«Αιας» του Σοφοκλη

Ο πρωταγωνιστής της Μιχάλης Σαράντης μιλά  για την ιδέα της κοινής παρουσίας  ηθοποιού-ζωγράφου επί σκηνής και τη δια λόγου και ζωγραφικής σκηνική απόδοση της τραγωδίας

Στις 31 Ιουλίου του 2024, φιλοξενήθηκε στο φεστιβάλ Φιλίππων η θεατρική παραγωγή Αίας, σε σκηνοθεσία του Γιώργου Νανούρη. Η τραγωδία, γράφτηκε τον 5 αιώνα π.Χ. από τον αρχαίο Έλληνα τραγωδό Αισχύλο και χαρακτηρίζεται ως η παλαιότερη από τις επτά σωζόμενες τραγωδίες του ποιητή. Στην υπόθεσή της σκιαγραφείται η πορεία του ήρωα Αίαντα, πριν την οριστική λήξη του τρωικού πόλεμου, αφότου δεν του αποδόθηκαν όπλα του Αχιλλέα, τον οποίο ο ίδιος είχε θανατώσει.

Ο μονόλογος, οι ζωγραφιές, η ομάδα

Επί σκηνής, ο θεατής συνάντησε μία θεατρική σύμπραξη όχι και τόσο συνηθισμένη. Ένας ηθοποιός, που μέσω του σώματος και της φωνής του διαπερνούσε αδιάκοπα όλους τους χαρακτήρες του έργου και ένας ζωγράφος ο οποίος με τη σειρά του τύπωνε σε ζωντανό χρόνο τμήματα του μύθου.

Ο ηθοποιός Μιχάλης Σαράντης μας μίλησε πριν την εκκίνηση της παράστασης για τη γέννησή της. Πριν από 6 χρόνια, παρευρισκόμενος στο εικαστικό εργαστήριο του Απόστολου Χαντζαρά, ξεκίνησε να διηγείται κάποιο απόσπασμα του «Αίαντα». Στο εργαστήριο υπήρχε ένα γυάλινο τραπέζι όπου ο εικαστικός ζωγραφίζει και μετέπειτα τυπώνει σε άμεσο χρόνο τη δημιουργία του. Ο Μιχάλης, συγκεντρωμένος στην αφήγηση της αυτοχειρίας του «Αίαντα» δεν πρόσεχε αρκετά τον Απόστολο, ώσπου τον είδε να σηκώνει ένα χαρτί, τυπωμένο πια, με τη στιγμή της αυτοχειρίας. Τότε έμεινε ενεός, ορμώμενος από τη συγκίνηση και τη δύναμη της πηγαίας επικοινωνίας τους, οι οποίες τον οδήγησαν στην ανακάλυψη της ιδέας πως αυτό το περιστατικό θα μπορούσε να γίνει θεατρική παράσταση.

Κάποιος θα έλεγε, πως το θέατρο είναι ένα ομαδικό παιχνίδι, μία καλοσχηματισμένη θεατρική ομάδα παράγει μία καλοσχηματισμένη θεατρική παραγωγή. Ο Μιχάλης Σαράντης επιβεβαίωσε τα παραπάνω, όσο μας εκμυστηρευόταν την εμπειρία του για τον «Αίαντα». Πριν από τέσσερα χρόνια, μοιράστηκε την ιδέα του με τον σκηνοθέτη Γιώργο Νανούρη, ο οποίος δέχθηκε να την κάνει πραγματικότητα. Η εκκίνησή της εμπεριείχε τη διμελή ομάδα, καθώς και σαράντα θεατές όλους μαζί, επάνω στην σκηνή. Η πορεία της συνέχισε σε μεγαλύτερα ανοιχτά θέατρα όσο λάμβανε  αποδοχή και αγάπη από το κοινό. Ο ηθοποιός περιγράφει τον «Αίαντα» ως μια από τις πιο πολύτιμες εμπειρίες του, καθώς για τον ίδιο αποτελεί μία πρόκληση και ένα όνειρο που πραγματοποιείται. Οι τρεις πρώτες αυθόρμητες λέξεις για αυτήν την παράσταση είναι Μιχάλης, Γιώργος, Απόστολος.

Η σκηνογραφία της παράστασης περιελάμβανε ό,τι χρειαζόταν ώστε να υποστηριχθεί με ακρίβεια το πρότυπο της σύμπραξης. Εννέα καβαλέτα με φωτιζόμενο πλαίσιο και ένα γυάλινο τραπέζι  στο οποίο τοποθετημένα ήταν ένας κουβάς με μαύρη μπογιά και  μερικά πινέλα. Ο Μιχάλης Σαράντης μας ανέφερε πως η σύνδεση των εικαστικών έργων και του «Αίαντα» είναι άμεση. Καθώς ο Απόστολος Χαντζαράς αφηγείται παράλληλα την ιστορία μαζί του, δημιουργώντας μπροστά στα μάτια των θεατών πορτρέτα των ηρώων και  διάφορες μνήμες του έργου, καθιστώντας τα ζωγραφικά έργα τόσο αναπόσπαστα όσο είναι και ο λόγος του ηθοποιού. Χαρίζοντας έτσι μία τελείως διαφορετική υπόσταση στην ιστορία, της όποιας η κατάληξη ορίζει την άνθιση μίας έκθεσης ζωγραφικής.

Ο μύθος…

Στον μύθο του «Αίαντα» συναντούμε τη σημασία της τιμής για του άνδρες της αρχαιότητας όσον αφορά στο πολεμικό καθεστώς. Ο Αίας απαιτούσε την παραλαβή των όπλων του νεκρού Αχιλλέα ως επιβράβευση. Την τιμή του όμως «έκλεψε» ο Οδυσσέας και για αυτό ο ήρωας οργισμένος αποφάσισε να ξεκληρίσει τους Ατρείδες. Όμως, από την τίση της θεάς Αθηνάς μανιασμένος βρέθηκε να ξεκληρίζει ένα κοπάδι με ζώα, πιστεύοντας μέσα στην τρέλα του πως σκοτώνει τους συμπολεμιστές του. Μέτα το πέρας της μανίας, αντιλαμβανόμενος το γεγονός, αποχαιρέτησε με πικρία τη γυναίκα του Τέκμησσα και τον μοναχογιό του Ευρυσάκη, προκαλώντας την αυτοχειρία του, όσο οι Ατρείδες απαγόρευαν την ταφή του καθώς τον θεωρούσαν ασεβή.

Επί σκηνής, οι κραυγές του Αίαντα προς τον Δία αντήχησαν με αισθήματα δακρύβρεχτα, από την ορχήστρα έως και τις τελευταίες κερκίδες, όσο το κόκκινο φως «αγκάλιαζε» την οδύνη του. Ο Αίας χωρίς κόπωση δεν σταμάτησε να αφηγείται και ο ζωγράφος δεν σταμάτησε να παράγει τις εικόνες. Εργαλεία του ηθοποιού ήταν το σώμα, το αίσθημα, η φωνή και ο λόγος του, τα οποία μεταλλάσσονταν από τον Αίαντα στην Αθηνά, από την Αθηνά στην Τέκμησσα, από την Τέκμησσα στον Οδυσσέα, από τον Οδυσσέα στον χορό των ναυτών της Σαλαμίνας και ξανά πίσω, ανασταίνοντας μόνος και τους εννέα χαρακτήρες του έργου, αποδεικνύοντας έτσι πως για να παράγεις θέατρο, χρειάζεσαι έναν ηθοποιό, ένα φως και ένα κοινό.

… και οι απόηχοί του στο παρόν

Ο ήρωας της τραγωδίας με καταγωγή από τη Σαλαμίνα μας επέδειξε την ανάγκη της τιμής. Πιο συγκεκριμένα στον στίχο 429 της τραγωδίας αναφέρεται: «Μα πρέπει ή με τιμή να ζει ένας άντρας ή να πεθαίνει με τιμή. Αυτό είναι». Πόσο όμως κοστίζει  στην πραγματικότητα η παραπάνω ρήση, όταν ένας άνδρας αυτοκτονεί, αφού χάνει τον σεβασμό του από τους υπολοίπους συμπολεμιστές του, δίνοντας βάρος στο γεγονός της ακεραιότητάς του ως πολεμιστής και θυσιάζοντας με αυτόν τον τρόπο την οικογένειά του; Συμπεραίνουμε ότι η άξια της τιμής είναι τεράστια και ταυτόχρονα βάναυση. Ο μύθος του Αίαντα φανερώνει τα ασυνήθιστα κακώς κείμενα της κοινωνίας, η οποία με σθένος ασκεί την πίεσή της επάνω στους άνδρες πολεμιστές. Ξεσκεπάζοντας με αυτόν τον τρόπο τη σκληρότητα και την ευσέβεια που χρειάζεται κάθε άνδρας να κουβαλά με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει για τον ίδιο ή τους ανθρώπους του. Όμως, εξαλείφθηκε το βάρος της τιμής στην αρχαιότητα ή τα κατάλοιπά του κυνηγούν και τους σύγχρονους άντρες;

• Πόσο κοστίζει τελικά η σκληρότητα και οι πληρωτέες συνέπειες οι οποίες δαμάζονται από τα κοινωνικά καθεστώτα;
• Έχει θυσιαστεί αρκετά το ανδρικό πρότυπο στον βωμό του σεβασμού ή βασανίζεται μέχρι και σήμερα;
• Χρειάζεται να προσδίδουμε άλλη υπόσταση στα μη κλασικά θεατρικά πρότυπα ή με αυτόν τον τρόπο τους αφαιρούμε κάτι;

Η Ταυτότητα της Παράστασης

Μετάφραση: Νίκος A. Παναγιωτόπουλος/ Σκηνοθεσία: Γιώργος Νανούρης/ Ερμηνεία: Μιχάλης Σαράντης/ Ζωγραφική: Απόστολος Χαντζαράς/ Σκηνική επιμέλεια – Φωτισμοί: Γιώργος Νανούρης/ Διασκευή – Προσαρμογή Κειμένου: Γιώργος Νανούρης  – Μιχάλης Σαράντης/ Φωτογραφίες : Ελίνα Γιουνανλή/ Υπεύθυνη Δημοσιων Σχέσεων Περιοδείας:  Ρίτα Σίσιου

*Η Ραφαηλία Γενήουστα είναι πτυχιούχος του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.