Η διαχρονικοτητα των ιδεων του γαλλου φιλοσοφου Marquis de Condorcet

Δύο διαφορετικά μαθήματα είχαν την τύχη να παρακολουθήσουν την περασμένη Τετάρτη και Πέμπτη οι φοιτητές του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών του τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας αλλά και οι, ουκ ολίγοι, λοιποί ενδιαφερόμενοι. Ομιλητής αυτή τη φορά ήταν ο έγκριτος γάλλος ακαδημαϊκός της εποχής του Διαφωτισμού και, ειδικότερα, της ζωής και του έργου του γάλλου φιλοσόφου του 18ου αιώνα Marquis de Condorcet, κ. Jean-Pierre Schandeler και θέματα των ομιλιών του «Ο Κοντορσέ και η φιλοσοφία του Διαφωτισμού» και «Ο Κοντορσέ, ένας φιλόσοφος για την εποχή μας;».

 

Έγκριτος, καθότι διατελεί ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών της Γαλλίας και στο Ινστιτούτο Ερευνών της Αναγέννησης, της Κλασικής εποχής και του Διαφωτισμού, το οποίο συνεργάζεται στενά με το Πανεπιστήμιο Paul Valery Montpellier III, που ειδικεύεται στις ανθρωπιστικές επιστήμες και τις τέχνες. Εκεί, στο πλαίσιο μιας ημερίδας για τον Ρήγα Φεραίο και τον Retif de la Bretonne, γνωρίστηκε με την καθηγήτρια του τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας κ. Βασιλική Κοντογιάννη, γνωριμία από την οποία προέκυψε και η πρόσκληση ώστε να πραγματοποιήσει διαλέξεις στο πλαίσιο του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών του τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας.

 

Ο κ. Schandeler βρέθηκε στο στούντιο του Ράδιο Παρατηρητής, συνοδευόμενος από την καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας κ. Βασιλική Κοντογιάννη και την καθηγήτρια Θεωρητικής Γλωσσολογίας και πρόεδρο του τμήματος κ. Ζωή Γαβριηλίδου, όπου και πραγματοποιήθηκε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνομιλία με τις Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη και Νατάσσα Βαφειάδου.

 

Για τη διαχρονικότητα, κατ’ αρχάς, των ιδεών και της θεωρίας του Condorcet, περί της ισότητας των πολιτών ανεξαρτήτως φύλου, κοινωνικής καταγωγής και θρησκείας. Ιδέες εξαιρετικά προοδευτικές δεδομένου ότι διατυπώθηκαν διακόσια χρόνια πριν από την εποχή μας.

 

Για τη διορατικότητα του γάλλου φιλοσόφου και την πίστη του στην πρόοδο του ανθρώπινου πνεύματος, η οποία μπορεί ενίοτε να υπαναχωρεί, ωστόσο, ελέω και της διάδοσης της τυπογραφίας και, κατ’ επέκταση, της γνώσης, ποτέ δεν πρόκειται να σταματήσει. Για τη laicit, τον διαχωρισμό δηλαδή μεταξύ εκκλησίας και κράτους και τον θρησκευτικό φανατισμό που αναβιώνει στις μέρες μας με τραγικές συνέπειες.

 

Αλλά και για το τραγικό και, συνάμα, αξιοπρεπές τέλος του Marquis de Condorcet, ενός ανθρώπου, που σε όλη του τη ζωή αγωνίστηκε ενάντια σε κάθε είδους φανατισμό…

 

«O Condorcet προέβλεπε ότι οι γυναίκες και οι άντρες μπορούν να μετέχουν με ίσους όρους στην παιδεία, να λαμβάνουν την ίδια ακριβώς εκπαίδευση από την ηλικία των έξι ετών»

 

ΠτΘ: κ. Schandeler, γιατί ο Condorcet θα μπορούσε να θεωρείται ακόμα και σήμερα επίκαιρος;

J.-P.S.: Πραγματικά ήταν ένας διανοούμενος που δεν σκεφτόταν την κοινωνία με διαχωρισμό των τάξεων αλλά την ισότητα ανάμεσα σε όλες τις τάξεις. Η θεωρία του αυτή εφαρμόζεται απόλυτα μέσα στην κοινωνία. Ένα από τα πρώτα στοιχεία της είναι η ισότητα ανάμεσα στις θρησκείες. Γι’ αυτόν όλες οι θρησκείες μέσα σε μία κοινωνία θα έπρεπε έχουν τα ίδια δικαιώματα. Μπορούμε να θυμηθούμε επίσης το σχέδιό του για τη δημόσια εκπαίδευση. Σε αυτό προέκρινε την ισότητα για όλους τους πολίτες στη δημόσια εκπαίδευση και προέβλεπε ότι οι γυναίκες και οι άντρες μπορούν να μετέχουν με ίσους όρους στην παιδεία, να λαμβάνουν την ίδια ακριβώς εκπαίδευση από την ηλικία των έξι ετών. Η εκπαίδευση αυτή προβλεπόταν χωρίς διάκριση ως προς την κοινωνική καταγωγή, τόσο για τους πλούσιους όσο και για τους φτωχούς.

 

Mε τον Condorcet βρισκόμαστε στο 1790, στην αρχή της Γαλλικής Επανάστασης, και πρέπει να τοποθετήσει κανείς αυτές τις προτάσεις μέσα στην εποχή τους για να καταλάβει πόσο φοβερά προοδευτικές ήταν. Υποστήριζε ότι μέσα στις σχολικές τάξεις πρέπει να βρίσκονται και τα κορίτσια και τα αγόρια μαζί. Αυτό ήταν τόσο προοδευτικό που χρειάστηκαν 200 χρόνια για να πραγματοποιηθεί, πραγματοποιήθηκε στα σχολεία της Γαλλίας, μετά το 1970. Είχε καταλάβει πάρα πολύ καλά τα προβλήματα που μπορεί να δημιουργούνται ανάμεσα στα δύο φύλα και γι’ αυτό πίστευε ότι αν βάλει κανείς τα παιδιά από νωρίς μέσα σε μια σχολική τάξη μαζί και, μάλιστα, με τον κοινό στόχο της μόρφωσης, αυτό θα τους επέτρεπε να μειώσουν τις δυσκολίες στην επικοινωνία τους.

 

ΠτΘ: Σήμερα η Ευρώπη μοιάζει να έχει ξεχάσει αυτά τα κηρύγματα περί της ισότητας…

J.-P.S.: Αυτό εξαρτάται από την κάθε χώρα. Ο Condorcet προσπάθησε με πολλούς τρόπους να προσεγγίσει σταδιακά βελτιώσεις στην κοινωνία. Δεν είπε ότι «αυτό πρέπει να γίνει έτσι και θα γίνει τότε». Αυτό που προσπάθησε να δείξει, στο δέκατο κεφάλαιο του βιβλίου του «Σχεδίασμα για έναν ιστορικό πίνακα των προόδων του ανθρώπινου πνεύματος», εκεί δηλαδή που μιλάει για το μέλλον της ανθρωπότητας, είναι το πώς θα επιτύχουν οι άνθρωποι να έχουν περισσότερη ισότητα μεταξύ των εθνών στο μέλλον. Αν συγκρίνουμε λοιπόν τη σημερινή εποχή με την εποχή του 18ου αιώνα, βλέπουμε ότι και σε μια κοινωνία όπως η γαλλική η ισότητα απλώθηκε περισσότερο, αναπτύχθηκε και ο πλούτος μοιράστηκε σε πολλούς αντί να είναι σε μία ή σε δύο κοινωνικές τάξεις αλλά, επίσης, αναπτύχθηκαν οι χώρες και οι σχέσεις μεταξύ τους ώστε μια κάποια ισότητα να προχωρήσει ανάμεσα σε διαφορετικά έθνη.

Ο Condorcet δεν μπορούσε να προβλέψει πώς ακριβώς θα προχωρούσε το θέμα της ισότητας στα επόμενα διακόσια χρόνια, ήλπιζε ότι θα μπορούσε να προχωρήσει. Ωστόσο, μπορούμε να διαπιστώσουμε σήμερα ότι έχει προχωρήσει αρκετά και μέσα στα ίδια τα έθνη και στις σχέσεις ανάμεσά τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα έγιναν τέλεια, υπάρχουν ακόμα ανισότητες και ανάμεσα στις διαφορετικές κοινωνικές τάξεις ενός έθνους και, βεβαίως, ανάμεσα στα έθνη.

 

Μία ακόμη από τις βασικές ιδέες του Condorcet, είναι αυτή για τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας, η λεγόμενη laicit, και για μία εκπαίδευση που δεν είναι θρησκευτική. Ο διαχωρισμός των εκκλησιών από τα κράτη πολύ απέχει από το να έχει εξαπλωθεί στον κόσμο, δεν έχει πλήρως βρει την εφαρμογή του σε όλα τα κράτη. Δυστυχώς, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι η επικαιρότητα φέρνει και πάλι στην επιφάνεια τις ιδέες του Condorcet.

 

«Ο διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους δεν είναι μία αρχή που είναι εναντίον των θρησκειών, τις σέβεται και τις προστατεύει όλες με τον ίδιο τρόπο»

 

ΠτΘ: Η Ευρώπη έχει αποδεχθεί σήμερα την ισότητα των θρησκειών και το πραγματικό βίωμα της ανεξιθρησκείας;

J.-P.S.: Όχι, δεν το έχει πλήρως αποδεχθεί. Στη διάρκεια κάποιων διακρατικών συμφωνιών υπήρξαν πάρα πολύ έντονες συζητήσεις για να αποφασιστεί αν η λέξη laicit θα έμπαινε στο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα. Πολλά είναι τα κράτη στην Ευρώπη, όπου δεν υπάρχει διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους και οι εκκλησίες έχουν λόγο για την πολιτική ζωή του τόπου και την εκπαίδευση.

 

ΠτΘ: Μήπως σ’ αυτό οφείλεται και η αναβίωση του θρησκευτικού φανατισμού στην εποχή μας;

J.-P.S.: Ο διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους, κατά την άποψη του Condorcet είναι ένας τρόπος για να ζουν οι άνθρωποι μιας χώρας καλά μαζί. Σήμερα όμως που έχουν ανέβει οι φανατισμοί, και όχι μόνο ο φανατισμός του Ισλάμ αλλά και ο φανατισμός των καθολικών στη Γαλλία –υπήρξαν σχετικές διαδηλώσεις πρόσφατα–, βλέπουμε ότι μολονότι αυτές οι ιδέες έχουν εκφραστεί εδώ και διακόσια χρόνια θα πρέπει πάλι να τις επαναφέρουμε γιατί μπορούν να προστατεύσουν το κράτος και τη συμβίωση των πολιτών από την έξαρση των φανατισμών.

 

Ο διαχωρισμός εκκλησίας και κράτους δεν είναι μία αρχή που είναι εναντίον των θρησκειών. Αντίθετα, το κράτος, όταν παίρνει τις αποστάσεις του από τις θρησκείες, τις σέβεται και τις προστατεύει όλες με τον ίδιο τρόπο. Θα δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα. Υπήρξε ένας νόμος το 1905 στη Γαλλία, που λέει ότι το κράτος πληρώνει, με δικά του έξοδα, ιερείς για τις φυλακές, για τα νοσοκομεία και τα ορφανοτροφεία, για μέρη δηλαδή που οι άνθρωποι βρίσκονται κλεισμένοι, έτσι ώστε να τους δώσει το δικαίωμα να έχουν πρόσβαση στη θρησκεία.

 

«Ο άνθρωπος μπορεί να τελειοποιηθεί ως προς την ηθική, το σώμα και τη νόηση χωρίς να μπορούμε να δούμε το όριο της τελειοποίησης αυτής μέσα στον χρόνο»

 

ΠτΘ: Ο Condorcet μιλάει για τις προόδους του ανθρωπίνου γένους. Έβαζε όμως όρια, έθετε κανόνες στην πρόοδο; Και, τι θα σκεφτόταν για τη δική μας πρόοδο σήμερα;

J.-P.S.: Δεν μπορούμε να ξέρουμε τι θα σκεφτόταν ο Condorcet για τη δική μας πρόοδο σήμερα. Αλλά βλέπουμε στα έγχρωμα σχέδια που εισάγουν το δέκατο κεφάλαιο του βιβλίου «Σχεδίασμα για έναν ιστορικό πίνακα των προόδων του ανθρώπινου πνεύματος» το «μανιτάρι» της ατομικής βόμβας, την αντίστροφη μέτρηση, το πρόσωπο ενός παιδιού που κλαίει και τον ίδιο τον Condorcet που λέει στον αναγνώστη «δυστυχισμένε τι την έκανες την πρόοδο;». Διατυπώνει μια ιδέα, η οποία είναι θεμελιώδης για τη σκέψη του, την ιδέα της ατελεύτητης προόδου του ανθρωπίνου πνεύματος και της τελειοποιησιμότητας. Το ανθρώπινο πνεύμα δηλαδή δεν έχει όρια, μπορεί να τελειοποιείται στο άπειρο και με όρους που δεν μπορούμε σήμερα να τους προβλέψουμε.

 

Δεν μπορούμε σήμερα να ξέρουμε πόσο θα ζουν οι άνθρωποι μετά από τριακόσια χρόνια. Ο άνθρωπος λοιπόν μπορεί να τελειοποιηθεί ως προς την ηθική, το σώμα και τη νόηση χωρίς να μπορούμε να δούμε το όριο της τελειοποίησης αυτής μέσα στον χρόνο. Επίσης λέει ότι «Εμείς σήμερα, στον 18ο αιώνα δεν μπορούμε ούτε να φανταστούμε τις εφευρέσεις που θα κάνει ο άνθρωπος στο μέλλον. Άρα είναι αδύνατον να καθορίσουμε εκ των προτέρων αυτή τη συνεχή βελτίωση του ανθρώπου, είναι αδύνατον να φανταστούμε όλες τις φάσεις της». Πρέπει λοιπόν να αποδεχθούμε ότι πολλές από τις όψεις αυτής της προόδου δεν μπορούμε να τις σκεφτούμε καν σήμερα.

 

ΠτΘ: Στις μέρες μας, επαληθεύεται η θεωρία του Condorcet σχετικά με τη διαρκή πρόοδο;

J.-P.S.: Ο Condorcet είχε διατυπώσει την ιδέα ότι από τον 18ο αιώνα και μετά, η ανθρωπότητα δεν θα υπαναχωρήσει με τρόπο μόνιμο, δεν θα πέσει δηλαδή σε μεγάλες φάσεις στασιμότητας, δεν θα κάνει μεγάλα βήματα προς τα πίσω συστηματικά. Το πίστευε αυτό γιατί η ανθρωπότητα είχε κάνει μεγάλες προόδους στο επίπεδο της ηθικής, της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Ένας άλλος παράγοντας που έπαιζε, σύμφωνα με τον Condorcet, καθοριστικό ρόλο για την ανθρωπότητα είναι η διάδοση της τυπογραφίας. Έτσι όπως είχε διαδοθεί η τυπογραφία δεν μπορούσαν πια οι γνώσεις να εξαφανιστούν. Πίστευε ότι υπήρχε περίπτωση η ανθρωπότητα να ζήσει περιόδους υπαναχώρησης, οι οποίες όμως δεν θα είναι δομικές και ποτέ δεν θα διαρκέσουν πολύ.

 

Στη γαλλική κοινωνία σήμερα ανεβαίνει ο φανατισμός αλλά υπάρχουν δικλείδες ασφαλείας. Στο σύνολό της δεν αποδέχεται τον φανατισμό και οι πολιτικοί άντρες επίσης την προστατεύουν από αυτόν. Αν όμως οι δικλείδες ασφαλείας, τις οποίες αποτελούν η κοινή γνώμη και οι πολιτικοί άντρες, υπαναχωρήσουν τότε θα γνωρίσουμε μια πραγματική πορεία προς τα πίσω. Μία από τις τελευταίες υπαναχωρήσεις που γνωρίσαμε στη Γαλλία ήταν κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο με το καθεστώς του στρατηγού Πεταίν.

 

Ο Condorcet σε όλη του τη ζωή αγωνίστηκε ενάντια στον θρησκευτικό και τον πολιτικό φανατισμό

 

Ο Condorcet δεν «σκοτώθηκε» ακριβώς από τους Ιακωβίνους. Καταδικάστηκε, κρύφτηκε για οχτώ μήνες, έγραψε και βρέθηκε πεθαμένος στη φυλακή του, την επόμενη μέρα της σύλληψης. Καταδικάστηκε κατά την εποχή της Τρομοκρατίας όταν είχαν ψηφίσει ένα φιλελεύθερο σύνταγμα αλλά είχαν επίσης ψηφίσει ότι δεν μπορούσαν να το εφαρμόσουν γιατί βρίσκονταν σε πόλεμο με όλες τις μοναρχίες της Ευρώπης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ήρθε ο θάνατός του. Σε όλη του τη ζωή αγωνίστηκε ενάντια στον θρησκευτικό φανατισμό αλλά, έπειτα, κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης, αγωνίστηκε και ενάντια στον πολιτικό φανατισμό.

 

Το τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας γιορτάζει τα 20 χρόνια λειτουργίας του και διοργανώνει

 

• Διεθνές Συνέδριο στις 9-11 Οκτωβρίου

• Παράσταση με τις “Βάκχες”, σε συνεργασία με το ΔΗΠΕΘΕ Κομοτηνής, τον Μάιο

• Συνέδριο για τη λογοτεχνική κριτική στη μνήμη του Παναγιώτη Μουλλά, η βιβλιοθήκη του οποίου είναι ανοικτή σε επισκέψεις φιλαναγνωσίας σχολείων

 

Στην ίδια ραδιοφωνική συνομιλία, από κοινού η κ. Κοντογιάννη και η κ. Γαβριηλίδου, μας ενημέρωσαν για τις εκδηλώσεις που θα λάβουν χώρα στο πλαίσιο του εορτασμού για τα 20 χρόνια λειτουργίας του τμήματος.

 

«Φέτος γιορτάζουμε τα είκοσι χρόνια του τμήματος. Στο πλαίσιο αυτών των εκδηλώσεων έχει γίνει η παρουσίαση του Χρηστικού Λεξικού, έχουμε το Διεθνές Συνέδριο που θα γίνει 9-11 Οκτωβρίου και διοργανώνουμε, σε συνεργασία με το ΔΗΠΕΘΕ Κομοτηνής, την παράσταση “Βάκχες”, η οποία θα λάβει χώρα τον Μάιο και θα είναι ανοιχτή στο κοινό. Επίσης, τον Δεκέμβρη του 2015 διοργανώνουμε ένα συνέδριο για τη λογοτεχνική κριτική στη μνήμη του Παναγιώτη Μουλλά, ο οποίος μας άφησε τη βιβλιοθήκη του που βρίσκεται στο τμήμα μας. Θα είναι ένα συνέδριο όπου θα συναντηθούν οι επαγγελματίες κριτικοί της λογοτεχνίας με τους πανεπιστημιακούς κριτικούς της λογοτεχνίας. Η βιβλιοθήκη του Παναγιώτη Μουλλά είναι ανοιχτή στο κοινό και όποιος διευθυντής σχολείου το επιθυμεί μπορεί να επικοινωνήσει μαζί μας να οργανώσουμε την ξενάγηση και μια συνάντηση φιλαναγνωσίας».

 

Συνέντευξη:Τζένη Κατσαρή-Βαφειάδη [email protected]

Νατάσσα Βαφειάδου [email protected]

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.