Ικετιδες Αισχυλου

Στις 26 και 27 Ιουνίου 2024, στο Αρχαίο θέατρο Φιλίππων φιλοξενήθηκε η θεατρική παραγωγή Ικέτιδες σε σκηνοθεσία της Μαριάννας Κάλμπαρη. Η δημιουργία του θεατρικού έργου Ικέτιδες χρονολογείται τον πέμπτο αιώνα π.Χ. από τον τραγικό ποιητή Αισχύλο, ενώ πηγές αναφέρουν πως παραστάθηκε για πρώτη φορά το 463 με 464 π.Χ. Πρόκειται, για τη μοναδική σωζόμενη τραγωδία από την τριλογία «Αμυμώνη» και αποτελεί το πρώτο μέρος της. Το έργο διέπεται από τη θεματική ενότητα του ξεριζωμού πενήντα γυναικών, από την πατρογονική τους εστία στην Αίγυπτο, εξαιτίας του αιμομικτικού γάμου που τους επέβαλλαν να τελέσουν.

Σκηνογραφικά

Στην είσοδο της ορχήστρας, ο θεατής συναντά κατά μήκος στο βάθος της σκηνής ένα πελώριο σιδερένιο πλέγμα, ντυμένο με λευκά υφάσματα, ενώ μπροστά του δεξιά και αριστερά αντίστοιχα, βρίσκονται τοποθετημένοι δύο μεγάλοι σιδερένιοι αστερίσκοι. Η σκηνογραφία παρέπεμπε στον μινιμαλισμό ενώ κατά τη διάρκεια της παράστασης οι συντελεστές ανέδειξαν τη σημασία που γεννιέται, όταν η σκηνική δράση είναι παράλληλη με τα σκηνικά τεχνάσματα χωρίς τίποτα από αυτά να μπορεί να χαρακτηριστεί ως «περιττό». Όσο εκτυλισσόταν η παράσταση τα λευκά υφάσματα υποχωρούσαν ώστε να απογυμνωθεί εντελώς το σιδερένιο πλέγμα, και ανάμεσα στα ορθογώνια σχήματά του να παγιδευτεί κατά μήκος μία κόκκινη κορδέλα, το σύμβολο του «οίστρου», το σύμβολο ίσως της γυναικείας ορμής και ταυτότητας.

Οι ενέργειες

Η θέαση παραστάσεων στον χώρο ενός αρχαίου θεάτρου προσθέτει τις περισσότερες φορές ένα αίσθημα ευλάβειας, όσο ο θεατής αναλογίζεται τις αρχαίες ενέργειες που στον τόπο αυτόν έχουν δημιουργήσει μία ανταλλαγή κάθαρσης και βίωσης συναισθημάτων, στον άξονα των ήδη πεπραγμένων θεατρικών δρώμενων. Η έναρξη του έργου θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μόνο ως ατμοσφαιρική. Τα μέλη του δεκαπενταμελούς χορού δημιουργούσαν με τις φωνές του ήχους νυχτερινού δάσους, ενώ οι δύο κορυφαίες δημιουργούσαν φως με δυο φακούς επί σκηνής. Η εκκίνηση, παρέδωσε την ενέργειά της στον μύθο και ο μύθος με τη σειρά του στους θεατές.

Οι πενήντα –σύμφωνα με τον μύθο– κόρες του Δαναού, μεταφέρθηκαν –ούσες πρόσφυγες– στην πόλη του Άργους. Ικέτιδες σε έναν βωμό, προσπαθώντας να πείσουν τον Πελασγό να τις επιτρέψει τη διαμονή τους εκεί. Οι κόρες του Δαναού αποφάσισαν να γυρίσουν την πλάτη στο πεπρωμένο τους, που τις επιθυμούσε παντρεμένες με τα ξαδέρφια τους, γιους του βασιλιά της Αιγύπτου ώστε να συνεχίσουν το γένος τους. Διότι στην αρχαιότητα –ούσα γυναίκα– ήταν αδύνατο να συνεχίσεις εσύ το γένος σου. Οι Δαναΐδες μεταφέρονται στην πόλη του Άργους καθώς η γενιά τους πηγάζει από την Ιώ. Η Ιώ, δεν υπάρχει ως χαρακτήρας στο πρωτότυπο έργο όμως υπάρχουν συνεχόμενες αναφορές σ’ αυτήν κατά τη διάρκεια της πλοκής. Η Ιώ ήταν ιέρεια της Ήρας και μετέπειτα ερωμένη του συζύγου της θεάς, Δία. Σύμφωνα με τον μύθο, η θεά Ήρα εκδικήθηκε την Ιώ μεταμορφώνοντάς την σε δαμάλα, βάζοντας τον πανόπτη Άργο με τα εκατό μάτια να την προσέχει. Ενώ ο Ερμής με προσταγή του Δία σκότωσε τον Άργο, ώστε να μπορεί να ερωτοτροπεί με την Ιώ, η εκδίκηση της Ήρας ολοκληρώθηκε αφού έστειλε στη νεαρή, μια μύγα τον «οίστρο» η οποία βασάνιζε τα βοοειδή.

Σαν άλλος υψίστης σημασίας «φιγκυράν» εμφανίστηκε μέσα στην πλοκή ο χαρακτήρας της Ιούς. Με μία καλοσχηματισμένη περικεφαλαία, η οποία κρατούσε σταθερά δύο μεγάλα κέρατα. Ελισσόταν, σε όλο το ύψος και όλο το μήκος του σιδερένιου πλέγματος αέρινη, όσο τύλιγε το κόκκινο μαντίλι ή τοποθετούσε τα αντικείμενα σύμφωνα με τις οδηγίες της σκηνοθέτιδας, ώστε να διατηρηθεί άρτια η ροή του έργου. Ατάραχη και αμίλητη στον ρόλο της, σηματοδοτούσε τη γυναικεία μορφή. Μία μορφή που δέχτηκε τιμωρία από την αντίζηλό της, μια μορφή που δεν είχε το δικαίωμα της προσωπικής βούλησης, μια μορφή έρμαιο του «άρρενος».

Το κείμενο μοιράστηκε ισάξια στις δύο κεντρικές Δαναΐδες, ώστε το κράμα των υπόλοιπων ερμηνευτών του χορού να ντύσει, την ορχήστρα με σχήματα σε διαγώνιους, ημικύκλια και σμήνη, καθώς και την ακέραιη ερμηνεία των ύμνων της τραγωδίας.  

Προσφυγιά και Πατριαρχία

Με τη συνοδεία του πατέρα τους Δαναού, οι πενήντα κόρες έφθασαν στον Άργος και κατάφεραν με ικεσία να επικαλεστούν τον Δία και τη φροντίδα της παραμονής τους εκεί. Ακόμα και αν κινδύνευε ο λαός του Άργους με πόλεμο κατά των Αιγύπτιων. Ικεσία για ζωή, η παραπάνω φράση περικλείει μέσα κάθε απαραίτητο στοιχείο ώστε ο θεατής να αναλογιστεί την κατάρρευση του ανθρώπου όταν ο ίδιος για λόγους ανωτέρας βίας, εξαναγκάζεται να αφήσει τον τόπο του και να απειλήσει με αυτοχειρία τον κυβερνήτη της «νέας πατρίδας» του, ώστε να διασφαλίσει την παραμονή του.

Ο Πελασγός έδωσε στις νεαρές την ελευθερία να αποφύγουν τον αιμομικτικό γάμο. Εξετάζοντας τα κριτήρια της απόφασης αυτής, κάποιος θα υποστήριζε ότι η πράξη του βασιλιά στηριζόταν κατά κύριο λόγο στην αποφυγή της «τίσεως» των θεών. Η εξέταση όμως της πράξης αυτής, απογυμνωμένη από κίνητρα, οδηγεί στην παροχή ελευθερίας ενός άνδρα σε γυναίκες, κάτι σπάνιο για τον χρυσό αιώνα όπου το έργο τοποθετείται χρονικά, εξυμνώντας έτσι την πραγματική αρχή της Δημοκρατίας που δεν υπολογίζει εθνικότητες ή φυλετικές ταυτότητες.

Ο Αιγύπτιος κήρυκας εμφανίζεται κοντά στη μέση του θεατρικού έργου και έρχεται με βία να αρπάξει τις νεαρές κόρες ώστε αυτές να εκπληρώσουν τον σκοπό τους, να παντρευτούν δηλαδή τους εξαδέλφους τους. Να συνεχίσουν την γενιά τους κάνοντας μαζί τους παιδιά.

―Πόσο άδικο θα ήταν κάποιος να σκεφτόταν ότι η γυναίκα ήταν μία μηχανή αναπαραγωγής; Ο κήρυκας, στον λόγο του χρησιμοποιεί ζώα με σκοπό να μιλήσει για το γυναικείο είδος. Άλλοτε τις αποκαλεί γουρούνες, αλεπούδες, σκυλιά ή γαϊδούρες, ποια είναι όμως η πραγματική προέκταση όλου αυτού του φθόνου;

Το Τέλος

Στις επόμενες δύο τραγωδίες της τριλογίας ο Αισχύλος ακολουθεί τα γεγονότα αφού οι Δαναΐδες κατέφεραν να μείνουν στην πόλη του Άργους. Πλοκή που χρησιμοποιεί και η σκηνοθέτης του έργου. Απογυμνωμένοι πλέον οι χαρακτήρες, μας πληροφορούν πως σύμφωνα με τον μύθο οι κόρες παντρεύονται τους Αιγύπτιους εξαδέλφους τους και τη νύχτα του γάμου τους, τους αποκεφαλίζουν.Όλες, εκτός από μία την Υπερμνήστρα, η οποία ερωτεύτηκε τον σύζυγό της.

Στην τραγωδία αυτή οι πρωταγωνίστριες μέχρι και την τελευταία στιγμή πάνε κόντρα στο πεπρωμένο, αποκεφαλίζοντας τα δεσμά τους. Ποιο είναι όμως το πραγματικό πεπρωμένο του κάθε ανθρώπου; Ο θεός έρωτας χτύπησε τόσο την πόρτα της νεαρής όσο και του νεαρού Αιγύπτιου και αν όντως υπήρχε, τότε πόσο εύκολο ήταν και για τους άντρες να ερωτευτούν πραγματικά, εφόσον οι κοινωνία τους επέβαλλε τον γάμο με πολύ συγκεκριμένους όρους;

―Αν οι γυναίκες πάνε όντως κόντρα στο πεπρωμένο τους, τότε ποιες θα είναι οι συνέπειες για την εκάστοτε κοινωνία;

―Αν η δημοκρατία υφίσταται στο σήμερα, τότε γιατί ακόμα πνίγονται μετανάστες και πρόσφυγες στην θάλασσα;

―Είναι τελικά θλιβερή ή όμορφη η διαχρονικότητα των αρχαίων τραγωδιών;

Η ταυτότητα της παράστασης

Σκηνοθεσία: Μαριάννα Κάλμπαρη/ Ηθοποιοί:Λυδία Κονιόρδου, Λουκία Μιχαλοπούλου, Λένα Παπαληγούρα, Άκης Σακελλαρίου, Γιάννης Τσορτέκης./ Σολίστ στις παραστάσεις της Επιδαύρου: Μαρίνα Σάττι./ Κορυφαία χορεύτρια: Χριστίνα Σουγιουλτζή./ Κορυφαίες CHÓRES (αλφαβητικά): Ελένη Βασιλάκη, Κωνσταντίνα Γιαννοπούλου, Γιώτα Δημητρακοπούλου, Φανή Λύκου, ΙόνυΜοσχοβάκου, Δάφνη Παγουλάτου, Ελένη Πούλιου, Ελίνα Σταμοπούλου, Δανάη Στεργίου, ΝικολάιαΤριανταφύλλου./ Κορυφαίες Δραματικής Σχολής Θεάτρου Τέχνης (αλφαβητικά): Νεφέλη Δοδοπούλου, Μυρτώ Καπώλη, Ρένια Κρητικού, Άννα Μωρόγιαννη./ Χορός στις παραστάσεις της Επιδαύρου (αλφαβητικά): Τραγούδι (CHÓRES και Θέατρο Τέχνης): Μαρίνα Αβραάμ, Μαρία Ιωάννου, Κατερίνα Καλοχριστιαννάκη, Νεφέλη Καρατσώλη, Γεωργία Καραύτη, Αναστασία Κωνσταντινίδου, Αλκμήνη Μπασακάρου, ΒάλιαΜπολωνά, Νίκη Νικολακοπούλου, Καρολίνα Σακελλαρίου, Εύη Σαραντάκου, Μαρίνα Σκούρα, Πελαγία Τράγαρη, Ελένη Φιλιπποπούλου./ Χορός: Χορευτική-ακροβατική ομάδα «Κι όμως κινείται».

*Η Ραφαηλία Γενήουστα είναι θεατρολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.