Τα Ρωμαικα Λουτρα της Πλωτινοπολης

Νοτιανατολικά του Διδυμοτείχου, στη συμβολή των ποταμών Έβρου και Ερυθροποτάμου, πλάι στο σιδηροδρομικό δίκτυο, με θέα τον κάμπο που τελειώνει στις συστάδες των δέντρων του ποταμού Έβρου, βρίσκεται ο λόφος της Αγίας Πέτρας. Η παράδοση τον θέλει λόφο κατοικημένο από τους Οδρύσες, με ένα λιμανάκι για να προσεγγίζουν τα πλοιάρια που ανηφόριζαν τον Έβρο στο ταξίδι τους προς τις εύφορες εκτάσεις του βορρά. Λέγεται ότι οι Ρωμαίοι αναγνώρισαν το civitas και τους είχαν δώσει το δικαίωμα της αυτοδιοίκησης με δικούς τους τοπικούς άρχοντες.

Ο θρύλος θέλει τη βασίλισσα Πλωτίνα, γυναίκα του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Τραϊανού, να έρχεται Μάιο και να διανυκτερεύει στην πόλη. «Ο κάμπος ήταν πλημμυρισμένος από τα νερά του Έβρου και του Ερυθροποτάμου, τα ανθισμένα δέντρα και οι αηδονολαλιές την μάγεψαν», αναφέρει ο λαογράφος του Διδυμοτείχου Πασχάλης Κοντός, «κι αυτή θλιμμένη και πονεμένη, καθώς ήταν από τον θάνατο του 20χρονου γιου της, που άδοξα χάθηκε στις αρματοδρομίες της Ρώμης, βρίσκει ανακούφιση και χτίζει το παλάτι της στην όμορφη πόλη. Οι γυναίκες της πόλης αποτελούν την αυλή της και αυτές τη συμβουλεύουν να κάνει ένα ομοίωμα του γιου της για να βρίσκει παρηγοριά. Αυτή ακούει τις προτροπές τους και κάνει χρυσό ομοίωμα του κανακάρη της που το βάζει σε μία κόγχη…».

Ο ναός του Αγίου Πέτρου, που σύμφωνα με την παράδοση ήταν χτισμένος πάνω στο λόφο και καταστράφηκε από τις επιδρομές του Κρούμμου, βασιλιά των Βουλγάρων, υπήρξε ο ονοματοδότης του λόφου στο πέρασμα της ιστορίας. Τα ίχνη ενός μικρού ναϊδρίου, που τα τελευταία σκαλοπάτια του χάθηκαν κάτω από τις προσχώσεις του Ερυθροποτάμου, και ένα μικρό σπήλαιο με εικόνες, συνδέουν το παρελθόν με το παρόν, με ένα έθιμο που υπαγορεύει την επίσκεψη των γυναικών στο χώρο με τσουρέκια και κόκκινα αυγά της Λαμπρής την Μεγάλη Πέμπτη της Διακαινησίμου.

Επί Τουρκοκρατίας ο χώρος είχε χρησιμοποιηθεί ως στρατώνας του ιππικού και στην απέναντι, της βορινής πλευράς του, περιοχή υπήρχε το νεκροταφείο αλόγων.

Η μυθολογία που πλάθει η λαϊκή φαντασία προσπαθεί να συνδέσει τη διασωθείσα προφορική αποσπασματική ιστορική πληροφορία την οποία επέτεινε και η παντελής απουσία οποιασδήποτε ανασκαφικής προσπάθειας, το γιο της Πλωτίνας με το χρυσό ανδριάντα που αποδίδεται στον Σεπτίμιο Σεβήρο και με τις ιεροτελεστίες της Μεγάλης Πέμπτης. Το κενό της έρευνας σε ένα χώρο που σφραγίστηκε από τον υπέρτατο ανθρώπινο πόνο του αδικοχαμένου γόνου βασιλικής οικογένειας, ήταν αδιανόητο να αφήσει αδιάφορη τη φαντασία του λαϊκού ανθρώπου…

Ανασκαφές

Ο λόφος της Αγίας Πέτρας, με ύψος 55,9 μ., έδινε πάντα στον φιλότιμο αμπελοκαλλιεργητή κάποια σημάδια των θησαυρών που έκρυβε στα σπλάχνα του. Οι πρώτες ανασκαφικές έρευνες ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1960 από τον καθηγητή κλασικής αρχαιολογίας Γεώργιο Μπακαλάκη, ενώ κάποια αρχαιολογικά ευρήματα είχαν αποκαλυφθεί και από τους Γερμανούς κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Γεώργιος Μπακαλάκης ταυτίζει την Αγία Πέτρα με τη ρωμαϊκή Πλωτινόπολη και ισχυρίζεται την παρουσία του ανθρώπου από τη νεολιθική εποχή.

Μια σφυρήλατη χρυσή προτομή που βρίσκεται τυχαία το 1965 σε χωματουργικές εργασίες του Στρατού αυξάνει το ενδιαφέρον για την περιοχή και το 1977 ξεκινούν συστηματικές ανασκαφές από τον καθηγητή Μπακαλάκη και τον Προϊστάμενο της ΙΘ Εφορείας Αρχαιοτήτων αρχαιολόγο Διαμαντή Τριαντάφυλλο που σκάβουν στην κορυφή του λόφου και βρίσκουν το κρηπίδωμα (θεμέλια) ενός ρωμαϊκού οικοδομήματος του 2ου αιώνα μ.Χ., που εικάζεται ότι αποτελεί δημόσιο λουτρό. Το 1996 το ανασκαφικό έργο στην αποκάλυψη του κτιρίου αναλαμβάνει ο αρχαιολόγος Ματθαίος Κουτσουμανής. Παράλληλα, στα μέσα της δεκαετίας του ’80, από την αρχαιολόγο Εύη Σκαρλατίδου, αποκαλύπτεται ψηφιδωτό δάπεδο, όπου εμφανίζονται παραστάσεις με τους δώδεκα άθλους του Ηρακλή και η παράσταση της Λήδας με τον Κύκνο.

Οι ανασκαφές στη ταυτισμένη πλέον ρωμαϊκή Πλωτινόπολη φέρνουν στο φως μια ογκώδη κυκλική κατασκευή, ένα πηγάδι, και απομεινάρια πήλινων αγωγών που υδροδοτούν την πόλη, ενώ αποκαλύπτεται ο θάλαμος όπου κατέβαιναν οι κάτοικοι για να προμηθευτούν νερό. Παράλληλα, αποκαλύπτεται το «υπόκαυστο», ο χώρος που καίγονται τα ξύλα για να ζεσταθεί το νερό των λουτρών, πράγμα που επιβεβαιώνει την λειτουργία του κτιρίου ως δημόσιου λουτρού, σύμφωνα με την αρχική υπόθεση.

Ο κ. Κουτσουμανής ανιστορώντας την πορεία των ανασκαφών εξηγεί για το σημερινό αποτέλεσμα: «Ξεκινώντας θελήσαμε να μελετήσουμε την περιοχή γύρω από το ψηφιδωτό δάπεδο χαράσσοντας τομές στο βόρειο, νότιο και δυτικό τμήμα του τετραγώνου πάνω από το κτίριο με σκοπό να μελετήσουμε την στρωματογραφία και να εντοπίσουμε οικοδομήματα.

Στο βόρειο και νότιο τμήμα βρέθηκαν μόνο τοίχη που χρονολογούνται από τα μέσα του 3ου μέχρι το τέλος του 6ου αιώνα μ.Χ. που περίοδος αποτελεί και την τελευταία φάση κατοίκησης της Αγίας Πέτρας. Τα περισσότερα οικοδομικά λείψανα μάς τα έδωσε ο δυτικός τομέας, αποκαλύπτοντας το 1996-1997, ένα συγκρότημα αγωγών κάτω από τα δάπεδα των οικοδομών. Η αρχική υπόθεση ήταν ότι αφορούσε δημόσιο λουτρό ή λουτρό μιας πολυτελούς κατοικίας.

Καθώς η τομή δεν μας έδινε δάπεδα κατοικιών για να σταματήσουμε, προχωρήσαμε μέχρι το φυσικό έδαφος, οπότε βρήκαμε ένα αδιατάρακτο νεολιθικό στρώμα με πασσαλότρυπες και πασσαλόπηκτα κτίρια της νεώτερης νεολιθικής εποχής, γύρω στη 5η χιλιετία π.Χ. Η αποκάλυψη αυτή αποτέλεσε το δεύτερο σημαντικό εύρημα, που επιβεβαίωσε τον καθηγητή Μπακαλάκη περί νεολιθικής κατοίκησης του λόφου. Βάσει, λοιπόν, των ανασκαφικών δεδομένων η πρώτη κατοίκηση της Αγίας Πέτρας πρέπει να έγινε το 5 .000 π.Χ.

Στη συνέχεια βρήκαμε στρώματα της κλασσικής εποχής (5ος και 4ος αιώνας π.Χ.) με εισηγμένη αττική κεραμική, μελανόμορφα και ερυθρόμορφα αγγεία και ενσφράγιστες λαβές αμφορέων που όλοι χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα, κυρίως από τη Θάσο και από την Άκανθο. Το 1998 σκάψαμε τη τομή της βόρειας επέκτασης του κτιρίου με τα ψηφιδωτά δάπεδα όπου εντοπίσαμε ευρήματα που προσδιόριζαν την τελευταία φάση κατοίκησης, τοίχους, χωρίς όμως αξιόλογα αποτελέσματα και το 2000 προχωρήσαμε λίγο βορειότερα πιστεύοντας ότι θα βρούμε τη συνέχεια των κτιρίων αυτών».

Πηγάδι ύδρευσης

Οι ανασκαφές συνεχίζονται με πρώτο εύρημα θησαυρό 127 νομισμάτων, για να φτάσουν στην αποκάλυψη ενός πηγαδιού, το οποίο φαίνεται να χρησιμοποιείται, στους χρόνους που ακολούθησαν την εγκατάλειψη της Πλωτινόπολης, ως χώρος απόθεσης (μπάζων). Η αποχωμάτωση βγάζει κόκαλα ζώων, σπασμένες μαρμάρινες πλάκες, στήλες και γλυπτά που φέρουν εμφανή ίχνη από το σφυρί που χρησιμοποιήθηκε για να τις σπάσουν. Νομίσματα και οικιακά αντικείμενα, και μεταξύ τους μία λαβή από ελεφαντόδοντο με σκαλισμένο Έρωτα να κρατά έναν κόκορα.

«Αρχικά», περιγράφει ο κ. Κουτσουμανής, «φάνηκε ένα πρώτο δάπεδο με εύρημα 127 χάλκινων νομισμάτων που όλα χρονολογούνται από τον 3ο μέχρι το τέλος του 6ου αιώνα μ.Χ., τα οποία προέρχονται από όλες σχεδόν τις γνωστές τότε πόλεις. Το πιο παλιό χρονολογείται γύρω στο 500 και φτάνουν μέχρι τον 6ο αιώνα μ.Χ. επί Ιουστινιανού. Προχωρώντας προς τα δυτικά άρχισαν να φαίνονται δύο γωνιόλιθοι σε ημικυκλικοί διάταξη, πράγμα που προοιώνιζε την εμφάνιση μιας κατασκευής που δεν είχε καταστραφεί. Επικεντρώσαμε την ανασκαφή στο σημείο αυτό αποκαλύπτοντας ένα κυκλικό κτίσμα από το χείλος του οποίου έλλειπε το ανατολικό μισό της πρώτης σειράς των γωνιολίθων. Τίποτε όμως δεν φανέρωνε την χρήση της κατασκευής, αν επρόκειτο για πηγάδι, δεξαμενή, ή θεμέλια κυκλικού οικοδομήματος. Συνεχίζοντας το σκάψιμο αποδείχθηκε ότι έχουμε να κάνουμε με μια κατασκευή που σχετίζονταν μεν με το νερό, αλλά απέκλειε την υπόθεση της δεξαμενής, διότι δεν υπήρχε ανάμεσα στους αρμούς των ογκολίθων κονίαμα. Επιβεβαίωση ότι είναι ένα πηγάδι υδροδότησης αποτελεί επίσης το ότι μέχρι τα 7,5 μέτρα είναι κτισμένο με γωνιολίθους, αλλά από κει και πέρα έχουν λαξεύσει τον φυσικό βράχο, ενώ όπου υπήρχαν ρωγμές τοποθέτησαν πήλινες πλάκες και κονίαμα για την ενίσχυσή τους. Για το αλφάδιασμα τοποθέτησαν μικρότερους γωνιολίθους και στη συνέχεια προχώρησαν στην κατασκευή του πηγαδιού. Η ανασκαφή δεν έχει τελειώσει, είμαστε στα 10,70 μ. Περιμένουμε στον πυθμένα να βρούμε θραύσματα από αγγεία μαζί με τα χαλίκια που συνηθίζονταν να τοποθετούνται στο πυθμένα. Αυτά θα αποτελέσουν την ένδειξη ότι φτάσαμε στο τέλος του πηγαδιού. Αν είμαστε τυχεροί θα βρούμε και το στόμιο διότι το πηγάδι ήταν κλειστό».

Καμαροσκέπαστος θάλαμος

Συνεχίζοντας προς τον πυθμένα του πηγαδιού, στα βόρεια της κατασκευής, εντοπίστηκε ένα άνοιγμα που ήταν επιχωματωμένο. Ο πρόχειρος καθαρισμός του έδειξε την ύπαρξη ενός καμαροειδούς θαλάμου που η είσοδός του προστατεύονταν από μία πλάκα. «Το 2001 αποφασίζουμε τον καθαρισμό του θαλάμου ώστε να διευκολυνθεί και η συνέχιση των εργασιών για την μεταφορά και απόρριψη των μπάζων από τον πυθμένα του πηγαδιού.

Ο καθαρισμός μάς έδωσε έναν καμαροσκέπαστο ορθογώνιο θάλαμο με διαστάσεις 4, 00 χ 2,15 με ύψος 3,50μ. Είναι στρωμένος με πήλινες πλάκες και είδαμε ότι στη βόρεια πλευρά του υπάρχει η κύρια είσοδος που οδηγούσε με σκαλοπάτια στο θάλαμο. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι στην προστατευτική πλάκα βρέθηκαν αβαθείς αυλακώσεις προς την πλευρά του πηγαδιού που σημαίνει ότι δημιουργήθηκαν από το σχοινί άντλησης του νερού από το πηγάδι. Πρόκειται μάλλον για σχετικά νέα πλάκα που αντικατέστησε την παλαιότερη και προήλθε από κάποιο άλλο οικοδόμημα».

Κατεβαίνοντας από μια ξύλινη σκάλα που τοποθετούν οι εργάτες της ανασκαφής βρισκόμαστε στα πρώτα σκαλοπάτια που οδηγούν στον θάλαμο.

Οι ογκόλιθοι που χρησιμοποιήθηκαν εξασφαλίζουν μια υπέροχη δροσερή ατμόσφαιρα. Έχει κανείς την εντύπωση ότι βρίσκεται σε Μακεδονικό τάφο. Η ανασκαφή του θαλάμου φέτος άρχισε στις 18 Αυγούστου καθώς έλλειπαν οι πιστώσεις. «Οι μέχρι σήμερα ανασκαφές από το 1996 γινόταν με μικρές χρηματοδοτήσεις από το υπουργείο Μακεδονίας Θράκης. Φέτος δεν είχαμε πιστώσεις ούτε για την Πλωτινόπολη ούτε για άλλες ανασκαφές. Τελικά ο δήμαρχος του Διδυμοτείχου κ. Τοκαμάνης ευαισθητοποιήθηκε για την συνέχιση της ανασκαφής και μας παραχώρησε εργάτες του δήμου απαλλάσσοντας μας από ένα κόστος, και γι΄ αυτό οφείλουμε να τον ευχαριστήσουμε».

Αξίζει να αναφερθεί ότι ανάλογες ρωμαϊκές κατασκευές καμαροσκέπαστων θαλάμων υπάρχουν στη Κολονία της Γερμανίας και την πόλη Νίμ της Γαλλίας, αλλά αφορούν στο αποχετευτικό σύστημα των πόλεων.

Υπόκαυστο

Στο βορειοανατολικό μέρος της τομής, διαγώνια του πηγαδιού, υπάρχει πλακόστωρο δάπεδο που αποτελούσε το «υπόκαυστο». Ένα χώρο όπου καίγονταν τα ξύλα για να ζεστάνουν το νερό των λουτρών. “Πέρυσι σκάψαμε στο βόρειο ανατολικό άκρο του τετραγώνου και εντοπίσαμε ένα τετράγωνο δάπεδο με πήλινες πλάκες, πολλή στάχτη, κάρβουνο. Είναι το «υπόκαυστο», ο χώρος των λουτρών όπου καίγονταν τα ξύλα για να ζεσταίνεται το νερό που προοριζόταν για τις μπανιέρες.

Υπάρχουν ίχνη από βάσεις μικρών κολόνων, το ύψος τους προσδιορίζεται στο ένα μέτρο περίπου που υποβάσταζαν την οροφή του.Έτσι επιβεβαιώθηκε η αρχική υπόθεση ότι το κτίριο που βρισκόμαστε είναι δημόσιο λουτρό. Στην επιβεβαίωση της υπόθεσης αυτής οδηγεί και η εύρεση των νομισμάτων και η ύπαρξη του κτιρίου με τους αγωγούς”.

Η Πλωτινόπολη εγκαταλείφθηκε τον 6ο αιώνα μ.Χ. και το νέο κάστρο που χτίσθηκε από τους Βυζαντινούς έδωσε μια νέα πόλη που πήρε το όνομά της από τη συνύπαρξη των δύο «τειχών», της Πλωτινόπολης και του Βυζαντινού κάστρου στη νότια είσοδό της.

Με την εισροή των αναγκαίων χρηματοδοτήσεων στην επόμενη χρονιά οι ανασκαφές θα συνεχιστούν για να ολοκληρωθεί η αποκάλυψη ενός σημαντικού κομματιού της ιστορίας της πόλης του Διδυμοτείχου, αλλά και ένα πολύτιμο κομμάτι της ιστορίας της Θράκης.

Έφη Μωραΐτου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.