Συνεντευξη του Καθηγητη Σταθη Πελαγιδη στον ΠτΘ

Ένας από τους πλέον εμβριθείς μελετητές προσφυγικών θεμάτων, ο Καθηγητής του Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας Στάθης Πελαγίδης, ποντιακής καταγωγής, μας μιλά για το πλούσιο συγγραφικό του έργο, για το παρελθόν και το παρόν των Ελλήνων του εξωτερικού και παραθέτει τις σκέψεις του για το μέλλον τους.

ΠτΘ: κ. Πελαγίδη έχετε συγγράψει περίπου είκοσι βιβλία μετά από συστηματική έρευνα. Πώς ξεκινήσατε όλη αυτή την προσπάθεια;

Σ.Π.: Το αρχικό «τσίμπημα» προήλθε από την προσφυγική μου καταγωγή και από τις αφηγήσεις της μάνας μου, -δεν γνώρισα πατέρα-, η οποία ήρθε εδώ στα 18 της χρόνια και η οποία μου διηγιόταν πολλά. Δυστυχώς όμως δεν την αξιοποίησα όσο έπρεπε και τούτο διότι μας απέτρεπαν οι καθηγητές και οι δάσκαλοι να ενδιαφερόμαστε για τον Πόντο και να μιλάμε ποντιακά. Έτσι είχε αμβλυνθεί το ενδιαφέρον μου ωστόσο όμως η μητέρα μου ήταν επικοινωνιακός άνθρωπος και μου μιλούσε συνέχεια. Επομένως το πρώτο «τσίμπημα» του ενδιαφέροντος για τον ελληνισμό της Ανατολής προέρχεται από την προσφυγική μου καταγωγή και ιδιαίτερα από τα βιώματα που έχω αποκτήσει λόγω των αφηγήσεων της πρώτης γενιάς και των άλλων προσφύγων του χωριού.

ΠτΘ: κ. Πελαγίδη, τι αποτελεί για σας η έρευνα;

Σ.Π.: Θα έλεγα ότι είναι το μόνο στοιχείο της ζωής μου. Μέχρι και σήμερα ερευνώ θέματα του ελληνισμού της Ανατολής και προσφυγικά γιατί αποτελούν ανοικτό ορίζοντα, ανοιχτό θέμα, ένα μέγα εθνικό κεφάλαιο, γιατί, όπως λέω συχνά, μπορεί να μην έχουμε όλοι οι Έλληνες καταγωγή από την Ανατολή, υπάρχουν και ντόπιοι, όλοι όμως έχουμε πνευματική καταγωγή από την Ανατολή, διότι δύο είναι τα κυρίαρχα στοιχεία του Ελληνικού πολιτισμού, η αρχαία Ελλάδα και ο χριστιανισμός. Μπορεί η αρχαία Ελλάδα να ξεκίνησε από την Αθήνα, ο Χριστιανισμός όμως ήρθε εξ Ανατολών και πέρασε από τη Μικρά Ασία που είναι η κοιτίδα του Χριστιανισμού. Η Μικρά Ασία είναι γεμάτη χριστιανικά μνημεία, όπως οι επτά ναοί της Αποκάλυψης του Ιωάννη, στη Μικρά Ασία έγιναν όλες οι οικουμενικές σύνοδοι που διαμόρφωσαν το Ορθόδοξο χριστιανικό δόγμα. Ο Χριστιανισμός μπορεί να ξεκίνησε από την Ιερουσαλήμ, αλλά εδραιώθηκε και επεκτάθηκε στην Ευρώπη δια της Μικράς Ασίας. Ο Χριστιανισμός ήρθε στην Ελλάδα από τον Απόστολο Παύλο και ζευγάρωσε με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.

ΠτΘ: Εδώ και χρόνια ερευνάτε σημαντικά αρχεία όπως αυτά της Κοινωνίας των Εθνών, του ΟΗΕ. Επίπονη έρευνα;

Σ.Π.: Πολλά από αυτά τα αρχεία χρειάστηκε να τα επισκεφθώ επιτόπια, για παράδειγμα το Βρετανικό Αρχείο στο Λονδίνο για να μελετήσω το χριστιανικό ζήτημα, γιατί ο χώρος της Ανατολής ενέπιπτε στα ενδιαφέροντα της τότε Μεγάλης Βρετανίας που ήθελε να επεκταθεί προς Ανατολάς και ήταν αυτοκρατορία, οπότε έπρεπε να τα επισκεφθώ για να μελετήσω το κρυπτοχριστιανικό ζήτημα του Πόντου και να βρω από αυτό το αρχείο τους κρυπτοχριστιανικούς οικισμούς που ήταν καταγεγραμμένοι από τον Άγγλο Πρόξενο της Τραπεζούντας Στήβενς. Επίσης για να μελετήσω το μεγάλο προσφυγικό θέμα στην Ελλάδα έπρεπε να βρω τα αρχεία της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων. Ήταν μονόδρομος πλέον το πέρασμα από τη Γενεύη της Ελβετίας, όπου είχε την έδρα της η Κοινωνία των Εθνών, το προηγούμενο σχήμα του σημερινού ΟΗΕ, και η οποία ιδρύθηκε το 1920 με τη Συνθήκη των Σεβρών, ένα κομμάτι που αποτελεί συνέχεια της ίδιας απόφασης των Μεγάλων Δυνάμεων με την οποία διπλασιάζεται η Ελλάδα και γίνεται των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών. Έπρεπε να δω όλες τις εκθέσεις της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων που είχε την άμεση και ουσιαστική ευθύνη, και ευτυχώς που ήταν αυτοί, και μπόρεσε να αποκαταστήσει τους πρόσφυγες, γιατί αν το θέμα ήταν στα χέρια των ελληνικών παραγόντων και υπηρεσιών με τις κόντρες που έχουμε και τις διαφθορές που μας πλήττουν το πρόβλημα του ’23 θα ήταν ανοικτό. Μέσα σε εφτά χρόνια, από το 1923 που ιδρύθηκε αυτή η επιτροπή μέχρι το 1930 που διαλύθηκε, αποκατέστησε 145.000 αγροτικές οικογένειες και 100.000 αστικές. Είναι τεράστιο μέγεθος, είναι το «έπος των προσφύγων» όπως έλεγε ο Μορκεντάου. Στα αρχεία του ΟΗΕ ερευνώ το σημερινό προσφυγικό πρόβλημα και των παλιννοστούντων που έρχονται εδώ αλλά και των αλλογενών προσφύγων.

ΠτΘ: Σας ενδιαφέρουν και οι αλλογενείς πρόσφυγες;

Σ.Π.: Σήμερα έχουμε προσφυγικό πρόβλημα δύο όψεων, από τη μια οι ομογενείς από την Πρώην Σοβιετική Ένωση που έρχονται μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, και από την άλλη τα μεγάλα κύματα που έρχονται με πλοία που ναυαγούν και πνίγονται άνθρωποι κυρίως στο Αιγαίο αλλά και στην Αδριατική, ολόκληρα καραβάνια, την ευθύνη των οποίων έχει η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ. Θέλω να πιστεύω ότι είμαι πανελλαδικά ο μόνος προσφυγολόγος που μελέτησα το πρόβλημα του ’23, γιατί δεν υπάρχει άλλος, και μελετώ και το σημερινό προσφυγικό πρόβλημα αυτών των ανθρώπων που ζητούν πολιτικό άσυλο, που είναι διωγμένοι από τις χώρες τους. Να τονίσω ότι άλλο μετανάστης, άλλο πρόσφυγας γιατί οι δημοσιογράφοι αρκετές φορές τους μπερδεύουν, ο μετανάστης έχει διαβατήριο και έρχεται να βελτιώσει τη ζωή του, έρχεται με τη βούλησή του και είναι επιλογή του πού θα πάει, ο πρόσφυγας έρχεται να σώσει τη ζωή του. Αν το δούμε κάτω από αυτή τη βάση όλοι αυτοί που έρχονται με τα τσακισμένα κυριολεκτικά καράβια και τους εκμεταλλεύονται οι μεταφορείς όλοι είναι αξιολύπητοι και είναι άξιοι της βοήθειας και της συμπάθειάς μας. Επειδή τα στοιχεία που αφορούν στον αριθμό των προσφύγων καθώς και στον τρόπο φιλοξενίας των αλλοδαπών προσφύγων από Ασία και Αφρική τα παίρνω από τα γραφεία του ΟΗΕ στο Ψυχικό στην Αθήνα.

ΠτΘ: Είναι παράδοξο το γεγονός ότι η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων με εκείνες τις δύσκολες συνθήκες κατόρθωσε σε επτά χρόνια να λύσει το θέμα της αποκατάστασής τους και σήμερα είκοσι χρόνια μετά οι νεοπρόσφυγες αντιμετωπίζουν ακόμη προβλήματα…

Σ.Π.: Πολύ ωραία επισήμανση. Αν συγκρίνουμε την Ελλάδα της δεκαετίας του είκοσι, την «ψωροκώσταινα», την διαλυμένη που τότε προσπαθούσε να ορθοποδήσει από τον Μικρασιατικό πόλεμο και ανέλαβε την ευθύνη αποκατάστασης 1,5 εκατομμυρίου προσφύγων ύστερα από την κατάρρευση του μετώπου, ευτυχώς ήταν η Επιτροπή που απετέλεσε τον εγγυητή φορέα για να δοθούν τα προσφυγικά δάνεια από το εξωτερικό μέσω της ΚΤΕ. Πήραμε περίπου 15 εκατομμύρια λίρες Αγγλίας και αντιμετωπίσαμε τη δαπάνη της αποκατάστασης προσφύγων. Ευτυχώς που ήταν άνθρωποι υπεράνω υποψίας ότι θα μπορούσαν να κάνουν καταχρήσεις αν και σε κάποια φάση αυτούς που πρόσφεραν πάρα πολλά, τους παρέπεμψαν στη δικαιοσύνη αλλά αθωώθηκαν. Είναι θέμα ελληνικής νοοτροπίας και είμαστε ευτυχείς που σύμφωνα με το καταστατικό έπρεπε πρόεδρος της Επιτροπής να είναι αμερικανός πολίτης από μια φιλανθρωπική οργάνωση, και έτσι είχαμε τον Μορκεντάου. Βέβαια υπήρχε στην επιτροπή ομάδα ελλήνων αντιπροσώπων αλλά αυτοί είχαν κατώτερη ευθύνη.

ΠτΘ: Πιστεύετε ότι χρειαζόμασταν και σήμερα ένα μέλος φιλανθρωπικής οργάνωσης;

Σ.Π.: Βέβαια έπρεπε για να μας βάλει σε μια σειρά. Είμαστε ευγνώμονες σε αυτή την Επιτροπή γιατί έσωσαν την Ελλάδα σε εκείνη την καταιγίδα. Τώρα βλέπετε τι γίνεται. Στο θέμα της εγκληματικότητας η ελληνική αστυνομία αποδείχθηκε ανεπαρκέστατη για να μην πω ανύπαρκτη και κάλεσαν την αστυνομία της Αγγλίας για να βοηθήσει.

ΠτΘ: Για να επιστρέψουμε στην έρευνα υπάρχει ακόμη υλικό που χρήζει επεξεργασίας;

Σ.Π.: Για το προσφυγικό πρόβλημα, αν θέλει να πάρει κάποιος εικόνα στην Ελλάδα, είναι το βιβλίο μου «Προσφυγική Ελλάδα 1913-1930», είναι πρωτογενής η έρευνα και για πρώτη φορά μετά από εβδομήντα χρόνια μελετάται ένα τεράστιο εθνικό κεφάλαιο, όπου με βάση τις εκθέσεις της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων, θα το χαρακτήριζα «έπος της προσφυγιάς για όλη την Ελλάδα, έχει ειδικό κεφάλαιο για το προσφυγικό πρόβλημα, για τη δική σας περιοχή, τη Δυτική Θράκη, γιατί εδώ οι Μουσουλμάνοι εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή και άρα οι πρόσφυγες που ήρθαν εδώ, περίπου 80.000 άτομα, εγκαταστάθηκαν σε απαλλοτριωμένες εκτάσεις. Είχε ιδιάζουσα δυσκολία η εγκατάσταση των προσφύγων εδώ. Από εκεί και πέρα, από το πλαίσιο της εγκατάστασης που δίνει σε κάθε οικισμό και σε κάθε περιοχή λειτούργησαν κάποιοι τοπικοί κανόνες προόδου. Αν θέλουμε να δούμε πώς προχώρησαν από εκεί και πέρα με τις κοινότητες και τα σχολεία που ίδρυσαν, με τις εκκλησίες, με τους συλλόγους, το θέμα είναι ανοικτό και για αυτό έχουμε τα νέα παιδιά στο πανεπιστήμιο όπου το 90% των θεμάτων είναι, ή από τον ελληνισμό της Ανατολής, ή για ένα οικισμό της περιοχής εκείνης ή για ένα μεγάλο εκπαιδευτικό ίδρυμα, όπως το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας, για το οποίο δεν έχει γραφτεί για τίποτα ή το προσφυγικό πρόβλημα στην τάδε περιοχή. Όλο αυτό το θέμα παραμένει παρθένο και ανοικτό για τα νέα παιδιά αλλά αρχικό βοήθημα για την εργασία τους αποτελεί αυτό το βιβλίο.

Το προσφυγικό δεν λύθηκε μέχρι το 1930. Απλά έδωσαν στους πρόσφυγες ένα σπίτι και ένα κλήρο και έτσι ξεκινά μια πνευματική ζωή, ένας κοινοτικός βίος από εκεί και πέρα μέχρι και το τέλος του αιώνα που θέλει να μελετηθεί.

ΠτΘ: κ. Πελαγίδη πότε ξεκινήσατε την έρευνα;

Σ.Π.: Ξεκίνησα από τη δεκαετία του εβδομήντα σε μια μετεκπαίδευση που έκανα στην Αθήνα. Ήμουν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και τότε φοίτησα για δύο χρόνια στο Διδασκαλείο της Μέσης Εκπαίδευσης, όπου πραγματικά θέλω να πιστεύω ότι πέρασα από το σκοτάδι στο φως για να κάνω σωστά τα μαθήματά μου. Τα προηγούμενα χρόνια τα σβήνω, όμως μου έδωσαν μια εμπειρία για να μεταβώ στο σωστό. Τότε στην Αθήνα είχα την ευτυχία να επισκεφθώ, παράλληλα με το Διδασκαλείο, τη Γεννάδιο Βιβλιοθήκη, την Εθνική Βιβλιοθήκη, αρχεία, γιατί όλα δυστυχώς τα έχει η Αθήνα και εκεί στην Εθνική Βιβλιοθήκη βρήκα αρχειακές πηγές για την Καστοριά όπου ήμουν καθηγητής. Το πρώτο ξεκίνημα έγινε με την έκδοση ενός μητροπολιτικού κώδικα της Καστοριάς, μετά από την Καστοριά που ήταν η πατρίδα μου πέρασα στην ιστορική μου πατρίδα, τον Πόντο. Θα έλεγα ότι έμεινα σταθερά σε τρεις πόλους. Ο ένας πόλος είναι ο ελληνισμός της Ανατολής, δεύτερος πόλος το προσφυγικό πρόβλημα, δηλαδή ο ελληνισμός της Ανατολής μετατοπισμένος στην Ελλάδα και όχι μόνο το πρόβλημα των Ελλήνων αλλά και των αλλογενών και ο τρίτος πόλος γύρω από τον οποίο εξακτινώνω τις ερευνητικές μου δραστηριότητες είναι ο ελληνισμός της διασποράς, γιατί κατά περιόδους με καλούσαν οι Έλληνες της Αυστραλίας, της Αμερικής, του Καναδά και πήγα αρκετές φορές είτε από την Ομογένεια είτε από πανεπιστήμια. Έτσι εξέδωσα πριν δύο χρόνια σχετικό βιβλίο.

ΠτΘ: Λέγεται ότι ο ελληνισμός της διασποράς είναι οργανωμένος. Ποια είναι η εικόνα που έχετε εσείς;

Σ.Π.: Τον χαρακτηρίζω «ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος». Είναι ένα θαύμα, είναι οργανωμένος σε κοινότητες, σε συλλόγους με τις εκκλησίες, έχει δηλαδή τις δικές του εστίες δράσης που ξεκινούν από την εκκλησία, το σχολείο, τους συλλόγους μέσω των οποίων κρατά τον πολιτισμό, την παιδεία του, οργανώνει τις εθνικές του δραστηριότητες. Περίπου 4.000 συλλόγους έχουμε στο εξωτερικό, έχουμε εφτά εκατομμύρια ανθρώπους που θα μπορούσαν να έχουν τα επαγγέλματά τους και να δραστηριοποιούνται. Θα μπορούσε όμως να μην έχουμε εκεί ελληνισμό. Ελληνισμό έχουμε όταν υπάρχει ένας σύλλογος, έστω και με δεκαπέντε άτομα, γιατί σε κάθε σύλλογο οι ενεργοί συμμετέχοντες δεν είναι πολλοί, στην εθνική γιορτή θα ακουσθεί ο εθνικός ύμνος, θα παιχτεί ένα έργο, θα γίνει παρέλαση. Όλα αυτά είναι ελληνισμός. Όλα αυτά κυρίως γίνονται με κέντρο την εκκλησία από τους βασικούς διοργανωτές την κοινότητα ή τους συλλόγους. Το βιβλίο μου ονομάζεται «Ο ελληνισμός του εξωτερικού», γιατί δεν έχουμε Έλληνες στο εξωτερικό, έχουμε κινητικότητα περί τον ελληνισμό με βάση τις 4.000 οργανώσεις που έχουμε εκεί.

ΠτΘ: Ο αριθμός που αναφέρατε είναι σχεδόν μια άλλη Ελλάδα…

Σ.Π.: Το σύνολο των φανερά δηλωμένων Ελλήνων στα κατά τόπους προξενεία είναι εφτά εκατομμύρια και εάν βάλουμε και τους κρυφούς είναι πάνω από είκοσι.

Κρυφοί είναι οι κρυπτοχριστιανοί του Πόντου που υπάρχουν εκεί στην Ανατολή, εδώ ήρθαν όσοι τόλμησαν να φανερωθούν και με την ανταλλαγή βάσει της οποίας η θρησκεία είναι το παν προτίμησαν να έρθουν. Όσοι δεν φανερώθηκαν έμειναν εκεί. Επίσης είναι κρυφοί Έλληνες στα Βαλκάνια. Στα Σκόπια και στη Βουλγαρία με τη Συνθήκη του Νειγύ δεν ήρθαν όλοι, όσοι δεν τόλμησαν να έρθουν έμειναν εκεί. Οι Γραικάνοι της Ιταλίας, ένα μεγάλο μέγεθος, επισήμως είναι Ιταλοί πολίτες. Πιστεύω ότι αν μετρήσουμε και τους κρυφούς Έλληνες πιστεύω ότι είμαστε πάνω από 20 εκατομμύρια.

ΠτΘ: κ. Πελαγίδη σας ευχαριστούμε πολύ.

Σ.Π.: Σας ευχαριστώ και εγώ για τη φιλοξενία εδώ στον Παρατηρητή. Από ένα φύλλο που είδα εχθές το βράδυ διαπίστωσα πραγματικά μια εμβέλεια κοινωνική, πνευματική, ειδησεογραφική, εκτεταμένη και πολύ καλά οργανωμένη, που κάνει σωστές τοποθετήσεις και τομές στα δρώμενα της περιοχής και πρέπει να έχει αγαπηθεί ο Παρατηρητής αλλά και οι άνθρωποί του.

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.