Η εγκαταλειψη της Ανατολικης Θρακης τον Οκτωβριο του 1922

Λίγο γνωστά είναι τα δραματικά γεγονότα του 1922 και κυριολεκτικά άγνωστα παραμένουν τα γεγονότα τα σχετικά με την εγκατάλειψη και εκκένωση της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922. Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης, –της κύριας εστίας του Θρακικού Ελληνισμού, που βρισκόταν υπό ελληνική διοίκηση από τον Ιούλιο του 1920 και είχε ενσωματωθεί στο Ελληνικό Κράτος τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών–, θεωρείται σήμερα ότι συμπίπτει με τη Μικρασιατική Καταστροφή˙ στην πραγματικότητα όμως είναι αποτέλεσμα και επακόλουθό της. Ίσως είναι καιρός να μιλήσουμε και για τη Θρακική Καταστροφή η οποία παραμένει άγνωστη, ανεξήγητη και κυριολεκτικά αδικαιολόγητη.

Τη διάσπαση του μετώπου της Μικράς Ασίας στις 14 Αυγούστου 1922 και τις ήττες της Στρατιάς της Μικράς Ασίας στις μάχες του Αφιόν, του Χαμούρκιοϊ και του Αλή Βεράν, ακολούθησε η διάλυση του Ελληνικού Στρατού και η άτακτη εκκένωση της Μικράς Ασίας με τη φυγή, τη σφαγή και την αιχμαλωσία των χριστιανικών πληθυσμών.

Οι ίδιοι οι Έλληνες ευθύνονται για τη διάλυση και την καταστροφή του Ελληνικού Στρατού. Πρώτα, με τα τεράστια σφάλματα της πολιτικής και της στρατιωτικής τους ηγεσίας και κατόπιν με την εκδήλωση στο μέτωπο και στις κρισιμότερες στιγμές του αγώνα, όλων των αρνητικών χαρακτηριστικών του ελληνικού χαρακτήρα.

Από τους ενθουσιασμούς, την επιθετική ορμή και την αυτοπεποίθηση της νικηφόρας στρατιάς του 1919–1921, βρισκόμαστε στην κατάπτωση της διαγωγής και του φρονήματος των πολεμιστών, που εγκαταλείπουν τον Αύγουστο του 1922 τον αγώνα. Όσοι γενναίοι κρατούν με υψηλό φρόνημα τις θέσεις τους, γνωρίζουν το μάταιο του αγώνα τους και τέλος αυτοκτονούν η αιχμαλωτίζονται˙ όπως αυτοί οι οποίοι κράτησαν το πεδίο της μάχης του Αλή Βεράν. Αυτά και πολλά άλλα κάνουν αδύνατη τη συγκράτηση της κατάστασης από όσους προσπάθησαν. Οι νικηφόρες μάχες των υποχωρούντων συντεταγμένων τμημάτων δείχνουν το πόσο άδικες είναι η ήττα και η καταστροφή.

Ο Ελληνισμός έδωσε τον Αύγουστο του 1922 κρίσιμες μάχες στην Φρυγία, μάχες που έκριναν την πορεία του για τους ερχόμενους αιώνες. Οι αγώνες αυτοί έγιναν στην πραγματικότητα χωρίς στρατιωτική ηγεσία. Αλλά το ίδιο ανύπαρκτη ήταν και η πολιτική ηγεσία όλου του Ελληνισμού κατά τις κρίσιμες εκείνες ώρες. Τα διαχρονικά αρνητικά χαρακτηριστικά των Ελλήνων, η τάση προς τη διχόνοια, ο ατομισμός που μεταλάσσεται σε αλαζονεία και εγωπάθεια, η ασυμφωνία, η έλλειψη συστηματικής προσέγγισης, η έλλειψη ψυχραιμίας και υπομονής, είχαν δημιουργήσει μία κατάσταση μέγιστης κρίσης, ώστε να είναι αδύνατος οποιοσδήποτε πολιτικός χειρισμός, αλλά και οποιαδήποτε στρατηγική κίνηση. Τα υπολείμματα της Στρατιάς της Μικράς Ασίας κατευθύνονται προς την Αθήνα, αντί να πλεύσουν αμέσως προς τη Θράκη και την Κωνσταντινούπολη και οι στρατιώτες φροντίζουν να καταφύγουν στα χωριά τους και τα σπίτια τους με τη βοήθεια της κυβέρνησης, που τρέμει το ενδεχόμενο στρατιωτικού κινήματος.

Η αποσύνθεση του ελληνικού στρατού και η απώλεια του πολεμικού υλικού του οδήγησαν στο ασύλληπτο μέγεθος της Μικρασιατικής Καταστροφής και την εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης, αφού η Ελλάδα βρέθηκε ξαφνικά χωρίς αξιόμαχο στρατό, χωρίς συμμάχους και απομονώθηκε ολοκληρωτικά. Η Μικρά Ασία, η Κωνσταντινούπολη, ο Πόντος και η Ανατολική Θράκη, χάθηκαν για τον Ελληνισμό.

Ωστόσο, παρ όλο που η ήττα του ελληνικού στρατού δεν ήταν συντριπτική και υπήρχαν περιθώρια γρήγορης ανασύνταξης και ανασυγκρότησής του, —όπως φαίνεται να αποδείχθηκε το 1923—, το ηθικό του και το ηθικό της ηγεσίας του, αλλά και ο πανικός των πληθυσμών, φαινόταν τότε να αποκλείουν κάτι τέτοιο.

Η Μεγάλη Βρετανία,– άτυπη σύμμαχος των Ελλήνων –που βασιζόταν στην ασπίδα του Ελληνικού Στρατού για την κάλυψη των Στενών, της Κωνσταντινούπολης και της ουδέτερης ζώνης που κατείχε στη Μικρά Ασία, φάνηκε αμέσως μετά την εκκένωση της Μικράς Ασίας από τούς Έλληνες, να επιδιώκει σαφώς, στην αρχή, την ανασυγκρότηση του Ελληνικού Στρατού. Οι Άγγλοι δεν ήθελαν να συρθούν σε πολεμική σύγκρουση με την Τουρκία και προτιμούσαν την παρουσία των Ελλήνων στη Θράκη, από την περικύκλωση των κατεχομένων εδαφών και των Στενών από τούς Τούρκους. Είναι γεγονός ότι η κυβέρνηση του Λόυδ Τζωρτζ ετοιμάζονταν για πολεμική σύγκρουση με την κεμαλική Τουρκία. Αντίθετα οι Γάλλοι, σε ανοικτή ρήξη προς τούς Άγγλους, είχαν εκχωρήσει την Ανατολική Θράκη στους Τούρκους, ακόμη και πολύ πριν τον Αύγουστο του 1922.

Στις αρχές του Σεπτεμβρίου του 1922 και ενώ οι Τούρκοι συγκέντρωναν τον νικηφόρο στρατό τους στην απέναντι πλευρά των κατεχόμενων από την Αντάντ ζωνών της Νικομήδειας και των Στενών, εκδηλώθηκε κρίση στις αγγλογαλλικές σχέσεις. Η Γαλλία διαχώρισε τη θέση της και υποστήριξε την απαίτηση των Τούρκων για προσάρτηση στην Τουρκία της Ανατολικής Θράκης και των Στενών, που οι Τούρκοι θα ουδετεροποιούσαν.

Τότε, η διάσταση στις γνώμες των Βρετανών ιθυνόντων και απροθυμία της αγγλικής κοινής γνώμης και των αποικιών για πολεμική εμπλοκή με τούς Τούρκους, οδήγησαν, μαζί με την αφόρητη πίεση της Γαλλίας, στην απόφαση των Συμμάχων να εκκενωθεί από τούς Έλληνες η Ανατολική Θράκη. Στις πιέσεις αυτές πρωτεργάτης ήταν ο Γάλλος πρωθυπουργός Πουανκαρέ. Η θετική διάθεση ορισμένων Άγγλων προς τούς Έλληνες, όπως αυτή του Λόυδ Τζωρτζ και του λόρδου Κώρζον, δεν ενισχύθηκε από τη μαχητικότητα, την τόλμη και την αποφασιστικότητα των Ελλήνων που, δυστυχώς, δεν υπήρξαν.

Δεν είναι απόλυτα σαφές το τι εξυπηρετούσε η απόφαση των Συμμάχων για την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τους Έλληνες, αφού εξέθετε την ουδέτερη ζώνη και την Κωνσταντινούπολη που κατείχαν οι Σύμμαχοι, στο έλεος των Τούρκων. Η εξήγηση ίσως είναι, το ότι είχαν ήδη βεβαιωθεί για τα κέρδη τους˙ η Μεγάλη Βρετανία στη Μεσοποταμία, το Κουρδιστάν και τα πετρέλαια της Μοσούλης, η Γαλλία στη Συρία και τον Λίβανο και η Ιταλία για την καταστροφή της Ελλάδας. Η Ελλάδα δεν τούς είχε πείσει ότι μπορούσε να είναι αξιόπιστος θεματοφύλακας του Ανατολικού Ζητήματος, όπως είχαν σχεδιάσει ο Βενιζέλος και ο Λόυδ Τζωρτζ.

Η απόφαση για την εκκένωση της Θράκης επικυρώθηκε από τους Συμμάχους στις 9.9.1922 μετά από θυελλώδεις συσκέψεις τριών ημερών στο Παρίσι, μεταξύ του Γάλλου πρωθυπουργού Πουανκαρέ και του Άγγλου υπουργού εξωτερικών Λόρδου Κώρζον. Οι παρακλήσεις του Βενιζέλου αντιμετωπίστηκαν την επαύριο παγερά από τον Πουανκαρέ.

Στο εύλογο ερώτημα του Άγγλου Υπουργού Εξωτερικών Λόρδου Κώρζον: “Ποιος θα υποχρεώσει τούς Έλληνες να εγκαταλείψουν την Ανατολική Θράκη;”, απάντησαν οι ίδιοι οι Έλληνες. Η Ανατολική Θράκη εγκαταλείφθηκε εθελόδουλα, ώστε να μην βρεθεί η Μεγάλη Βρετανία στη δυσάρεστη θέση να συγκρουσθεί με την Τουρκία.

Παραμένει το γεγονός ότι ο τουρκικός στρατός δεν ήταν σε θέση να διαπλεύσει την Προποντίδα και να επιτύχει την κατάληψη της Ανατολικής Θράκης. Οι Τούρκοι δεν διέθεταν ναυτική δύναμη και η δύναμη πυρός των ελληνικών θωρηκτών ήταν σημαντική με τα δεδομένα της εποχής εκείνης. Υπήρχε επίσης και μία στρατηγική συνιστώσα στο να αρνηθούν οι Έλληνες να εκκενώσουν την Ανατολική Θράκη. Μία τέτοια κατάσταση έφερνε αμέσως σε ευθεία αντιπαράθεση τους Συμμάχους με την Τουρκία και το λιγότερο που θα κέρδιζαν οι Έλληνες ήταν πολύτιμος χρόνος. Η διάβαση των Τούρκων από τον Βόσπορο ή τον Ελλήσποντο, που κατείχαν με ασθενείς δυνάμεις οι Άγγλοι, σήμαινε Αγγλο-Τουρκική σύγκρουση, κάτι που εξυπηρετούσε τα στρατηγικά συμφέροντα της Ελλάδας. Βρισκόταν δηλαδή η νικημένη Ελλάδα σε θέση που της έδινε τη δυνατότητα να δημιουργήσει μία αγγλική ασπίδα και να αποφύγει νέα σύγκρουση με τους Τούρκους. Λίγο μετά, και κάτω από ειρωνική μοίρα, ο νικηφόρος τουρκικός στρατός βρέθηκε σε κατάσταση προϊούσας κατάπτωσης. Σίγουροι, αλλά κατάκοποι μετά τις νίκες τους και χωρίς αληθινό ενδιαφέρον για την ευρωπαϊκή ακτή, οι ανατολίτες άρχισαν να λιποτακτούν, ενώ προβλήματα αναφάνηκαν στα ανατολικά σύνορα της Τουρκίας. Άλλωστε, ο επερχόμενος χειμώνας θα έκανε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Θράκη αδύνατες και θα έδινε χρόνο στον καταπτοημένο Ελληνικό Στρατό για ανασυγκρότηση, –όπως τελικά φαίνεται ότι έγινε.

Η στάση της Ελλάδας τον Σεπτέμβριο του 1922 φαίνεται σήμερα σαν αποτέλεσμα κόπωσης, ήττας και μοιρολατρίας.

Στη συνομιλία του με τον Κώρζον στις 19.9.1922 ο Ελευθέριος Βενιζέλος αρνήθηκε τη δυνατότητα αποχώρησης του Ελληνικού Στρατού από την Ανατολική Θράκη πριν από τη Διάσκεψη της Ειρήνης, αφού σε τέτοια περίπτωση δεν θα υπήρχε τίποτε προς διαπραγμάτευση. Κατά τον Κώρζον, η νύξη της εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης, έκανε τον Βενιζέλο ανίσχυρο να διατηρήσει τη συνηθισμένη του ψυχραιμία. Ωστόσο, μετά δύο μόνο μέρες, ο Βενιζέλος ανακοίνωσε στον Κώρζον ότι συνέστησε στην Ελληνική Κυβέρνηση να δεχθεί αμέσως την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης. Δεν είναι γνωστό το τι μεσολάβησε.

Στη διάσκεψη των Μουδανιών, που οργανώθηκε από τούς Συμμάχους για τη σύναψη της ανακωχής, (20 έως 28.9.22), η Ελλάδα έπαιξε τον ρόλο βωβού παρατηρητή στον οποίο ανακοινώθηκαν οι εις βάρος του όροι, ωσάν οι Σύμμαχοι να ήσαν πραγματικά οι εμπόλεμοι με την Τουρκία. Ο σκοπός της διάσκεψης ανακωχής των Μουδανιών ήταν: οι Έλληνες θα έπρεπε να αποσυρθούν από την Ανατολική Θράκη. Το αντάλλαγμα εκ μέρους των Τούρκων ήταν ο σεβασμός της ουδέτερης συμμαχικής ζώνης και των Στενών μέχρι την τελική Διάσκεψη Ειρήνης μεταξύ των Συμμάχων και των Τούρκων. Οι Έλληνες εκλήθησαν στα Μουδανιά για να αποδεχθούν τα σε βάρος τους τετελεσμένα γεγονότα. Έγινε δηλαδή εκεί, μία διευθέτηση των συμμαχικών σχέσεων με την Τουρκία, με έξοδα της Ελλάδας.

Η διάσκεψη άρχισε χωρίς τους Έλληνες, που δεν είχαν ακόμη φθάσει, με κύρια συζήτηση τη γραμμή που θα αποσύρονταν οι Έλληνες. Κατά την αφήγηση του Ισμέτ Ινονού στον Σπύρο Μαρκεζίνη το 1972, δέχθηκαν όλοι την προτροπή του: ” Ας φθάσουμε σε ένα αποτέλεσμα και οι Έλληνες θα υποχρεωθούν να το δεχθούν”. Οι Έλληνες, απλώς προσήλθαν την επαύριο για να τους ζητηθεί να προσυπογράψουν ό,τι οι άλλοι αποφάσισαν εις βάρος τους. Άλλη θλιβερή διαπίστωση είναι ότι οι Γάλλοι και οι Ιταλοί φέρονταν ως σύμμαχοι της Τουρκίας, με μόνον τους απαυδημένους Άγγλους να διαπραγματεύονται, παρεμπιπτόντως τα συμφέροντα της Ελλάδας. Ο Γάλλος στρατηγός Σαρπύ δέχθηκε όλα τα αιτήματα των Τούρκων. Ακολούθησαν οι Ιταλοί και μετά οι διστακτικοί Άγγλοι. ” Η Θράκη μας παραδόθηκε χωρίς να ριφθεί ούτε ένας πυροβολισμός”, δήλωσε μετά από πενήντα χρόνια ο Ισμέτ Ινονού.

Στις 25.9.1922 ο Βενιζέλος τηλεγράφησε από το Παρίσι : “Ανατολική Θράκη απωλέσθη ατυχώς δι Ελλάδα”, και : “ανάγκη Θράκες να εγκαταλείψωσι την γην, ην από τόσων αιώνων κατοικούσιν, αυτοί και πρόγονοί των”. Ήταν ακόμη μία από τις εθνικές εκκαθαρίσεις του 20ού αιώνα, παρ όλο που το πρωτόκολλο της Ανακωχής των Μουδανιών αφορούσε μόνο την εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον Ελληνικό Στρατό και όχι από τον ελληνικό πληθυσμό. Ήταν μία απόφαση ερήμην της καταπτοημένης ελληνικής κυβέρνησης, του κουρασμένου ελληνικού λαού και του εξαντλημένου στρατού.

Η απόφαση της εγκατάλειψης της Ανατολικής Θράκης χωρίς αντίσταση, ο πανικός και η αδυναμία της απ ευθείας συνεννόησης με τούς νικητές κεμαλικούς δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο από την κόπωση και το βάρος της ήττας που συνείχε τούς Έλληνες τις μέρες εκείνες. Σε ανάλογες συνθήκες, το 1919, οι Τούρκοι διέθεταν και ψυχραιμία μαζί με υπομονή και επιμονή, ώστε να αντιδράσουν νηφάλια και τελικώς να νικήσουν. Η ελληνική νευρικότητα και απογοήτευση είναι ίσως γνώρισμα του χαρακτήρα μας, αλλά και ό,τι οι αλλεπάλληλες καταστροφές και συμφορές άφησαν στο συλλογικό ελληνικό υποσυνείδητο.

Με τη διάλυση του στρατού και την αποχώρηση από τη Μικρά Ασία, η αποθάρρυνση του πληθυσμού της Θράκης ήταν καθολική. Η κατάσταση φαίνεται σε όλους να είναι απογοητευτική. Σε όλη τη Θράκη ο κόσμος απογοητευμένος ετοιμαζόταν για αναχώρηση σε κατάσταση πανικού. Επικράτησε ένα πνεύμα φόβου και παραίτησης.

Στις 30.9.22 ο στρατηγός Κ. Νίδερ εξέδωσε διαταγή για την αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού δυτικά του Έβρου.

Η αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού από την Ανατολική Θράκη άρχισε στις 2.10.22 και ολοκληρώθηκε την 18.10.22. Ταυτόχρονα έφυγε και ο πληθυσμός. Η εκκένωση της Ανατολικής Θράκης έγινε μέσα σε ένα κλίμα απελπισίας και συχνά αδικαιολόγητου πανικού. Ο ουρανός ήταν συνεχώς σκεπασμένος με μαύρα χαμηλά σύννεφα, ενώ έπεφτε πάντα βροχή που τη διέκοπτε συχνά χαλάζι.

Η εκκένωση της Ανατολικής Θράκης σήμαινε τη μετακίνηση των 260.000 Θρακών προσφύγων με την οικοσκευή τους και μέρος της σοδειάς τους, όπως και την αποχώρηση δεκάδων χιλιάδων προσφύγων από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι τον προηγούμενο μήνα, με την κατάρρευση του μετώπου της Μικράς Ασίας, είχαν καταφύγει στη Θράκη. Μετακινήθηκαν επίσης Αρμένιοι, Κιρκάσιοι και Τούρκοι αντικεμαλικοί των οποίων ο αριθμός δεν είναι γνωστός. Τη μετακίνηση συμπλήρωσε η αποχώρηση 70.000 περίπου στρατιωτών της Στρατιάς Θράκης, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν δυτικά του Έβρου. Μαζί και τελευταίοι αποχώρησαν οι Έλληνες δημόσιοι υπάλληλοι και η ελληνική χωροφυλακή. Κατά τις είκοσι ημέρες της εκκένωσης της Θράκης δηλαδή, μετακινήθηκαν προς δυτικά πάνω από 400.000 άτομα. Οι μετακινήσεις έγιναν με τραίνα, με πλοία και οδικώς με κάρα, τα οποία ήταν τότε διαθέσιμα στη Θράκη.

Στις 20.10.1922 όλος ο ελληνικός και αρμενικός πληθυσμός είχαν εγκαταλείψει την Ανατολική Θράκη. Μόνο στη Θρακική Χερσόνησο (της Καλλίπολης) παρέμεινε ο πληθυσμός, ο οποίος όμως αναχώρησε μέχρι τις 11.11.1922. Οι ελληνικές πολιτικές αρχές ανεχώρησαν στο τέλος του Οκτωβρίου από ολόκληρη την Ανατολική Θράκη.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.