Καθηγητή και Προέδρου του ΤΙΕ/ΔΠΘ κ. Γεώργιου Χρ. Τσιγάρα, το Εργαστήριο δεν περιορίζεται απλώς στην παρακολούθηση των εξελίξεων, αλλά επιδιώκει να τις ενσωματώνει ενεργά, υιοθετώντας καινοτόμες μεθόδους και συμβάλλοντας στη διαμόρφωση νέων ερευνητικών κατευθύνσεων.
Στο πλαίσιο αυτής της προσπάθειας, το Εργαστήριο κυκλοφόρησε και τον νέο συλλογικό τόμο με τίτλο «Η αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών στην έρευνα των βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων και κειμηλίων» (εκδ. Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2024), που εντάσσεται ως τρίτος τόμος στη σειρά «Θρακικά Ανάλεκτα: Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά Μνημεία και Κείμενα». Την επιμέλεια των τόμων, εκτός από τον Διευθυντή του Εργαστηρίου κ. Τσιγάρα, υπογράφουν ο αρχαιολόγος – ιστορικός και μεταδιδακτορικός ερευνητής του ΔΠΘ κ. Δημήτριος Καλπάκης και το μέλος ΕΔΙΠ του ΤΙΕ/ΔΠΘ κ. Διονύσιος Α. Τσεντικόπουλος.
Ο τόμος αυτός συγκροτείται, κυρίως, από τις εισηγήσεις των ομιλητών που συμμετείχαν στην ομώνυμη διαδικτυακή ημερίδα που διοργανώθηκε κατά τη διάρκεια της Covid-19, στις 21 Μαΐου 2021, από το Εργαστήριο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Ερευνών, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Εργαστηρίου «Από το Βυζάντιο μέχρι σήμερα». Τον τόμο εμπλουτίζουν, επίσης, εισηγήσεις ερευνητών που είναι θεματικά συναφείς και παρουσιάζουν αποτελέσματα πρόσφατων ερευνητικών έργων.
Η ημερίδα αυτή είχε ως βασικό στόχο να αναδείξει δύο θεμελιώδεις πτυχές της επιστημονικής έρευνας στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς: από τη μία, τη σημασία της ψηφιοποίησης ως εργαλείου διάσωσης, διατήρησης και διάδοσης πληροφοριών για τα μνημεία του βυζαντινού πολιτισμού, καθώς και για τη γενικότερη πολιτιστική κληρονομιά της βυζαντινής και μεταβυζαντινής περιόδου, και από την άλλη, την παρουσίαση σύγχρονων ερευνητικών αποτελεσμάτων που συνεισφέρουν ουσιαστικά στην τεκμηρίωση και στην επιστημονική ανασύνθεση χαμένων ή κατεστραμμένων στοιχείων των μνημείων και των έργων τέχνης.
Η χρήση καινοτόμων ψηφιακών εργαλείων και εξειδικευμένων ψηφιακών εφαρμογών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα πολύτιμη για την προώθηση της έρευνας, επιτρέποντας την αποτύπωση, ανάλυση και ερμηνεία ιστορικών τεκμηρίων με μεθόδους που παρέχουν ασφάλεια, ακρίβεια και επιστημονική εγκυρότητα. Οι τεχνολογίες αυτές διευκολύνουν τόσο τους μελετητές όσο και το ευρύ κοινό να αποκτήσουν βαθύτερη γνώση και κατανόηση της πολιτιστικής κληρονομιάς, εμπλουτίζοντας τη σύγχρονη έρευνα με νέα δεδομένα και μεθοδολογικές προσεγγίσεις.
Παρόλο που η παρούσα έκδοση δεν εξαντλεί το ευρύ φάσμα εφαρμογών των ψηφιακών τεχνολογιών στη μελέτη της βυζαντινής και μεταβυζαντινής κληρονομιάς, επιδιώκει να θέσει τις βάσεις για περαιτέρω επιστημονική διερεύνηση. Εστιάζει σε ποικίλες μεθοδολογικές προσεγγίσεις και παρουσιάζει σύγχρονες ερευνητικές πρακτικές, οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν οδηγό για μελλοντικές πρωτοβουλίες. Η τεχνολογία, όταν χρησιμοποιείται με γνώση και επιστημονική μεθοδολογία, μπορεί να λειτουργήσει ως ένας πολύτιμος σύμμαχος στη μελέτη και διάσωση της ιστορικής μας κληρονομιάς.
Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας, «Ευελπιστώ ότι οι μελέτες του τόμου μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά στην αξιοποίηση των πολυμεσικών εφαρμογών στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, αλλά και στην οικονομία και στον τουρισμό»
Την πολυφωνική αυτή έκδοση προλογίζει ο Διευθυντής του Εργαστηρίου κ. Γεώργιος Χρ. Τσιγάρας, ο οποίος προχωρά σε μια πολύ ενδιαφέρουσα σύνδεση μεταξύ του έργου του Θεσσαλονικιού ζωγράφου και λογοτέχνη Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη με τις σύγχρονες δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογία. Αναφέρει μεταξύ άλλων: «Θεωρώ ότι στη νέα αυτή ψηφιακή εποχή που διανύουμε τον 21ο αιώνα, στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI), η τεχνολογία μάς προσφέρει πολλές και νέες δυνατότητες έρευνας και μελέτης των μνημείων και των έργων τέχνης, μας προσφέρει ακόμη μια ανοιχτή πρόσβαση σε πληροφορίες και γνώσεις. Ταυτόχρονα, ευελπιστώ ότι οι μελέτες του τόμου στις οποίες παρουσιάζονται τα αποτελέσματα από τα πρόσφατα ερευνητικά έργα που αφορούν τη γεωμετρική αποτύπωση και ψηφιοποίηση των βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων και έργων τέχνης, καθώς και οι εξελίξεις στο πεδίο της πολιτισμικής τεχνολογίας μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά στην αξιοποίηση των πολυμεσικών εφαρμογών στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, και όχι μόνο, αλλά και στην οικονομία και στον τουρισμό με τη διαχείριση των πολιτιστικών πόρων.
Διερωτώμαι συχνά αν ζούσε σήμερα ο Θεσσαλονικιός Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης και μάθαινε για τις μεθόδους της τρισδιάστατης αποτύπωσης των μνημείων ίσως να εντυπωσιαζόταν και να αισθανόταν ικανοποίηση, γιατί πίστευε, ακολουθώντας τους βυζαντινούς αλλά και μοντέρνους ζωγράφους του 19ου και 20ού αιώνα, ότι ο καλλιτέχνης περιγράφει τα πράγματα κατά παράθεση. Αυτή η κατά παράθεση διάταξη των πραγμάτων και των κτηρίων στο ζωγραφικό έργο του Πεντζίκη γίνεται με τη μνημική του όραση. Η όρασή του δηλαδή δεν επηρεάζεται από τον χρόνο και τον τόπο, δεν είναι στατική από ένα σημείο, αλλά είναι μετακινούμενη. Γι’ αυτό και ζωγραφίζει ο Πεντζίκης και την οπίσθια όψη των εκκλησιών, γι’ αυτό και στη δισδιάστατη επιφάνεια ζωγραφίζει βλέποντας από ψηλά, καταργώντας έτσι κάθε φυσικό εμπόδιο. Αναρωτιέμαι ποιες μπορεί να είναι οι αναλογίες και η συνάφεια της μεθόδου του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη με τη μέθοδο WebGIS».
Γόνιμο περιβάλλον έρευνας και διαλόγου οι εισηγήσεις του τόμου
Ο συγκεκριμένος τόμος πρακτικών, όπως προαναφέραμε, περιλαμβάνει οκτώ εισηγήσεις. Αναλυτικότερα, ο κ. Γεώργιος Παυλίδης μελετά την Πολιτιστική Τεχνολογία και την τρέχουσα τεχνολογική στάθμη και τις προοπτικές που αναδύονται, ο κ. Κυριάκος Σγουρόπουλος τις «Πλατφόρμες ανοιχτού κώδικα για την ανάπτυξη ψηφιακών αποθετηρίων πολιτιστικού περιεχομένου» και οι κ. Βασίλειος Τσιούκας και Κωνσταντίνος Μπέλλος την «Οργάνωση και διαχείριση του πολιτιστικού αποθέματος Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών μνημείων μέσω WebGIS, κατάλληλων μεθόδων τρισδιάστατης αποτύπωσης και της τεχνολογίας των σύγχρονων 3D εκτυπώσεων». Ο κ. Δημήτριος Καλπάκης εξετάζει στη συνέχεια τη χαρτογραφική απεικόνιση μνημείων και την πολιτισμική διαχείριση, η κ. Βασιλική Γιαννάκη επιχειρεί να ερευνήσει τα μνημεία αλλιώς, εστιάζοντας σε ψηφιακές διαδρομές στα βυζαντινά μνημεία της Περιφερειακής Ενότητας Ιωαννίνων και η κ. Αθηνά Ζωγάκη, επίσης με ηπειρωτική χροιά, φέρνει στην ερευνητική συζήτηση την εφαρμογή του ψηφιακού προγράμματος PROXITOUR στο Βυζαντινό Μουσείο Ιωαννίνων και στον αρχαιολογικό χώρο του Ιτς Καλέ στο Κάστρο των Ιωαννίνων. Οι δύο τελευταίες εισηγήσεις, ήτοι της κ. Αναστασίας Λίνδα και του κ. Κωνσταντίνου Δ. Σεραφειμίδη, ασχολούνται η μεν πρώτη με τη σύζευξη παρελθόντος και μέλλοντος μέσω τεχνολογίας, τις ψηφιακές εφαρμογές τεχνολογιών και τον κειμηλιακό πλούτο, η δε δεύτερη με τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μνημεία και κειμήλια της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης και ζητήματα μεθοδολογίας και ψηφιακής αξιοποίησης.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
