Μουσειο Καλαθοπλεκτικης Ρωμα

Εδώ και αιώνες η καλαθοπλεκτική στάθηκε για τους Ρωμά της ευρύτερης περιοχής της Θράκης κύριο επάγγελμα. Σήμερα αυτό το επάγγελμα έπαψε πλέον να ελκύει τους νέους διότι εμφανίστηκαν στην αγορά νέα προϊόντα κατασκευασμένα από άλλα μοντέρνα υλικά που αντικατέστησαν τα παράγωγα της καλαθοποιίας. Ευτύχημα λοιπόν αποτελεί η δημιουργία εδώ και δέκα περίπου χρόνια του Μουσείου Καλαθοπλεκτικής Ρωμά από τη Θρακική Εταιρεία. Το Μουσείο σήμερα φιλοξενείται σε ένα ιδιόκτητο χώρο στο Θρυλόριο Ροδόπης και αποτελεί ένα μουσειακό χώρο που εκτίθενται και φυλάγονται πολλά είδη της καλαθοποιίας και πλούσιο φωτογραφικό υλικό που μπορούν όσοι επιθυμούν να επισκέπτονται. Πρόκειται όπως λέει ο υπεύθυνος του Μουσείου κ. Αντώνης Λιάπης μιλώντας στον ΠτΘ για ένα τεχνολογικό εθνολογικό μουσείο μοναδικό στην Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη για την καλαθοπλεκτική των Ρωμά, στόχος του οποίου είναι η διατήρηση και ανάδειξη της ξεχασμένης και καταφρονεμένης αυτής παράδοσης, αλλά και η βελτίωση της αυτοεικόνας των Ρωμά.

Μουσείο Καλαθοπλεκτικής Ρωμά

«Τα εγκαίνια στον αρχικό χώρο του Μουσείου έγιναν το Φεβρουάριο του 1995 και είναι καρπός προσπάθειας που διήρκεσε περίπου δέκα χρόνια. Ξεκίνησε από τα μέσα της δεκαετίας του ‘80 για να ολοκληρωθεί στα μέσα της δεκαετίας του ’90, αλλά η προσπάθεια συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Θεματικά καλύπτει τη μείζονα Θράκη δηλαδή, την Ελληνική, τη Βουλγαρική και την Τουρκική.. Τα καλάθια είναι αντιπροσωπευτικά τεχνοτροπιών, υλικών κατασκευής, και χρήσεων. Πρόκειται για τεχνολογικό- θεματικό μουσείο το μοναδικό στην Ελλάδα. Μικρές συλλογές καλαθιών υπάρχουν διάσπαρτες σε λαογραφικά μουσεία, αλλά εξειδικευμένο δεν υπάρχει. Είναι κάτι σπάνιο για τα ευρωπαϊκά δεδομένα και πολύ περισσότερο για τους τσιγγάνους. Έχουμε αναπτύξει δεσμούς και διαύλους επικοινωνίας με πολιτιστικά κέντρα των Ρωμά στην Ευρώπη, όπως στη Βουδαπέστη, στη Γαλλία στην Αγγλία και σε άλλες χώρες, όπου λειτουργούν ανάλογα ιδρύματα. Νομίζω ότι αποτελεί σημείο αναφοράς και για αυτούς. Όταν αναφέρονται στα ιδρύματα των Ρωμά στην Ευρώπη αναφέρονται και στο δικό μας μουσείο και αυτό είναι ιδιαίτερα τιμητικό».

Σκοπός του Μουσείου

«Σκοπός του Μουσείου είναι να διατηρήσει ένα κομμάτι της ξεχασμένης και καταφρονεμένης παράδοσης, να την αναδείξει και να συμβάλει στη βελτίωση της αυτοεικόνας των Ρωμά. Ακόμα και σήμερα στη Θράκη πολλοί από αυτούς ντρέπονται και αρνούνται να δεχθούν αυτό που πραγματικά είναι. Είναι δικαίωμα κάθε ανθρώπου να αυτοπροσδιορίζεται, όμως το δικαίωμά του αυτό πρέπει να ασκείται σε συνθήκες ελευθερίας. Πιστεύουμε ότι ψυχολογικά δεν υπάρχουν εκείνες οι συνθήκες που να επιτρέπουν στους ανθρώπους να αυτοπροσδιορίζονται ελεύθερα. Το μουσείο διαπιστώσαμε ότι συνέβαλε πάρα πολύ στην αυτοεκτίμησή τους, στην αυτοεικόνα τους, αλλά επίσης στη βελτίωση της εικόνας και στην άρση των στερεοτύπων που είχε η υπόλοιπη κοινωνία για αυτούς. Το Μουσείο, πέρα από το επιστημονικό, έχει πρωτίστως ένα βαθύτατα ανθρωπιστικό χαρακτήρα, και αυτό μας ενδιαφέρει πάρα πολύ.

Η καλαθοπλεκτική σήμερα

«Σε ελάχιστα πλέον μέρη υπάρχουν καλαθοπλέκτες. Στη Θράκη τα πιο αναπτυγμένα κέντρα είναι στην Αλεξανδρούπολη και στο Δροσερό της Ξάνθης. Η τέχνη αυτή δεν μπορεί να συντηρήσει οικογένεια, γιατί πρόκειται για εποχικό επάγγελμα. Το μεγαλύτερο όμως πλήγμα το δέχτηκε μετά τη δεκαετία του 60 και σε δύο φάσεις. Το πρώτο στη δεκαετία του ‘60 όταν άρχισε να διαδίδεται το πλαστικό. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας χτύπησε την καλαθοπλεκτική, όπως και η αλλαγή των κοινωνικών οικονομικών συνθηκών, που δημιούργησε τρομερές κοινωνικές αναδιατάξεις στην αγροτική οικονομία. Τέλος στα μέσα της δεκαετίας του ‘90 η εμφάνιση των πάμφθηνων κινέζικων καλαθιών έδωσε το οριστικό χτύπημα. Η εκβιομηχάνιση της περιοχής έπαιξε επίσης αρνητικό ρόλο. Υλικά υπάρχουν στη φύση αλλά είναι πολύ περιορισμένα και δεν είναι εύκολο πλέον να τα βρει κανείς τις περιόδους που θέλει και στις ποσότητες που θα χρειασθεί Και ας μη ξεχνάμε ότι το καλάθι είναι ένα οικολογικό προϊόν και αγοράζοντας ένα καλάθι από τους Ρωμά ουσιαστικά στηρίζουμε μία παραδοσιακή τέχνη.».

Το μέλλον της καλαθοπλεκτικής

«Δυστυχώς αν δεν υπάρξει παρέμβαση οργανωμένη από έναν κρατικό φορέα νομίζω ότι η καλαθοπλεκτική θα φθίνει συνεχώς και θα εξαφανισθεί. Οι κρατικοί φορείς αδρανούν. Το μουσείο δημιουργήθηκε χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία, δεν υπήρξε ποτέ κρατική αρωγή κι αν υπήρξε ήταν μηδαμινή. Εξαίρεση ο δήμαρχος Κομοτηνής, κ. Βαβατσικλής, ο οποίος έδειξε και δείχνει ενδιαφέρον και νομίζω ότι το ενδιαφέρον του θα πάρει πρακτικό χαρακτήρα στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα. Αυτό είναι ενθαρρυντικό για μας»

Τρόποι πλέξης καλαθιών

«Ο τρόπος πλέξης προσδιορίζεται από τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες κάθε περιοχής. Για παράδειγμα στην περιοχή όπου κυριαρχεί το καπνοκάλαθο, το οποίο είναι προορισμένο για μεγάλο βάρος, η πλέξη είναι τριπλή, όπου χρησιμοποιούνται τρία κλαδιά μαζί που περιελίσσονται γύρω από ένα στημόνι για να πλεχθεί το καλάθι. Αντίθετα για καλάθια τα οποία δεν είναι για δύσκολες εργασίες, όπως αυτά των ρούχων, χρησιμοποιείται η μονή πλέξη. Από εκεί και πέρα παίζει ρόλο η χλωρίδα κάθε περιοχής, ο κοινωνικός χαρακτήρας της ομάδας, αν δηλαδή απευθύνεται σε αγρότες ή σε αστούς. Όλα αυτά προσδιορίζουν το ποια πλέξη θα ακολουθηθεί και ποια υλικά θα χρησιμοποιηθούν».

Απήχηση του Μουσείου

«Την απήχηση που έχει μία τέτοια προσπάθεια πρώτα στους ίδιους τους Ρωμά και έπειτα στην υπόλοιπη κοινωνία και τα μηνύματα που παίρνουμε μέχρι σήμερα είναι ιδιαιτέρως ενθαρρυντικά. Σήμερα αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα της έλλειψης υπαλλήλου, γεγονός που δυσχεραίνει την επαφή με το μουσείο, αλλά όλες οι επισκέψεις μπορούν να γίνουν με προσυνεννόηση. Οι επισκέπτες μας προέρχονται τόσο από την Ελλάδα όσο και από το εξωτερικό, ενώ έχουν γίνει αξιόλογα αφιερώματα σε διεθνή εξειδικευμένα περιοδικά».

Επαφή με τους Ρωμά

«Τη δυσκολία που έχει ένας κοινωνικός ανθρωπολόγος να πλησιάσει το αντικείμενό του και να κάνει την έρευνά του αντιμετωπίζει και ο συλλέκτης του καλαθιού. Πάνω απ’ όλα πρέπει να κερδίσεις την εμπιστοσύνη της ομάδας. Δεν πρόκειται για μία απλή αγοραπωλησία, γιατί δεν είναι τουριστικά καλάθια που τα βρίσκουμε σε καταστήματα. Πρέπει να μπεις μέσα στα σπίτια των ανθρώπων, να οικοδομηθεί μία αμοιβαία εμπιστοσύνη, να κατανοήσουν το σκοπό για τον οποίο δίνουν το καλάθι. Όπως και οι ίδιοι οι Ρωμά αρέσκονται να λένε, ο χαρακτήρας τους έχει τα χαρακτηριστικά της φύσης, δηλαδή οι Ρωμά είναι γλυκείς και ταυτόχρονα σκληροί, άγριοι και μαλακοί. Η αξιοπρέπειά τους είναι συγκινητική, γιατί ενώ μπαίναμε σε οικισμούς υποβαθμισμένους οικονομικά και κοινωνικά, παρά τα στερεότυπα που είχαμε μέσα μας ότι θα επεδίωκαν να εκμεταλλευθούν το πάθος μας και την αγάπη μας για το καλάθι, εν τούτοις είχαμε πολλά περιστατικά, και όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στην Τουρκία και τη Βουλγαρία, που όταν τους εξηγούσαμε το λόγο που θέλαμε το καλάθι, ότι δηλαδή θέλουμε να δημιουργήσουμε ένα μουσείο όπου θα προβάλλεται η τέχνη τους, μάς το έδιναν χωρίς να ζητήσουν κάτι. Ορισμένες φορές μετά από πολύ επιμονή δική μας αφήναμε το αντίτιμο της αγοράς του καλαθιού.

Προσωπική ενασχόληση με Ρωμά

«Ο ρομαντισμός για τους Ρωμά υποχώρησε, όταν αντιμετωπίσαμε τη σκληρή πραγματικότητα και τα προβλήματα αυτών των ανθρώπων, τη «σχιζοφρένεια» που έχουν με τον εαυτό τους, το να ντρέπονται να πουν αυτό που πραγματικά είναι. Είναι μια πολύ οδυνηρή κατάσταση και αν σε άλλες μειονοτικές ομάδες, αυτό που αρέσκονται κάποιοι ακτιβιστές να λένε περί ψυχοφαρμάκων και το ποσοστό αυτών που τα παίρνουν, στους τσιγγάνους αυτό είναι πολλαπλάσιο, γιατί ακριβώς υπάρχει αυτό το επιπλέον χαρακτηριστικό, ότι για τους ανθρώπους αυτούς δεν έχουν δημιουργηθεί οι συνθήκες ελευθερίας, ώστε να εκφραστούν πραγματικά και να νοιώσουν αυτό που είναι. Με κλεμμένες και ψεύτικες ταυτότητες προσπαθούν να επιβιώσουν σε ένα κόσμο εχθρικό και αυτό είναι οδυνηρό και έχουμε ευθύνη όλοι. Όσο και αν παρόμοια θέματα είναι ιδεολογικοποιημένα πίσω από αυτά υπάρχει ένας βαθύτατος ανθρωπισμός που εμείς πιστεύω ότι είμαστε φορείς του και το εκτιμούν αυτοί οι άνθρωποι.

Καταγραφή της γλώσσας

«Στο εξωτερικό έχουν γίνει πολλές προσπάθειες καταγραφής της γλώσσας των Ρωμά. Τελευταία και στην Ελλάδα έγιναν κάποιες καταγραφές. Η δική μας καταγραφή των διαλέκτων που μιλούν οι Ρωμά στη Θράκη έγινε το 1998 με τίτλο το «Γλωσσάρι της Ρωμανί». Είχα την τιμή να είμαι ο συγγραφέας αυτής της προσπάθειας αλλά αυτό το έργο δεν θα μπορούσε να γραφεί αν δεν υπήρχαν δεκάδες Ρωμά κάθε ηλικίας, κυρίως μεγάλης, σε όλη τη Θράκη οι οποίοι πολύ πρόθυμα συνεισέφεραν όλες τις γνώσεις τους για τη συγγραφή του βιβλίου Ο στόχος του δεν ήταν γλωσσολογικός, γιατί δεν γράφτηκε από γλωσσολόγο, έχει όμως τεράστια σχέση με τον πολιτισμό των ανθρώπων αυτών, γιατί κάθε λέξη ή πολλές από τις λέξεις αυτές, είναι αφορμή να παρατεθούν καθημερινές φράσεις των τσιγγάνων, οι οποίες αν απομονωθούν από μόνες τους δίνουν μία πολύ ζωντανή εικόνα της ζωής των ανθρώπων αυτών. Η ανάγκη για τα ξύλα που θα πάρουν το χειμώνα, για το λάδι, το αλεύρι, κάποιες προκαταλήψεις, όλα αυτά που περιγράφουν τη ζωή τους. Ουσιαστικά το γλωσσάρι είναι μία αφορμή, ένα όχημα για να δοθεί ένα ευρύτερο μήνυμα ανθρωπισμού για τους Ρωμά ειδικά της Θράκης αλλά και όλων των χωρών όπου ζουν επί αιώνες».

Α.Π.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.