Μητσου Αλεξανδροπουλου, «Σκηνες απο το βιο του Μαξιμου του Γραικου»

Το καλύτερο χριστουγεννιάτικο δώρο είναι ante portaς. Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα» δηλαδή, και υπάρχει, πλέον, στις προθήκες των βιβλιοπωλείων ο υπέροχος Μάξιμος Γραικός του Μήτσου Αλεξανδρόπουλου. Συγκεκριμένα, μόλις, επανεκδόθηκαν «Οι Σκηνές από το βίο του Μάξιμου του Γραικού», το υπέροχο αυτό μυθιστόρημα, με το οποίο ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, όπως και ο Αντρέϊ Ταρκόφσκι, που την ίδια εποχή σκηνοθετεί τον «Αντρέϊ Ρουμπλιόφ», προσπαθούν να «βρουν την ψυχή τους», σε μία δεκαετία κρίσιμη για τις ελεύθερες συνειδήσεις στη Σοβιετική Ένωση, τη δεκαετία του’ 60.

Για το «Σκηνές από το βίο του Μάξιμου Γραικού», τη μυθιστορηματική δηλαδή βιογραφία του φημισμένου αυτού καλόγερου, στην προσωπικότητα και τη δράση του οποίου θεμελιώθηκε η ρωσική αναγέννηση των τεχνών και των γραμμάτων, αφού πολλά δεινά πρώτα υπέστη, όπως και όλες οι φωτεινές προσωπικότητες, που τους δοκίμαζε η νέα πατρίδα, για τον Μάξιμο Γραικό, λοιπόν, τον Μιχαήλ Τριβώλη, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, ξέρουμε ότι γεννήθηκε στην Άρτα γύρω στα 1470. Η οικογένεια Τριβώλη είχε παλιές βυζαντινές ρίζες, είναι όμως πιο γνωστή στην ιστορία μας από το λόγιο Δημήτριο Τριβώλη και τον ποιητή Ιάκωβο, που έζησαν την ίδια εποχή με τον ήρωα του μυθιστορήματος. Ο Μάξιμος σπούδασε στην Κέρκυρα και την Ιταλία. Ήταν από τους Έλληνες λόγιους που εργάστηκαν στις ιταλικές πόλεις, αντιγράφοντας και μεταφράζοντας αρχαία χειρόγραφα, τυπώνοντας τα πρώτα ελληνικά βιβλία. Τα τελευταία σαράντα περίπου χρόνια της ζωής του τα έζησε στη Ρωσία, όπου και θεωρείται σημαντική μορφή του παλιού ρωσικού πολιτισμού.

Ποιος είναι όμως ο Μάξιμος ως ήρωας του μυθιστορήματος;

Είναι ο πνευματικός άνθρωπος που έρχεται σε σύγκρουση με την κρατική και την εκκλησιαστική εξουσία, που υποβάλλεται σε διωγμούς και βασανιστήρια, δικάζεται και κλείνεται για δεκαετίες στις φυλακές. Αλλά, ως ακέραιη πνευματική προσωπικότητα και στα χρόνια του μαρτυρίου του συνεχίζει το έργο του. Τα χειρόγραφά του δραπετεύουν από τη φυλακή, κυκλοφορούν από μοναστήρι σε μοναστήρι, διαδίδουν τις ιδέες του. Η ιστορία, στο βασικό της καμβά , μοιάζει δηλαδή να είναι των δικών μας εποχών, αν και εξελίσσεται στο ρωσικό μεσαίωνα.

«…Αυτόν τον αξιοθαύμαστο κι αξιάγαπητο καλόγερο τον έβγαλα όλον στα σπλάχνα μου» – εξομολογείται σ’ «Αυτά που μένουν» ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, εννοώντας όχι μόνο και τη δική πολύχρονη αναγκαστική παραμονή σε ξένο τόπο, αλλά και το πλέγμα των προβληματισμών που τροφοδότησαν αυτό το βιβλίο. Οι «Σκηνές» είναι εξάλλου γέννημα της πολυσυζητημένης δεκαετίας του’60, που θα δώσει και την ταινία του Ταρκόφσκι «Αντρέϊ Ρουμπλιόφ», έργα και τα δύο οντολογικών αναζητήσεων, κατά την κριτική, με επικαιρική φόρτιση στο ιστορικό παρελθόν. Και όχι μόνον.

Παράλληλη είναι και η σπονδυλωτή δομική λύση: αλυσίδες σκηνών φωτίζουν κόμπους αποκαλυπτικούς για την περιπέτεια της χώρας και του κεντρικού ήρωα. Και το σημαντικότερο, ο ήρωας και στα δύο έργα είναι ένας δημιουργός, ενσάρκωση της όρθιας πνευματικής συνείδησης, φορέας της ακαταμάχητης εσωτερικής ελευθερίας, που συλλαμβάνει το στίγμα της ιστορικής στιγμής μετατρέποντάς το σε ιδέα .

Κοινές υπήρξαν και οι δυσκολίες μετά την ολοκλήρωση των έργων: «Ο Ρουμπλιόφ» περίμενε πέντε χρόνια για να βγει στην οθόνη (1972), «Ο Μάξιμος» δέκα, σχεδόν, χρόνια στο συρτάρι. Οι «Σκηνές» πήραν την οριστική τους μορφή στα 1967-1969, όταν δεν υπήρχε προοπτική δημοσίευσης και πρωτοκυκλοφόρησαν στην Ελλάδα μετά τη μεταπολίτευση, το 1976. Στη Ρωσία βγήκαν στα πρόθυρα της Περεστρόικα, σε δύο εκδόσεις, 1980 και 1983, και το 1985 στην Πολωνία. Προσεχώς, ακολουθώντας την τρίτη ελληνική έκδοση, η τρίτη ρωσική έκδοση των «Σκηνών» θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις O.G.I. της Μόσχας.

Σημείωμα του συγγραφέα στην πρώτη ρωσική έκδοση (1980)

Ο Μάξιμος ο Γραικός- μετά τον άλλο Γραικό της ρωσικής ιστορίας, τον αγιογράφο Θεοφάνη- είναι μάλλον ο πιο σημαντικός μεταξύ των Ελλήνων που έζησαν κι εργάστηκαν στη Ρωσία του Μεσαίωνα και με κάποιον τρόπο άφησαν το χνάρι τους στην παλιά κουλτούρα αυτής της μεγάλης χώρας. Είναι πολύ φυσικό να υπάρχει για τον άνθρωπο αυτόν αρκετά εκτεταμένη επιστημονική βιβλιογραφία που μου χρησίμεψε στην προσπάθειά μου να ζωντανέψω τη μορφή του καλόγερου σε ένα μυθιστόρημα πια. Προλογίζοντας με τούτα τα λίγα λόγια τη ρωσική έκδοση του μυθιστορήματος, εκφράζω τη λύπη μου που αρκετές πολύ καλές εργασίες Σοβιετικών επιστημόνων είδαν το φως, αφού το μυθιστόρημά μου είχε γραφτεί κι οι εργασίες αυτές δεν είχαν συμμετοχή στη δημιουργική προϊστορία του δικού μου έργου. Ανάμεσά τους και η γνωστότατη τώρα «Σιβηριανή αποκάλυψη» του Ν. Ν. Ποκρόφσκι κι ό,τι άλλο σχετικά μ’ εκείνη δημοσιεύτηκε. Ωστόσο, αισθάνομαι και μία ικανοποίηση που η μορφή του Μάξιμου, έτσι που βγαίνει από το μυθιστόρημα, δεν αναιρείται από τα καινούρια αυτά στοιχεία.

Αλλά βέβαια εγώ δεν δοκίμασα να περιγράψω το βίο του Μαξίμου του Γραικού. Δεν είναι βιογραφία το μυθιστόρημά μου. Η ιστορία μ’ ενδιαφέρει ώς εκεί που μπορεί να βοηθήσει να πλησιάσω το ανθρώπινο φαινόμενο, δημιουργώντας μία καλλιτεχνική μορφή. Ο ιστορικός μπορεί να μένει ικανοποιημένος αν μπορέσει να λύσει αυτό ή το άλλο πρόβλημα, ένα από τα πολλά που σχετίζονται συνήθως με τις μεγάλες ιστορικές μορφές και σε κάποια στιγμή αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την επιστήμη του ή παρουσιάζει γενικότερο ενδιαφέρον. Για έναν συγγραφέα αυτό δεν αρκεί. Δουλειά δική του είναι να μπορέσει να ζωντανέψει τον άνθρωπο μαζί με την εποχή του, να δώσει όλα εκείνα τα πολυφωνικά πράγματα που διαμόρφωσαν το χαρακτήρα του, μία ζωντανή αλυσίδα από περιστατικά που μέσα στην ανάπτυξή τους ξανανοίγεται ο ανθρώπινος χαρακτήρας. Ήταν ή δεν ήταν ο Μάξιμος οπαδός της φιλοτουρκικής πολιτικής στη Ρωσία εκείνο το καιρό; Μπορούμε να τον πάρουμε για εκπρόσωπο του ουμανιστικού πνεύματος της Αναγέννησης ή μιας άλλης κατεύθυνσης μέσα στο ουμανιστικό κίνημα; Ποιο ήταν το πιο σπουδαίο στη σύγκρουσή του με τη ρωσική Εκκλησία: οι διαφωνίες γύρω από τις διαθρώσεις των ιερών κειμένων ή το ζήτημα αν μπορούν να έχουν τα μοναστήρια δικές τους περιουσίες, κτήματα, και χωριά; Τι ρόλο έπαιξε στη μοίρα του Μάξιμου η εναντίωσή του στον απαγορευμένο από την Εκκλησία δεύτερο γάμο του μεγάλου πρίγκιπα Βασιλείου; Όλα τούτα είναι για τον ιστορικό προβλήματα που οφείλει να λύσει, κάποιο από όλα ή όλα τους μαζί. Για το μυθιστοριογράφο είναι σκηνές και κεφάλαια. Όχι τόσο προβλήματα που ζητούν μία απάντηση, αλλά πρόσωπα κι επεισόδια- που, μέσα από τη ζωντανή τους κίνηση, προβάλλει η πνευματική, ηθική στάση του ανθρώπου στα χίλια δύο μπλεξίματά του με τη ζωή.

Όσο για τον Μάξιμο και την εποχή του, εμένα σαν συγγραφέα του μυθιστορήματος, εκείνο που ιδιαίτερα με απασχόλησε ήταν ο δημιουργικός πυρετός που ζούσε τότε η Ρωσία. Όπως και στους άλλους λαούς, γινόταν τότε και στη Ρωσία αλλαγή φρουράς: η παλιά τάξη αποσυρόταν από το ιστορικό προσκήνιο κι ερχόταν στη θέση της ένας καινούριος κόσμος. Παρόλο που η Ρωσία δεν το έζησε αυτό το στάδιο στις κλασικές μορφές που έδινε τότε ακριβώς η ιταλική αναγέννηση, τα ανθρώπινα πάθη και η ένταση της ιστορικής ζωής ήταν εδώ σε μία έκτατη κατάσταση. Όλα τα δρώμενα πρόσωπα της ρωσικής ιστορίας- κι εκείνοι που δρουν κι οι άλλοι που προσφεύγουν στην αυτοάμυνα- κουβαλούν μέσα τους το ίδιο πάθος, εκείνο χρωματίζει τις συγκρούσεις τους που συχνά έχουν τραγική έκβαση. Πολύ πιθανόν ότι εκείνες ακριβώς τις φορές όπου το ιστορικό παιχνίδι δεν παίζεται με «καθαρές μορφές», τα πάθη φουντώνουν με ιδιαίτερη έξαψη, ξανοίγοντας κάποια ανώτερα όρια στην ανθρώπινη ψυχολογία, κάποτε μάλιστα και σε αυτόν το χαρακτήρα της ιστορικής δυναμικότητας κι ακόμη στα «καπρίτσια» της ιστορίας. Για μένα είναι βέβαιο πως η ρωσική ιστορία παρουσιάζει στο σημείο αυτό ανεπανάληπτο ενδιαφέρον. Κι όταν προσπαθούμε να ερμηνεύσουμε μερικά από τα πιο σπουδαία της φαινόμενα, όπως ο σύγχρονος με τούτη την ιστορία Ιβάν ο Τρομερός ή- αργότερα- ο Μέγας Πέτρος, τα μεγέθη αυτών των μορφών πρέπει να τα βλέπει κανείς όχι μόνο σε μία αναλογία με τη γεωγραφική απεραντοσύνη της Ρωσίας, αλλά κατά πρώτο λόγο- με αυτόν τον ασυνήθιστο δυναμισμό, με την ιστορική ένταση της εποχής.

Σε αυτές τις έκτατες συνθήκες, η ανθρώπινη προσωπικότητα δεν μπορεί να ενσαρκώσει και να εκφράσει το νέο πνεύμα των καιρών, αν η μοίρα της, όσο η δραματική και να είναι, δεν διασταυρωθεί με τις κύριες αξιώσεις της εποχής- αλλιώτικα δεν έχουμε παρά ένα «θύμα» της ιστορίας. Συνεπώς δε συμμερίζομαι καθόλου την απλοϊκή άποψη, σύμφωνα με την οποία ο ήρωας του μυθιστορήματος έτυχε να βρεθεί στη Ρωσία για να παίξει εκεί πέρα το ρόλο ενός γραφιά, ενός διορθωτή των «ιερών κειμένων». Αντίθετα, το βλέπω σαν βαθιά νομοτέλεια ότι ένας από τους λόγιους της ιταλικής Αναγέννησης στα τέλη του 15ου – αρχές του 16ου αιώνα, μέσα από τις ηθικές και πνευματικές αναζητήσεις του, φτάνει στη Ρωσία για να ζήσει εκεί πέρα μια από τις πιο δυναμικές φάσεις της ιστορίας της. Αυτό ακριβώς ξεχωρίζει τον Μάξιμο από τους πολυάριθμους λόγιους συναδέλφους του στην Ιταλία, που σήμερα τα ονόματά τους θα βρει κανείς μέσα στην ειδική μόνον φιλολογία. Από αυτό ξεκινά η ερμηνεία η δική μου. Από τούτο άλλωστε το σημείο αρχίζει και η αφήγηση για τη ζωή του, που μερικές σκηνές της θα παρακολουθήσεις ο αναγνώστης στο φόντο των ιστορικών γεγονότων της εποχής.

Τώρα το βιβλίο μου πρόκειται να κυκλοφορήσει στα ρώσικα, ξέρω πως έχω να περάσω μία ιδιαίτερη δοκιμασία: η έκδοση απευθύνεται σ’ έναν αναγνώστη για τον οποίο ο Μάξιμος ο Γραικός και ο καιρός του είναι κεφάλαια της ίδιας του της εθνικής του ιστορίας.

Για το βιβλίο «Σκηνές από το βίο του Μάξιμου Γραικού», η Έρη Σταυροπούλου αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, γράφει:

[…] Η μορφή του Μάξιμου, τόσο μακρινή αλλά και τόσο οικεία, προικίζεται από τον Αλεξανδρόπουλο με ευρύτερες διαστάσεις και γίνεται καταλυτική για τη σχέση παρελθόντος – μέλλοντος. Η προσωπική περιπέτεια στα όρια της μικροϊστορίας μεταβάλλεται έτσι σε εικόνα της αιώνιας πάλης του ανθρώπου να κρατήσει ακέραιη την αξιοπρέπεια και την πίστη του και ζωηρό το πνεύμα του, αντιμετωπίζοντας τα λογής εμπόδια που ορθώνονται στη ζωή του.

Ανάγεται στις εξέχουσες αδάμαστες προσωπικότητες του παρελθόντος, που πάνω τους δοκιμάζονται άνθρωποι κι αξίες και για τις οποίες ελπίζει κανείς ότι θα ξαναφανούν για να φωτίσουν και το μέλλον.[…]

Το πόσο κοντά στην ψυχή του Μάξιμου, το πόσο μέσα στην εποχή του βρέθηκε ο Αλεξανδρόπουλος γράφοντας το μυθιστόρημά του, αποδεικνύεται και από το ακόλουθο γεγονός: όταν πολύ αργότερα βρέθηκαν τα πρακτικά της δίκης του Έλληνα καλόγερου (τα οποία αποτέλεσαν την περίφημη «Σιβηριανή αποκάλυψη»), επιβεβαίωσαν με τα στοιχεία τους την ερμηνευτική γραμμή που είχε ακολουθήσει στο βιβλίο του…[…]

«Προτάσεις ανάγνωσης για τη πεζογραφία μίας εποχής», Σοκόλης, 2001

Κείμενα – Επιμέλεια: Τ.Β.

Ακολουθήστε το paratiritis-news.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.