Η «Femina universalis» και «αφοσιωμενη του Ελληνικου Διαφωτισμου» Αικατερινη Κουμαριανου
Καλότυχοι οι δάσκαλοι που τους θυμούνται με αγάπη και σεβασμό οι μαθητές τους. Κι ακόμη πιο καλότυχοι, όταν η αγάπη και ο σεβασμός εκδηλώνονται έμπρακτα, και για το χατίρι τους οι μαθητές πλουτίζουν το ψηφιδωτό στη φιλοτέχνηση του οποίου εκείνοι τους μύησαν. Τύχη καλή, που ασφαλώς την έχει προετοιμάσει, στην περίπτωση αυτή, η γενναιοδωρία και το μοίρασμα της χαράς της γνώσης.
Η Αικατερίνη Κουμαριανού (1916-2012) στάθηκε όντως καλότυχη. Της δόθηκε να ζήσει χρόνια πολλά και δημιουργικά, περιστοιχισμένη από φιλότητα την οποία η ίδια προκαλούσε και συντηρούσε. Απτά δείγματα της αγάπης και του σεβασμού που ενέπνευσε στους μαθητές, ιδιαίτερα των χρόνων της διδασκαλίας της στο Νεοελληνικό Ινστιτούτο της Σορβόννης (1978-1983), είναι κατατεθειμένα στις 22 συμβολές που απαρτίζουν τον τόμο που της προσφέρθηκε εν ζωή, το 2009, και τιτλοφορείται «Δρόμοι Κοινοί. Μελέτες για την κοινωνία και τον πολιτισμό, αφιερωμένες στην Αικατερίνη Κουμαριανού» (Αθήνα, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, Παράρτημα του περιοδικού «Μνήμων», αρ. 15).
Δέκα χρόνια μετά τον θάνατό της, ένας δεύτερος, επίσης φροντισμένος, ανάλογος τόμος κυκλοφόρησε από το Κέντρο Βυζαντινών, Νεοελληνικών και Κυπριακών Σπουδών Γρανάδας. Στην πρόσκληση του Προέδρου του Κέντρου Μόσχου Μορφακίδη-Φυλακτού, ο οποίος και προλογίζει το αφιέρωμα επιμένοντας στην πολύτιμη σύμπραξη της Αικατερίνης Κουμαριανού στην ανάπτυξη των νεοελληνικών σπουδών στο εξωτερικό, ανταποκρίθηκαν και πάλι μαθητές και συνεργάτες. Κατέθεσαν, ως είθισται, μελετήματα που συνδέονται λιγότερο ή περισσότερο με δικά της ερευνητικά ενδιαφέροντα, στο σταυροδρόμι της ιστορίας των ιδεών, της φιλολογίας και της συγκριτικής γραμματολογίας, της ιστορίας του Τύπου, των βιβλιοθηκών, του κινηματογράφου ή των σπουδών φύλου. Την επιμέλεια του τόμου ανέλαβε η Βασιλική Κοντογιάννη, η οποία συνυπογράφει με την Ελίζα-Άννα Δελβερούδη και την εισαγωγή.
Πιο συγκεκριμένα, ο Μόσχος Μορφακίδης-Φυλακτός εκθέτει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο ελληνικός γεωγραφικός χώρος από το ισπανικό ιπποτικό μυθιστόρημα, ιδίως την εποχή της ακμής του, τον 16ο αιώνα. Ο Αλέξης Μάλλιαρης εκδίδει και αναλύει δύο έντυπα φυλλάδια («avvisi» – προδρομικές μορφές των εφημερίδων), ένα ισπανικό και ένα πορτογαλικό, για την οθωμανική απειλή κατά της Βιέννης (1683) και τις βενετο-οθωμανικές συγκρούσεις στον ελληνικό χώρο (1753) από τις συλλογές της Γενναδείου Βιβλιοθήκης. Σε δύο πρόσωπα που απασχόλησαν επανειλημμένα την Αικατερίνη Κουμαριανού επανέρχονται ο Δημήτρης Κυρτάτας και ο Εμμανουήλ Φραγκίσκος: ο πρώτος παρακολουθεί μέσα από την αλληλογραφία της Ευανθίας Καΐρη (1799-1866) στα τελευταία πικρά της χρόνια και αναδεικνύει την κοινωνική απομόνωση την οποία υπέστη μετά τις διώξεις και τον θάνατο του αδελφού της Θεόφιλου, ενώ ο δεύτερος λύνει πιθανότατα τον γρίφο του προσώπου του εκδότη τη δεύτερης (κερκυραϊκής) έκδοσης των «Λυρικών» του Αθανάσιου Χριστόπουλου (1814), ταυτίζοντάς τον με τον Κωνσταντίνο Ασώπιο.
Η Έλλη Δρούλια παρουσιάζει τις στεγαστικές περιπέτειες της Βιβλιοθήκης της Βουλής από τη δημιουργία της έως τις μέρες μας και τη διαχρονική αμέλεια των εκάστοτε πολιτικών ηγεσιών που υποκρύπτεται σε αυτές. Η Βασιλική Κοντογιάννη επαναπροσεγγίζει την αλληλογραφία του Γιώργου Σεφέρη με τον Γιώργο Θεοτοκά, επιμένοντας στην αποκρυπτογράφηση του λογοτεχνικού κώδικα που χρησιμοποιούν και ο οποίος πηγάζει από το «Μοναστήρι της Πάρμας» του Σταντάλ. Η έρευνα της Ελίζας-Άννας Δελβερούδη φέρνει στο προσκήνιο έναν σημαντικό σεναριογράφο του ελληνικού κινηματογράφου, τον Ανδρέα Λαμπρινό, και την πρώτη σκηνοθέτιδα, Μαρία Πλυτά, μέσα από την ταινία τους «Εύα» (1952-1953), στην οποία μάλιστα η ηρωίδα υπερβαίνει τις συμβατικές αναπαραστάσεις του γυναικείου φύλου. Και, τέλος, η Ελισάβετ Κοτζιά προχωρά σε υποθέσεις εργασίας σχετικά με τους λόγους για τους οποίους το ιστορικό μυθιστόρημα απέκτησε εκ νέου αίγλη στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα.
Στο πρώτο μέρος του τόμου, όπου συγκεντρώνονται στοιχεία για τη ζωή και το έργο της τιμώμενης, η Μαρία Πάουελ-Κουμαριανού ιχνηλατεί τη ζωή της μητέρας της, που βίωσε έντονα τον παλμό της εποχής της. Από τις κωνσταντινουπολίτικες καταβολές και τον βενιζελικό οικογενειακό περίγυρο ως τα φοιτητικά έδρανα του Μεσοπολέμου και τις αριστερές συσπειρώσεις, από την Κατοχή και τις μεταπολεμικές ανακατατάξεις, τη σταδιακή μαθητεία στην έρευνα ως την ένταξη στην τροχιά του Κ. Θ. Δημαρά, από τις ανατροπές που σήμανε η Χούντα ως την πολύπλευρη ακαδημαϊκή και κοινωνική δραστηριότητα στα χρόνια της Μεταπολίτευσης, αλλά και έως τις ύστατες στιγμές, στη διαδρομή της Αικατερίνης Κουμαριανού δεν λείπει η τόλμη, η ευθυκρισία, το αίσθημα ευθύνης και η έφεση για συνέργειες και συλλογική προσφορά.
Η Έλλη Δρούλια, σε συνεργασία με την Ελίζα-Άννα Δελβερούδη, καταθέτουν στις σελίδες που έπονται την Εργογραφία της Αικατερίνης Κουμαριανού (είχε πρωτοδημοσιευτεί στον τόμο «Δρόμοι Κοινοί», ό.π.), όπου δίνεται και πάλι η δυνατότητα στον αναγνώστη να αντιληφθεί τα πολλαπλά της ενδιαφέροντα και την πολυδιάστατη ιστοριογραφική της συμβολή. Και ο τόμος, ο οποίος κοσμείται από πλούσια φωτογραφικά τεκμήρια, πλουτίζεται με μια συνέντευξη που είχε παραχωρήσει το 2009-2011 στον Βαγγέλη Καραμανωλάκη και την Αγγελική Χριστοδούλου (είχε πρωτοδημοσιευτεί το 2016 σε τιμητική έκδοση του Μουσείου Μπενάκη για την Αικατερίνη Κουμαριανού, τιτλοφορημένη «Σελίδες για τη ζωή και το έργο της»[1]), καθώς και μία παλαιότερη συνέντευξη του 1980 στην Ελισάβετ Κοτζιά. Συνεντεύξεις που μέσα από τις ομολογίες αλλά και τις εύγλωττες αποσιωπήσεις δίνουν σαφέστερα τα στίγμα «μιας Ελληνίδας του 20ού αιώνα», για να παραπέμψω στον τίτλο με τον οποίο επιγράφει το βιογραφικό της σχεδίασμα η Μαρία-Πάουελ Κουμαριανού.
«Femina universalis»[2] και «αφοσιωμένη του Ελληνικού Διαφωτισμού»,[3] η Αικατερίνη Κουμαριανού άφησε έντονο το αποτύπωμά της στην επιστήμη που διακόνησε και στους πολυάριθμους θεσμούς τους οποίους υπηρέτησε, αλλά και στις ζωές των ανθρώπων με τους οποίους διασταυρώθηκε. Αποτύπωμα που αντανακλάται και στον αφιερωματικό τόμο του Κέντρου Βυζαντινών, Νεοελληνικών και Κυπριακών Σπουδών Γρανάδας, για τον οποίο θα μπορούσε κανείς να επαναλάβει τα δικά της λόγια από την κομψή διατύπωση της ευχαριστήριας επιστολής της στους συντελεστές των «Κοινών Δρόμων»: «δίνει το στίγμα μιας μακράς, εξόχως σημαντικής για όλους μας σχέσης. Σχέσης μεταξύ ανθρώπων τους οποίους συνδέουν, όχι απλώς και μόνο κοινά ενδιαφέρονται, στις πολλαπλές τους εκφράσεις. Αλλά κοινοί τρόποι ζωής, κοινές επιδιώξεις, κοινά ζητούμενα. Μαζί με ένα πνεύμα αγάπης και αφοσίωσης, πνεύμα εκτίμησης και σεβασμού».
—Μπορείτε να βρείτε τον τόμο «Συνεργασίες: Αφιέρωμα στην Αικατερίνη Κουμαριανού» είτε τηλεφωνικά στο 25310 72486, είτε στην ιστοσελίδα των εκδόσεων Παρατηρητής της Θράκης paratiritisbook.gr, είτε στα βιβλιοπωλεία.
*Η Πόπη Πολέμη είναι Επίτιμη Διδάκτορας του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, ιστορικός, δοκιμιογράφος και επιμελήτρια εκδόσεων. Το παρόν κείμενό της δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στην περιοδική έκδοση ιστορικών σπουδών «Τα Ιστορικά», τχ. 79 (Οκτώβριος 2024), εκδοτικός οίκος «Μέλισσα» – Μουσείο Μπενάκη, σ. 247-249.
[1] Στην έκδοση αυτή δημοσιεύονται οι εισηγήσεις κατά την παρουσίαση του οψίτυπου τόμου Αικατερίνη Κουμαριανού, «Άνθρωποι και Ιδέες. Κείμενα για τον Διαφωτισμό και τον ελληνικό κόσμο (18ος-20ός αι.)», Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη, 2013, όπου συγκεντρώθηκαν πολλά από τα παλαιότερα κείμενά της. Στην Εργογραφία που αναδημοσιεύεται στον αφιερωματικό τόμο του 2022, προστίθεται το ανάλογο λήμμα, αλλά δεν γίνεται η προσθήκη της ένδειξης της αναδημοσίευσης στα αντίστοιχα λήμματα των αναδημοσιευμένων μελετημάτων.
[2] Έτσι τιτλοφορεί τη βιβλιοκρισία της για τον τόμο «Δρόμοι Κοινοί» η Ελισάβετ Κοτζιά, εφ. «Η Καθημερινή», 12 Ιουλίου 2009.
[3] Με αυτόν τον χαρακτηρισμό τιτλοφορεί ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος το εισαγωγικό του κείμενο στον τόμο «Άνθρωποι και Ιδέες», ό.π.
Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
