Δευτερη ευκαιρια για ζωη, κοντρα στη φρικη

Η Τζούλια Γκανάσου στο έκτο της βιβλίο, τη «Δευτέρα παρουσία», που κυκλοφόρησε εδώ και έξι μήνες από τις εκδόσεις Καστανιώτη, συνεχίζει να μας λέει το δικό της αφήγημα, που διέπει το σύνολο του έργου της από την αρχή της συγγραφικής της πορείας μέχρι και τούδε. Είναι μια βασική ιδέα που διαπερνά εγκάρσια τη λογοτεχνία της και τη χαρακτηρίζει, αφού συνοψίζεται στην έννοια της σωματικότητας. Για την Γκανάσου το σώμα χρησιμοποιείται μέσα στο συγγραφικό της σύμπαν ως αφορμή ή και όχημα, για να μιλήσει για όλα τα μεγάλα θέματα που αφορούν στην ύπαρξη. Εξάλλου, η γέννα, ο έρωτας, η απώλεια, η φθορά, το πέρασμα του χρόνου, ο θάνατος, όλα συντελούνται στο σώμα μας. Ας θυμηθούμε και τα προηγούμενα έργα της, για να κατανοήσουμε πώς εξελίσσεται η ιδέα της σωματικότητας, ως σημειολογία, μέσα στο έργο της. Στους «Γονυπετείς» (εκδ. Γκοβόστη, 2017), μια γυναίκα πεσμένη στα τέσσερα πραγματοποιεί μια ανάβαση για ένα τάμα, ενώ στις «Γόνιμες μέρες» (εκδ. Γκοβόστη, 2021) ένας άντρας σε κώμα προσπαθεί να βρει τον εαυτό του. Σ’ αυτό το τελευταίο της μυθιστόρημα, τη «Δευτέρα παρουσία», υπάρχει και πάλι ένα βαθύ σωματικό αποτύπωμα.

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Ένα 17χρονο κορίτσι, η Άννα και η γιαγιά της, η Όλγα, εγκλωβίζονται στα συντρίμμια του σπιτιού τους, κατά τη διάρκεια του πολέμου στην πατρίδα τους, την ώρα που βομβαρδίζεται η πόλη τους και, ενάντια στις παρακλήσεις της μικρής, η γιαγιά αρνείται να εγκαταλείψει την εστία της. Η εγγονή αποφασίζει να την πάρει με το ζόρι μαζί της, μέχρι που ανακαλύπτει πως η γιαγιά δεν μπορεί να την ακολουθήσει, επειδή έχουν παραλύσει τα πόδια της και, τότε, επιλέγει να την πάρει στην πλάτη της. Από εκείνο το σημείο και μετά οι δυο γυναίκες, σαν ένα σώμα, θα έρθουν αντιμέτωπες με την αποσύνθεση του κόσμου, όπως τον ήξεραν μέχρι τότε. Αυτό το διττό σώμα για την Γκανάσου είναι πολύ ζωντανό. Γιατί η Άννα είναι το κάτω μέρος, ενώ η γιαγιά, μολονότι έχει απωλέσει την ικανότητα της κίνησης των κάτω άκρων, αποτελεί το πάνω μέρος του σώματος, είναι τα χέρια, τα ολοζώντανα και ιδιαιτέρως ευλύγιστα, είναι τα μάτια, είναι το πνεύμα, είναι η φωνή και το μυαλό. Η Τζούλια Γκανάσου βάζει την ηρωίδα της να επιλέγει να σώσει από την καταστροφή και τον ζόφο του πολέμου τη γιαγιά της. Σαν ένας άλλος Αινείας, που φορτώθηκε στην πλάτη τον γέρο πατέρα του και τα οικογενειακά κειμήλια, έτσι κι η Άννα επιλέγει να διασώσει την ανήμπορη Όλγα. Και είναι πια πασιφανές πως αυτό το διττό σώμα λαμβάνει μια νέα διάσταση στην αναγνωστική μας αντίληψη. Είναι ξεκάθαρα η ενεργή σύμπραξη της νεότερης γενιάς με την παλιότερη. Γιατί μόνο μέσα από μια τέτοια σύμπραξη κι αλληλεπίδραση θα μπορέσει να επιβιώσει το ανθρώπινο γένος, τόσο στις κρίσιμες στιγμές όσο και στη σκληρή καθημερινότητα. Κι αυτό που, τελικά, έχει αξία να διασωθεί κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες θα είναι πάντα ο άνθρωπος.

Η «Δευτέρα παρουσία» είναι ένα βιβλίο δομημένο σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος οι ηρωίδες πρέπει να επιβιώσουν σε μια βομβαρδισμένη χώρα. Μέσα στις φλόγες ενός πολέμου πρέπει αυτές οι δυο γυναίκες, που γίνονται ένα σώμα, να αγωνιστούν και να διεκδικήσουν όσα ήταν μέχρι πρότινος δεδομένα· το νερό, την τροφή, τη στέγη, την ασφάλεια. Η Γκανάσου, με λυρισμό και μαγικό ρεαλισμό (το αγόρι με τη μάσκα πάπιας, τα τετράποδα νήπια, οι σαφείς αναφορές στον Μάρκες), καταγράφει σκληρές σκηνές και αληθινά ντοκουμέντα –που υπήρξαν έμπνευση για το βιβλίο της– και μιλά για όσα συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του πολέμου στην Ουκρανία και κατά τη διάρκεια βομβαρδισμών κατοικημένων περιοχών στη Λωρίδα της Γάζας, αλλά και σε άλλα σημεία του πλανήτη. Η φρίκη που μας περιγράφει δεν μας είναι καινούργια, όμως ο τρόπος της Γκανάσου είναι ιδιαίτερος, γιατί μας ξαναθυμίζει αυτό που κοντεύουμε να ξεχάσουμε πως δεν υπάρχει «πολιτισμένος πόλεμος». Όσο κι αν έναν τέτοιο υποσχέθηκαν σε αυτούς τους ανθρώπους. Πως η βιαιότητα, η απανθρωπιά, ο εξευτελισμός, η ανημπόρια, ο θάνατος θα είναι πάντα τα συμπαρομαρτούντα του πολέμου.

Κι ενώ ήδη έχει συγκλονιστεί η ψυχή μας, το δεύτερο μέρος του βιβλίου είναι αληθινά γροθιά στο στομάχι. Η Γκανάσου δίνει μυθοπλαστικές και λογοτεχνικές διαστάσεις σε καταγεγραμμένα ντοκουμέντα (με αναφορές σε ιστότοπους) για το πού μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη φρικαλεότητα. Η Άννα και η γιαγιά της, η Όλγα,  καταλήγουν σε κάποιο καταφύγιο, που στην πραγματικότητα αποδεικνύεται η μεγαλύτερη πλάνη τους, καθώς ουσιαστικά γίνεται η φυλακή τους κι όχι η κιβωτός της σωτηρίας τους. Γιατί εκεί αιχμαλωτίζονται, παρά τη θέλησή τους, σε ένα εργοστάσιο παραγωγής ανθρώπινων βρεφών κατά παραγγελία. Μια πολυεθνική εταιρεία συνεχίζει κατά τη διάρκεια του πολέμου τις εργασίες της για την παραγωγή βρεφών, που παραδίδονται έναντι υπέρογκης αμοιβής σε αγοραστές. Οι γυναίκες γίνονται αντικείμενα εκμετάλλευσης, όπως και η νεοφερμένη Άννα, που πρέπει να εξαργυρώσει τη διαμονή της και τη διατροφή της με κομμάτια του σώματός της. Είναι κατά την ταπεινή μου άποψη το συγκλονιστικότερο μέρος του βιβλίου. Στο κείμενο, η Γκανάσου αναφέρεται στις παρένθετες μητέρες, στην έμφυλη βία, στην εκμετάλλευση των γυναικών, στην εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου σώματος, στην αδυναμία να δικαιολογηθεί μια γενοκτονία. Στο καταφύγιο διαβιεί μια μικρή κοινωνία γυναικών που έχουν όλα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, προτερήματα κι ελαττώματα. Άλλες είναι δυνατές, άλλες αντιστέκονται, άλλες παραδίδονται στη μοίρα τους, άλλες ζουν το όνειρο της ειρήνης. Η συγγραφέας τις αποδέχεται όλες με αυτά. Όπως κι όλους τους ήρωες που διέρχονται των σελίδων του μυθιστορήματός της. Η συμπερίληψη είναι ζητούμενο και πολιτική στάση της Γκανάσου. Η πολιτική στάση υπέρ του ανθρώπου, όπως είναι ή όπως μπόρεσε να είναι μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες. Και το διττό σώμα επανέρχεται μέσα στο καταφύγιο- φυλακή. Είναι η γιαγιά που, μολονότι παροπλισμένη, εξακολουθεί να είναι η μητρική φιγούρα-αγκαλιά για όλες τις γυναίκες, η φωνή διαμαρτυρίας που δεν παύει ποτέ να διεκδικεί, ο συνδετικός κρίκος για να συνεργαστούν για την ελευθερία τους. Το διττό μέσα στο καταφύγιο γίνεται πολλαπλό.

Και παρόλο που το τραύμα επανέρχεται κι ενδεχομένως ανανεώνεται, γιατί η πληγή ποτέ δεν επουλώνεται, απλά αλλάζει μορφή για να θυμίζει κάτι από όσα ο άνθρωπος κάποτε έζησε, αυτές οι γυναίκες, οι βασανισμένες, που τις εκμεταλλεύτηκαν, τις κακοποίησαν, τις «βίασαν» σωματικά και ψυχικά, εξακολουθούν να θέλουν να φτιάξουν έναν καλύτερο κόσμο. Κι αντιλαμβάνονται πως μόνο όταν διαχειριστούμε το τραύμα μας και γίνουμε οι ίδιοι καλύτεροι, τότε θα μπορούμε να ονειρευτούμε κι έναν κόσμο καλύτερο. Η Άννα συνεχίζει στο τρίτο μέρος του βιβλίου την πορεία προς την ελευθερία και τη διαφυγή. Μια πομπή ανθρώπων ετερόκλητων με το ίδιο όραμα βγαίνει από τον κύκλο της εμπόλεμης ζώνης και δείχνει σε όλον τον κόσμο την ανάγκη να διεκδικήσει όχι μόνο τα αυτονόητα και βασικά του δικαιώματα, αλλά και κάποια όχι και τόσο αυτονόητα, τη δικαιοσύνη, την αξιοπρέπεια, την αλληλεγγύη, την ειρήνη, εντέλει την ίδια τη ζωή.

«[…] “είμαστε το θαύμα της φύσης” φώναξε η Άννα […] “είμαστε ο φόβος της κοινωνίας, ο εχθρός της οικονομίας, […] ο παρίας, ο σακάτης, ο επαναστάτης, ο άρρωστος, ο νάνος, ο γέρος, το τετράποδο νήπιο, το πλάσμα χωρίς φύλο […] η χαζή, η γριά, η πουτάνα, η νοικοκυρά, η ασθενική, η χοντρή, η γυναίκα χωρίς άντρα, η γυναίκα χωρίς παιδί […] Μας τρέμετε! Μας επιτρέπετε να πλησιάσουμε μέχρις ενός σημείου. Στην πραγματικότητα, αηδιάζετε, αλλά συνεχίζετε να μας κοιτάτε, να ασχολείστε μαζί μας, να ψέγετε…”».

Εξάλλου, η Τζούλια Γκανάσου μας το υποδηλώνει και με τον τίτλο του βιβλίου της. Η «Δευτέρα παρουσία» είναι μια δεύτερη ευκαιρία στη ζωή, είναι μια δεύτερη δυνατότητα να μεταμορφώσει κάποιος μια προηγούμενη οδυνηρή εμπειρία σε κάτι εντελώς διαφορετικό.

«“Θα σου φτιάξω μια χώρα που δε θα σε διώχνει” είπε το αγόρι “θα σου φτιάξω μια χώρα που δε θα σε πληγώνει” απάντησε το κορίτσι.

*Η Ρένα Σαμαρά-Μάινα είναι φιλόλογος, διοργανώνει και συντονίζει τη Λέσχη Φιλαναγνωσίας Κομοτηνής και επιμελείται τη ραδιοφωνική εκπομπή «Με αφορμή ένα βιβλίο», στην ΕΡΤ Κομοτηνής. Κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους λογοτεχνικούς ιστότοπους. Ο τίτλος της στήλης, «Σκαρφαλώνοντας λέξεις», προέρχεται από τον στίχο του Γιώργου Σεφέρη, «σκαρφαλώνοντας λέξεις με μια ανεμόσκαλα».

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.