«Οι Σαρακατσανοι στη Βορεια Ελλαδα»

Ο Μορφωτικός Σύλλογος Σαρακατσάνων Θράκης στα πλαίσια της καθιερωμένης εκδήλωσης βράβευσης των Σαρακατσάνων μαθητών που αρίστευσαν κατά το διδακτικό έτος 2003 – 2004 καθώς και αυτών που επέτυχαν την είσοδο τους στα ΑΕΙ διοργάνωσε διάλεξη του Δημάρχου Κομοτηνής κ. Βαβατσικλή με θέμα «Οι Σαρακατσάνοι στη Βόρεια Ελλάδα» στην αίθουσα του Εργατοϋπαλληλικού Κέντρου Κομοτηνής, το απόγευμα του Σαββάτου. Το βραβείο «Κωνσταντίνος Καραγιάννης» το οποίο φέτος δόθηκε για πρώτη φορά το πήρε ο Δημήτριος Μπίκας που εισήχθη στη Σχολή Ελληνικής Αστυνομίας.

Σύμφωνα με τον Πρόεδρο του Μορφωτικού Συλλόγου Σαρακατσάνων κ. Σερμπέζη βραβεύτηκαν 64 μαθητές γυμνασίου και λυκείου που αρίστευσαν στα σχολεία την περσινή χρονιά και 34 επιτυχόντες Σαρακατσάνους από το νομό μας σε σχολές της Ελλάδας, καθώς και αρκετοι φοιτητές από άλλες περιοχές της Ελλάδας που πέρασαν σε σχολές της Κομοτηνής και «θα έχουμε τη χαρά να τους φιλοξενήσουμε για μια τετραετία».

Φέτος δόθηκε για πρώτη φορά το βραβείο «Κωνσταντίνος Καραγιάννης». «Το προσφέρουν οι γιοι του, ο Δημήτρης και Γιώργος Καραγιάννης προς τιμή του πατέρα τους που είχε διατελέσει και πρόεδρος του Συλλόγου Σαρακατσάνων κατά το παρελθόν». Το συγκεκριμένο βραβείο αξίας 1.500 ευρώ το πήρε ο Μπίκος Δημήτριος, φοιτητής που επέτυχε τη μεγαλύτερη επίδοση στις πανελλήνιες εξετάσεις του 2004, με 18931 μόρια και πέρασε στη Σχολή Αξιωματικών Ελληνικής Αστυνομίας.

Τέλος αισιόδοξος δήλωσε ο κ. Σερμπέζης για τη στέγη του Συλλόγου όπου συνεχίζονται οι εργασίες. «Έχουμε την υπόσχεση από τον δήμο ότι θα έχουν ολοκληρωθεί οι εργασίες μέχρι το καλοκαίρι 2005».

Ακολούθησε η διάλεξη του δημάρχου Κομοτηνής, Αναστασίου Βαβατσικλή με θέμα, «Οι Σαρακατσάνοι στη Βόρειο Ελλάδα» οι οποίοι όπως είπε «έγιναν αντικείμενο ανθρωπολογικής έρευνας και μελέτης… Από τις μελέτες και τις έρευνες προέκυψε ότι η πληθυσμιακή ομάδα των Σαρακατσαναίων ακολούθησε την ίδια εξελικτική πορεία που ακολούθησε από την αρχή της εμφάνισής του ο άνθρωπος, ο «Homo Sapiens» στην Ελλάδα. Έτσι μπορούμε να λέμε ότι οι Σαρακατσαναίοι της Βόρειας Ελλάδας είναι μια από τις αρχαιότερεες πληθυσμιακές ομάδες που ακόμη επιζούν στη γη μας. Και αυτή η ομάδα πληθυσμού είναι η καρδιά της καρδιάς του λαού μας που γεννήθηκε και φύτρωσε σ’ αυτήν τη γη όπως επισημαίνουν σοβαροί ανθρωπολόγοι, επιστήμονες μελετητές και ερευνητές. Και βάζουν ως μια από τις αποδείξεις γι’ αυτό το ότι οι Σαρακατσαναίοι μας ποτέ στο διάβα των αιώνων δεν άλλαξαν γλώσσα. Ούτε Ρωμαϊκά, ούτε Κελτικά, ούτε Αραμαϊκά, ούτε Σλαβικά ή Τουρκικά. Η γλώσσα τους αυτή, τα Ελληνικά, όπως και οι ίδιοι, γεννήθηκε εδώ στον τόπο μας. Στην αρχή, στις περιοχές των Αγράφων και της Πίνδου όπως σημειώνει ενδεικτικά ο Πουλιανός, και στη συνέχεια επεκτάθηκε στις Βορειελλαδικές περιοχές.

Παράλληλα ο Κώστας Τριανταφύλλης, του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μιλώντας για τους Σαρακατσαναίους σημειώνει ότι η σύγκρισή τους με ‘άλλους Ευρωπαϊκούς πληθυσμούς έδειξε ότι οι Σαρακατσάνοι έχουν γονιδιακές συχνότητες παρόμοιες με άλλους Μεσογειακούς και Ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Η γενετική μελέτη των Σαρακατσαναίων έγινε με βάση δείγματα αίματος που πάρθηκαν για δύο συνεχή χρόνια (1990 – 1991) από άτομα μη συγγενικά μεταξύ τους. Η περιοχή δειγματοληψίας περιλάμβανε όλον τον χώρο κατανομής τους στην Ελλάδα (Μακεδονία, Θεσσαλία, Ήπειρο, Θράκη και Στερεά Ελλάδα).

Να σημειωθεί επιπλέον ότι η σπουδαία λαογράφος μας Αγγελική Χατζημιχάλη σε βιβλία της για τους Σαρακατσαναίους τονίζει πως η διάλεκτός τους περιέχει πάμπολλα στοιχεία της Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας και επισημαίνει ότι πρόκειται για έναν πληθυσμό που από κοινωνική οργάνωση δείχνει ορισμένα πρωτότυπα χαρακτηριστικά του Ελληνικού πολιτισμού. Οι Σαρακατσαναίοι, λέει, έζησαν γενετικά απομονωμένοι και αυτόνομοι για πολλούς αιώνες, εξ αιτίας πιθανόν των τόπων διαβίωσής τους καθώς επίσης και του παραδοσιακού τρόπου ζωής τους. Έτσι θα πρέπει να ξεκίνησαν και εξελίχθηκαν τα ιδιότυπα ήθη και έθιμά τους, τα λαϊκά τους δρώμενα.

Και έχει διαπιστωθεί ότι όταν οι Σαρακατσάνοι αποφάσισαν να κατέβουν από τα βουνά, αφήνοντας τη νομαδική ζωή, μεγαλούργησαν σε όλους τους τομείς όπου εκφράζεται η κοινωνική, οικονομική και πνευματική ζωή του τόπου. Παράλληλα, και στην πολιτική και στις επιστήμες».

Στη συνέχεια ο κ. Δήμαρχος αναφέρθηκε στους παραδοσιακούς τρόπους ζωής των Σαρακατσάνων και στην οργάνωση της ζωής τους στο τσελιγκάτο ο οποίος όπως είπε, «ακολουθούσε δικούς του πανάρχαιους και απαράβατους κανόνες που διαμορφώθηκαν κατά τη μακραίωνη διάρκεια της λειτουργίας του, αλλά και στη θέση της γυναίκας Σαρακατσάνας και κυρίως για τη γυναικεία Σαρακατσάνικη φορεσιά κυρίως της Θράκης

Ακολούθως αναφέρθηκε στα εθιμικά στοιχεία της νομαδικής ζωής των Σαρακατσαναίων και ανέλυσε την έννοια και τη μορφή του Τσελιγκάτου.

« Επειδή πάντοτε τα μέρη όπου περνούσαν τη ζωή τους οι Σαρακατσαναίοι ήταν ξένα και δεν έβρισκαν υποστήριξη από κανέναν και από καμιά Αρχή, προέκυψε η ανάγκη να αποκτήσουν οι ίδιοι δική τους διοικητική δύναμη.

Αυτός ήταν ο πρώτος λόγος για την απόφαση της δημιουργίας του Τσελιγκάτου. Της μεγάλης δηλαδή κτηνοτροφικής μονάδας που συγκέντρωνε, όπως ειπώθηκε και στην αρχή, από 40 μέχρι και πάνω από 100 οικογένειες Σαρακατσαναίων. Ένας δεύτερος λόγος ήταν το ότι γρήγορα συνειδητοποίησαν ότι δεν συνέφερε σε κτηνοτρόφο να ερχόταν μόνος του αντιμέτωπος με τα προβλήματα και με τις υποχρεώσεις, τα καθήκοντα, της διαχείρισης της ζωής του (Όπως αγορές προϊόντων, πωλήσεις, εξεύρεση και εξασφάλιση βοσκής, αρμέγματα και μετακινήσεις του κοπαδιού, και άλλα). Και ο τρίτος λόγος ήταν ότι αντιλήφθηκαν πως με τη δημιουργία της ομάδας και με την ένταξή τους σ’ αυτήν θα είχε ο καθένας πολύ μεγαλύτερα οφέλη. Κυρίως, στον οικονομικό τομέα αλλά και στην κοινωνική μορφή της διαβίωσής του που πάντα ήταν σε προστατευτική απομόνωση εδαφική και πολιτισμική.

Επικεφαλής της μεγάλης νομαδικής κτηνοτροφικής ομάδας ήταν ο Τσέλιγκας. Ήταν πρόσωπο εκλεγμένο μετά από στάθμιση των προσόντων που έπρεπε να διαθέτει προκειμένου να του ανατεθεί η αρχηγία της ομάδας.

Για Τσέλιγκα, λοιπόν, διάλεγαν εκείνον που αποδεδειγμένα θεωρούσαν ότι ήταν ο πιο έξυπνος και ο πιο ικανός και άξιος να παίρνει σωστές και δίκαιες αποφάσεις σε όλους της τομείς που είχαν σχέση με τη ζωή τους. Το κουμάντο γινόταν πάντοτε από τον Τσέλιγκα. Πώς δηλαδή θα τακτοποιούσαν τα κοπάδια, ορίζοντας τους τόπους και τα τμήματα. Πού θα έβαζαν τα ζυγούρια, που τα στέρφα και που τα γαλάρια. Πού θα στήνονταν οι μάντρες όπου επεξεργάζονταν τα γάλατα σε τυριά, σε βούτυρα, σε κασέρια. Ο Τσέλιγκας όριζε τους τσομπάνηδες. Ποιοι θα πάνε ζυγουραραίοι στα ζυγούρια, ποιοι θα πάνε στερφαραίοι στα στέρφα, και ποιοι θα πάνε γαλαρταραίοι στα γαλάρια. Τσοπαναραίοι ορίζονταν δύο στο κάθε κοπάδι και πάντα έπρεπε να είναι ένας νεότερος και ένας μεγάλος. Οι υπόλοιποι άνδρες ήταν γαλαρταραίοι που άρμεγαν τα γαλάρια. Αυτή ήταν η δουλειά για τους άνδρες. Οι δε γυναίκες καταγίνονταν με τις δουλειές του κονακιού και κυρίως με τον ρουχισμό, γιατί τότε όλα τα ρούχα του Σαρακατσαναίϊκου πληθυσμού (τα σέα όπως τα έλεγαν) τα έφτιαχναν μόνες οι γυναίκες Σαρακατσάνισσες.

Μια πρόσθετη και πολλή σημαντική δικαιοδοσία του Τσέλιγκα, εκτός από τη διαχείριση της περιουσίας του Τσελιγκάτου, ήταν η επίβλεψη όλων των οικογενειών. Αποφάσιζε για κάθε θέμα που αφορούσε στην εργασία, στην οικονομία και στην κοινωνική συναναστροφή του Τσελιγκάτου. Επέλυνε τις διαφορές μεταξύ των μελών του Τσελιγκάτου, ασκώντας όπως θα λέγαμε σήμερα πρωτοβάθμιες δικαστικές εξουσίες και είχε τον τελευταίο λόγο για κάθε θέμα που αφορούσε στην κτηνοτροφική κοινότητα. Από τον Τσέλιγκα, και πάντα με τη σύμφωνη γνώμη των γεροντότερων ορίζονταν ένας υπαρχηγός που πολλές φορές ήταν και αντικαταστάτης του και είχε και μερικούς γέροντες ως συμβούλους.

Έτσι, τα Τσελιγκάτα αποτελούσαν μικρές αυτόνομες κοινότητες και κοινωνίες, με αυτοτέλεια στις αποφάσεις και στις δραστηριότητές τους. Αποτελούσαν μια πρώτη, υποτυπώδη έστω, μορφή Τοπικής Αυτοδιοίκησης».

Τέλος, αναφέρθηκε στις γιορτές και τα λαϊκά δρώμενα των Σαρακατσαναίων, αλλά και στα χειροτεχνήματά τους. Έκλεισε δε την ομιλία του με μία έκκληση. «Μια διαπίστωση και μια ευχή που διατύπωσε ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός στα κορφοβούνια και στα απάτητα χωριά της Χριστιανοσύνης και της λαϊκής Ελληνικής παράδοσης, όπου τριγύριζε: Οι Σαρακατσάνοι είναι το μεδούλι του Γένους. Αλίμονο αν χαλάσουν και αυτοί»!

Σιμπέλ Χατζή Αλή

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.