Η Βοτανικη του Ομηρου

Πάντα τα ποιήματα πίσω από την κουρτίνα του «φαίνεσθαι» και τις αράδες της ρίμας τους έχουν να πουν κάτι. Ένα παραμύθι, ένα ποίημα όμως, διαχρονικά και παγκόσμια συνεχώς αποκαλύπτει κάτι καινούριο σε όποιον τολμήσει να αγγίξει την καυτή λάβα των στίχων του και να παρακολουθήσει συστηματοποιώντας τον λόγο του, ένα μόνο στοιχείο που μπορεί να γίνει αντικείμενο μελέτης έρευνας, διασταύρωσης πληροφοριών και απόσταγμα γνώσεων: τα έπη του Ομήρου.

Αυτό επιχειρήθηκε από τον αναπληρωτή καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου κ. Θωμά Σαββίδη που «χορηγία και παρακλήσει» της Αμπελουργίας – Οινοποιίας Ευάγγελος Τσάνταλης α.ε. εξέδωσε σε βιβλίο, μέρος μιας ευρύτερης επιστημονικής έρευνας με τον τίτλο «Ομήρου Άμπελος. Αμπελουργία – Οινοποιία – Οινοποσία στην Ομηρική εποχή».

Ο πλούτος των επιστημονικών αναφορών του Ομήρου στα έπη της Ιλιάδας και της Οδύσσειας αποτελεί γεγονός για την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα και ο κ. Σαββίδης συλλάβισε κάθε γραφή του με αντικείμενο έρευνας τη Βοτανική η οποία αποτελεί διάφορη επιστήμη της βοτανολογίας γιατί:

-Η Βοτανολογία είναι ένας παλιότερος όρος που ισχύει και σήμερα και περιγράφει την επιστήμη που ασχολείται με τα βότανα. Βότανα, συνήθως ονομάζονται τα φυτά εκείνα που χρησιμοποιούνται για φαρμακευτικούς κυρίως σκοπούς ή για κάποια χρήση με επίδραση στον ανθρώπινο οργανισμό. Η Βοτανική επιστήμη εξετάζει ανεξαιρέτως όλα τα φυτά. Για παράδειγμα τα βρύα δεν αποτελούν αντικείμενο έρευνας για ένα βοτανολόγο, αλλά είναι σημαντικά για την Βοτανική.

Πώς όμως ένας «τεχνοκράτης Βοτανικός» πέρασε στον Όμηρο;

-Κατ’ αρχήν δεν είναι ο Όμηρος, αλλά η Άμπελος για την οποία νομιμοποιούμε να μιλώ, αφού είναι ένα φυτό. Οπότε δεν μπορώ να κατηγορηθώ ότι έχω μπει σε ξένα χωράφια. Σε ό, τι αφορά την «Αμπελουργία – Οινοποιία – Οινοποσία» που έχω στον τίτλο του βιβλίο, νομίζω, ότι κάποιος που μελετά σφαιρικά ένα αντικείμενο μπορεί να εισχωρήσει σε άλλα επιστημονικά πεδία, αρκεί να το κάνει με συνέπεια και σοβαρότητα και ίσως και με μια κάποια δόση επιφύλαξης.

Τι παρουσιάζει το βιβλίο;

-Το βιβλίο αυτό αποτελεί κομμάτι μιας μεγαλύτερης έρευνας που στην ολοκληρωμένη της μορφή λέγεται «Οίνου Βοτανική» και κατά το «Ομήρου Ιλιάς». Σ΄ αυτή την έρευνα εμπεριέχονται όλες οι βοτανικές πληροφορίες της Μυκηναϊκής εποχής, της εποχής δηλαδή του Ομήρου. Κομμάτι λοιπόν της έρευνας αναφέρεται στο φυτό της Αμπέλου, το οποίο μου ζητήθηκε και εκδόθηκε με αυτή τη μορφή που έχετε στα χέρια σας από την «Ευάγγελος Τσάνταλης α.ε.».

Για την εποχή εκείνη η μόνη διαθέσιμη πηγή ήταν τα ομηρικά έπη. Από τα Ομηρικά έπη λοιπόν προσπαθούμε να βγάλουμε ό,τι βοτανικές πληροφορίες έχουμε, για να κάνουμε ένα βιβλίο βοτανικής. Πιο απλά δηλαδή, αν υπήρχε εκείνη την εποχή ένα πανεπιστήμιο και με καλούσαν να γράψω ένα βιβλίο βοτανικής, θα έγραφα για τα φυτά που υπήρχαν εκείνη την εποχή. Έτσι δεν θα έγραφα για τις ντομάτες, τις πατάτες που ήρθαν από την Αμερική, τα πορτοκάλια που ήρθαν από την Ανατολή.

Τι καταγράφτηκε λοιπόν για την Μυκηναϊκή εποχή;

-Καταγράψαμε 86 φυτά. Αυτά τα φυτά τα κατονομάζει ο Όμηρος, ελάχιστα μόνο δεν τα ονοματίζει, αλλά τα περιγράφει. Εκτός αυτού δίνει και άλλες πληροφορίες για την καλλιέργεια των φυτών, για τη φυσιολογία τους, για την ανατομία των φυτών.

Από ένα ποίημα τόσες πληροφορίες;

-Από ένα ποίημα ναι! Γιατί μετά τον Όμηρο δεν γεννήθηκε άλλος τέτοιος ποιητής, εδώ και 5.000 χρόνια. Να σας πω μονάχα ότι χρησιμοποιεί 8.200 λέξεις και σήμερα για να σπουδάσει κανείς μία επιστήμη, στο εξωτερικό απαιτείται η γνώση 2000 λέξεων. Καταλαβαίνεται ότι δεν είναι ένα απλό ποίημα, αλλά ένα «Ευαγγέλιο» της εποχής εκείνης. Μια επιστημονική συγγραφή για όλες τις επιστήμες. Και οι γεωλόγοι θα έχουν πολλά να αντλήσουν από εκεί και οι μετεωρολόγοι και οι γεωπόνοι και όλες οι επιστήμες.

Βρέθηκαν 86 φυτά Μυκηναϊκής εποχής, τι άλλο;

-Εκτός απ’ αυτά βρίσκουμε και τη σχέση των ανθρώπων με τα φυτά, με το περιβάλλον, αν υπήρχαν περιβαλλοντικά προβλήματα, αν υπήρχε καταστροφή του περιβάλλοντος. Και σαφώς υπήρχε καταστροφή του περιβάλλοντος και την πληροφορία αυτή μας τη δίνει ο Όμηρος.

Καταστροφή περιβάλλοντος στα ομηρικά χρόνια;

-Βεβαίως. Ένα απλό παράδειγμα επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό μας. Έχουν σήμερα, αναγνωρισθεί ορισμένα φυτά, δείκτες, που η παρουσία τους σε μια περιοχή δείχνει ότι η περιοχή αυτή είναι υποβαθμισμένη οικολογικά. Ένας τέτοιος δείκτης-φυτό είναι ο ασφόδελος που δεν τον τρώνε τα ζώα. Όταν λοιπόν σήμερα τα φυτοφάγα ζώα υπερβοσκούν μια περιοχή και καταστρέφουν τα φυτά, ο ασφόδελος επιβιώνει. Αν σκεφθούμε αντίστροφα, όπου βρίσκουμε τον ασφόδελο σημαίνει ότι η περιοχή εμφανίζει σημάδια οικολογικής παρακμής.

Αν πάμε στον Όμηρο και αναρωτηθούμε αν υπήρχε ο ασφόδελος σε μεγάλες ποσότητες αυτό θα σήμαινε ότι ο άνθρωπος εκείνη την εποχή δεν ήταν και τόσο ευγενικός προς το περιβάλλον. Βρίσκουμε λοιπόν όχι μόνο το φυτό αυτό, αλλά και την έκφραση «έρημος ασφοδέλων», για να προσδιορίσει ο Όμηρος το άχαρο τοπίο του Άδη, όπως ο ίδιος το φανταζόταν. Υπάρχουν κι άλλα στοιχεία που συνηγορούν στην εκδοχή ότι υφίσταται και στην ομηρική εποχή καταστροφή του περιβάλλοντος, κι αξίζει τον κόπο να «ξεζουμίσουμε» ακόμη περισσότερο Ιλιάδα και Οδύσσεια για να βγάλουμε επιστημονικές πληροφορίες.

Ποια άλλα στοιχεία εντοπίστηκαν;

-Ο Όμηρος δεν χρησιμοποιεί το ρήμα ωριμάζω, αλλά το ρήμα γηράσκω. «Σύκον επί σύκου γηράσκει» γιατί άραγε το λέει αυτό; Σήμερα σε ένα σύγχρονο βιβλίο Βοτανικής στο οποίο ανέτρεξα, αναφέρεται ότι η διαδικασία ωρίμανσης των καρπών δεν είναι μια αναπτυξιακή διαδικασία, αλλά είναι μια διαδικασία παρακμής. Εμφανίζονται δηλαδή χημικές ουσίες στη δομή των κυττάρων, οι οποίες εμφανίζονται στις περιπτώσεις παρακμής, γήρανσης. Εμείς όμως την ωρίμανση των καρπών τη θεωρούμε εξέλιξη που καλυτερεύει τον καρπό. Το σύγχρονο βιβλίο λοιπόν βοτανικής με πομπώδη τρόπο λέει σήμερα αυτό που ο Όμηρος 5000 χρόνια πριν είπε με μια φράση «σύκον επί σύκου γηράσκει». Να μείνουμε όμως λίγο σ΄ αυτό. Η ωρίμανση των καρπών είναι μια διαδικασία που μεταφέρεται. Εκλύεται ορμόνη που μεταφέρεται από καρπό σε καρπό και οι καρποί ωριμάζουν διαδοχικά, ποτέ όλοι μαζί.

Σήμερα λοιπόν η μοριακή επιστήμη ανακάλυψε ότι η μεταφορά αυτής της ορμόνης είναι υπεύθυνη της σταδιακής ωρίμανσης των καρπών, που ο Όμηρος περιγράφει με τη φράση «σύκον επί σύκου γηράσκει» όταν ο Οδυσσέας με τη συνοδεία του Αλκίνοου επισκέφθηκε το ανάκτορα και είδε τους κήπους και τους καρπούς των δέντρων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ώριμοι καρποί δεν έχουν διατροφική αξία, αφού η διάσπαση των πολυσακχαριτών σε ολιγοσακχαρίτες από τα διάφορα ένζυμα δίνει την γλυκιά τους γεύση.

Άλλες ιστορίες από τον Όμηρο;

Η πήξη του γάλακτος είναι μια ακόμη ιστορία. Περιγράφει τον τραυματισμό και την ανάσχεση της αιμορραγίας ενός ήρωα λέγοντας «όπως πρώτα ρίχνεις οπόν (γάλα) σύκου μέσα στο γάλα έτσι έπηξε το αίμα του»που σημαίνει ότι το γάλα πήγνυται με τον οπόν του σύκου. Ψάχνοντας λοιπόν στη βιβλιογραφία είδα ότι στον οπό του σύκου και σε άλλους οπούς υπάρχει ένα ένζυμο, η πηκτίνη, η οποία καταγκρεμνίζει τις πρωτεΐνες του γάλακτος. Η μεγάλη αυτή ανακάλυψη, που περιγράφεται στις σύγχρονες εργασίες, είναι γνωστή από τον ΄Ομηρο.

Υπάρχουν σήμερα τα ίδια φυτά;

-Ναι όσα υπήρχαν τότε αναγνωρίζονται και σήμερα από την περιγραφή τους ή τη χρήση τους, ενώ πολλά από τα ονόματα μας μεταφέρθηκαν αυτούσια. Υπάρχουν όμως και άλλα που δεν ταυτίζονται ή έχουν αλλάξει. Στην αναγέννηση, που έγινε μια προσπάθεια ταυτοποίησης ονομάτων και φυτών δόθηκε σε πολλές των περιπτώσεων το όνομα ενός φυτού σε άλλο φυτό, οπότε προκλήθηκε μία σύγχυση. Έτσι το καλαμπόκι πήρε το όνομα ενός δημητριακού της εποχής «ζεία», που στον Όμηρο ούτε καν η υπόνοια ύπαρξής του υπήρχε, επίσης η μελία είναι ένα δέντρο που ο Όμηρος κατονομάζει γιατί κατασκεύαζαν δόρατα, όμως σήμερα η μελία είναι ένα καλλωπιστικό φυτό. Ακριβή ταυτοποίηση δεν μπορούμε να έχουμε, αλλά μπορούμε με μεγάλες πιθανότητες να πούμε ότι ένα φυτό είναι αυτό, που αναφέρει ο Όμηρος.

Συμπέρασμα για τις διατροφικές συνήθειες εξάγουμε;

– Δυστυχώς οι Έλληνες δεν συμπαθούσαν ιδιαίτερα τη γεωργία. Υπήρχε μια γενική φιλοσοφία ότι «με τη ναυτιλία αποκτώ ότι θέλω ενώ με τη γεωργία ό, τι χρειάζομαι». Υπάρχουν όμως σαφείς ενδείξεις για την καλλιέργεια οπωροφόρων δέντρων, δημητριακών και αμπέλου. Η άμπελος ήταν μια καλλιέργεια ευγενών και ένας τρόπος να δεσμεύουν στελέχη της κοινωνίας χρήσιμα και ικανά στον τόπο, διότι ήξεραν ότι η καλλιέργεια της αμπέλου προϋποθέτει ολοκληρωτική αφοσίωση. Έτσι οι ήρωες αποκτούσαν αμπέλι που ήταν δείγμα αναγνώρισης και κοινωνικής καταξίωσης.

Έφη Μωραΐτου

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.